II SA/Bk 56/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 5 maja 2011 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku w przedmiocie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata wobec sprzeciwu W. J. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 7 kwietnia 2011 r. w sprawie ze skargi W. J. na postanowienie Wojewody P. z dnia [...] listopada 2010 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy wydania zaświadczenia stwierdzającego stopień pokrewieństwa p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W. J. wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata podając, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz ze współmałżonką K. J. oraz dziećmi: P. J. (19 lat); P. J. (17 lat); P. J.(14 lat); Z. J. (12 lat); A. J. (9 lat); W. J. (7 lat); M. J. (3 lata). Wnioskodawca nie osiąga dochodu z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego. W skład majątku skarżącego wchodzi: dom o powierzchni 120 m²; mieszkanie o powierzchni 80 m² oraz nieruchomość rolna o powierzchni 12 ha. W. J. nie posiada zgromadzonych oszczędności i przedmiotów wartościowych. Skarżący podkreślił, iż w 2010 r. pogorszyła się sytuacja finansowa rodziny z przyczyn od niej niezależnych (k. 17 – 18). Biorąc pod uwagę zgromadzone w aktach sprawy dokumenty poświadczające sytuację finansową Skarżącego, postanowieniem z dnia 7 kwietnia 2011 r. referendarz sądowy odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu referendarz stwierdził, że przedstawione przez wnioskodawcę dane uniemożliwiają pełną ocenę jego sytuacji majątkowej (możliwości płatniczych i potencjału produkcyjnego), a w konsekwencji pozytywne rozpatrzenie złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Referendarz podkreślił, że wnioskodawca jedynie zdawkowo odpowiedział na pismo z dnia 14 marca 2011 r. (k. 20), w którym został wezwany do złożenia oświadczenia, gdzie należało wskazać: rodzaj prowadzonej przez Skarżącego działalności rolniczej (np. rodzaj upraw), przy czym należało również podać stan inwentarza żywego i posiadane maszyny rolnicze; wysokość miesięcznych dochodów osiąganych z tytułu prowadzonej produkcji rolnej za okres trzech ostatnich miesięcy (w przeliczeniu na poszczególne miesiące); miesięczne wydatki związane z bieżącym utrzymaniem wnioskodawcy i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym (np. opłaty za energię elektryczną, gaz, opłacane podatki, żywność, opiekę medyczną, koszty eksploatacji posiadanych pojazdów itp.) oraz związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, z jednoczesnym określeniem wysokości poszczególnych wydatków; czy na określoną we wniosku nieruchomość rolną skarżący otrzymał w roku bieżącym lub poprzednim dopłaty z Unii Europejskiej – należało określić w jakiej wysokości i kiedy; czy K. J. osiąga dochód miesięczny (np. zasiłki z pomocy społecznej, umowa o pracę itp.), należało wskazać z jakiego tytułu i w jakiej wysokości; czy skarżący osiąga dochód miesięczny z tytułu posiadania mieszkania o powierzchni 80 m², należało wskazać wysokość tego dochodu oraz gdzie znajduje się to mieszkanie (ulica, miejscowość). Dodatkowo W. J. został zobligowany do nadesłania dokumentów (rachunki lub faktury) poświadczających wysokość miesięcznego dochodu uzyskiwanego z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego np. sprzedaży mleka, cielaków czy też sprzedaży innych płodów rolnych z okresu trzech ostatnich miesięcy oraz rachunków i faktur dokumentujących wysokość miesięcznych wydatków ponoszonych przez wnioskodawcę (w tym związanych z prowadzoną produkcją rolną). W. J. faktycznie nie odpowiedział na cytowane wezwanie z dnia 14 marca 2011 r. ograniczając się jedynie do oświadczenia, że sprzedał inwentarz żywy i maszyny rolnicze. Rodzina jest bez środków do życia, nie stać jej na ponoszenie bieżących opłat i kosztów zakupu żywności (k. 22). Wnioskodawca dołączył do akt sprawy zaświadczenie o wielkości użytków rolnych z dnia 24 marca 2011 r. (k. 23). Referendarz uznał, że w związku z brakiem odpowiedzi Skarżącego na cytowanie wezwanie z dnia 14 marca 2011 r., nie jest możliwa pełna ocena jego sytuacji majątkowej. W szczególności, u podstaw negatywnego rozstrzygnięcia w zakresie prawa pomocy legł brak możliwości ustalenia źródeł i wysokości dochodu rodziny oraz ponoszonych przez nią wydatków. W. J. posiada nieruchomość rolną o powierzchni 12 ha (8,474 ha przeliczeniowego), która stanowi potencjalne źródło dochodu. Skarżący jednak nie wyjaśnia, dlaczego prowadzone gospodarstwo rolne nie przynosi żadnego dochodu (np. dotacje z Unii Europejskiej, ewentualna dzierżawa nieruchomości osobom trzecim, sprzedaży płodów rolnych). Wnioskodawca nie wskazał, również innych źródeł utrzymania rodziny np. otrzymywanych świadczeń z zakresu pomocy społecznej, zasiłku dla bezrobotnych itp., które umożliwiałyby pokrycie potrzeb bytowych. Na niniejsze postanowienie Skarżący wniósł sprzeciw, w którym podkreślił bardzo trudną sytuację materialno-bytową swojej 9-osobowej rodziny. Wskazał, że od trzech lat nie posiada ciągnika rolniczego, który utracił w wyniku wypadku drogowego. Brak ciągnika powoduje dodatkowe koszty związane z korzystaniem usług związanych z wykonaniem prac polowych oraz opłatami za olej napędowy. Skarżący wskazał następujące wydatki obciążające budżet domowy: opłata za energię elektryczną – 504, 66 zł, opłata za pobór wody – 123,00 zł, opłata za gaz – 90,00 zł, opłata za telefon – 250,00 zł, koszty żywności (chleb) – 600,00 zł miesięcznie, środki czystości – 300,00 zł miesięcznie. Skarżący wskazał ponadto, że sześcioro dzieci uczęszcza do szkół, co implikuje dodatkowe koszty związane z zakupem podręczników, przyborów szkolnych, obuwia, odzieży. Do sprzeciwu Skarżący załączył odcinek opłaty za energię elektryczną, pokwitowanie za pobór wody oraz fakturę VAT za gaz propan – butan. Zasugerował Sądowi, aby zwrócił się Ministerstwa Finansów z zapytaniem, ile kosztuje utrzymanie dziewięcioosobowej rodziny. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje: Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. Zgodnie z treścią art. 245 § 2 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata następuje gdy wykaże ona, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, a w szczególności obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania – kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wykładnia ustawowego określenia "gdy wykaże" prowadzi do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W tym stanie rzeczy rozstrzygniecie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Sąd podkreśla, że wnioskodawca został wezwany do złożenia szczegółowego wyjaśnienia oraz dokumentów źródłowych mających zobrazować jego rzeczywistą sytuację finansową i majątkową. Wnioskodawca uchylił się jednak od tego obowiązku zwłaszcza nie wskazując źródeł przychodu. Skoro Skarżący ponosi koszty utrzymania rodziny (które częściowo wskazał), to na ich pokrycie dysponuje środkami finansowymi pochodzącymi albo z jakiegoś źródła przychodu, albo z zaciągniętych kredytów czy pożyczek. Z dokonanej analizy niepełnego materiału dowodowego wynika, że skarżący znajduje się w posiadaniu kilku nieruchomości, tj. domu o pow. 120 m2, mieszkania o pow. 80 m2 oraz nieruchomości rolnej o pow. 12 ha. Podkreślić należy, że wnioskodawca nie wskazał, jakie dokładnie osiąga dochody z tych nieruchomości (takie jak np. dotacje z Unii Europejskiej, ewentualna dzierżawa nieruchomości osobom trzecim, sprzedaży płodów rolnych), ani nie wykazał otrzymywanych świadczeń z zakresu pomocy społecznej, zasiłku dla bezrobotnych. W związku z niewykazaniem dochodów osiąganych przez Skarżącego, nie było możliwe dokonanie zestawienia z ponoszonymi kosztami. Sąd rozumie, że utrzymanie dziewięcioosobowej rodziny jest kosztowne. Nie jest natomiast rzeczą ani obowiązkiem Sądu zwracać się do Ministerstwa Finansów (co sugeruje Skarżący) o ustalanie wydatków rodziny Skarżącego. Wykazanie dochodów i kosztów należy do Skarżącego. Skoro zaś strona uchyliła się od przedstawienia odpowiedzi na pytania zadane przez Sąd w wezwaniu z dnia 14 marca 2011 r., to powinna liczyć się z tym, że sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania jej oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym przyjęcia, iż strona wykazała przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek (por. postanowienie NSA z dnia 28 stycznia 2009 r., I FZ 525/08, LEX nr 551932). W tej sytuacji należy zauważyć, że już samo niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 28 lipca 2009 r., I OZ 744/09, LEX nr 552404). Reasumując, wnioskodawca powierzchownie opisując swoją kondycję finansową (sprowadzającą się do opisania części wydatków), nie przekonał, iż nie jest w stanie bez uszczerbku dla siebie i rodziny, ponieść kosztów sądowych w sprawie, które obecnie dotyczą wpisu sądowego w kwocie 100 złotych. Pomoc państwa w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata służyć ma bowiem tylko takim osobom, które nie posiadają w ogóle środków pieniężnych ani majątków i z bieżących dochodów nie stać ich na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 245 § 2 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji.