II SA/Bk 620/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska, Sędziowie sędzia WSA Marek Leszczyński, sędzia WSA Małgorzata Roleder (spr.), Protokolant st. sekretarz sądowy Sylwia Tokajuk, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 28 lutego 2019 r. sprawy ze skargi B. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] sierpnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą jej wydanie decyzję Wójta Gminy T. z dnia [...] lipca 2018 roku numer [...]. Wnioskiem z dnia [...] lipca 2018 r. B. P. zwrócił się do Wójta Gminy T. o ustalenie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad ojczymem J. R. Z treści wniosku wynika, że wnioskodawca zamieszkuje wraz z ww. osobą wymagającą opieki. Wraz z wnioskiem wnioskodawca złożył: kserokopię odpisu wyroku Sądu Rejonowego w Ł. z dnia [...] maja 2018 r. (sygn. akt [...]) zmieniającego orzeczenie Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w B. z dnia [...] września z 2017 r. nr [...] m.in. w ten sposób, że zalicza J. R. do znacznego stopnia niepełnosprawności od [...] czerwca 2017 r. na stałe (zgodnie z adnotacją na ww. wyroku, stał się on prawomocny w dniu [...] czerwca 2018 r.); orzeczenie Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w B. z dnia [...] września z 2017 r. nr [...] utrzymujące w mocy orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w K. z dnia [...] czerwca 2017 r. nr [...] o umiarkowanym okresowym stopniu niepełnosprawności J. R.; oświadczenie K. R. z dnia [...] lipca 2018 r., (w którego treści wskazał on, że nie może opiekować się swoim ojcem J. R., bowiem zamieszkuje w odległości 11 km od niego, podejmuje prace dorywcze, a w okresie jesienno-zimowym jest palaczem, w budynku, w którym zamieszkuje) oraz oświadczenie o dochodach wnioskodawcy w 2016 r. W dniu [...] lipca 2018 r. pracownik socjalny Ośrodka Pomocy Społecznej w T. przeprowadził wywiad z J. R., w trakcie którego ustalono, że jest on 60-letnim wdowcem, zamieszkuje w drewnianym domu (składającym się z trzech pokoi, kuchni i łazienki) z B. P. (tj. synem jego zmarłej żony), który jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Zamieszkują tam również pozostali dwaj synowie jego zmarłej żony: M. P. i A. P., którzy prowadzą odrębne gospodarstwa domowe. M. P. zamieszkuje tam z żoną i 1,5 rocznym synem. Ustalono również, że J. R. utrzymuje się z renty ZUS oraz zasiłku pielęgnacyjnego, jest osobą długotrwale chorą, wymagającą przyjmowania stałych leków w wyznaczonych porach dnia. Jego główne schorzenia to padaczka oraz zwyrodnienia kręgosłupa. Odbywa on wizyty lekarskie u specjalisty w Ł. wspólnie z B. P., który jest jego opiekunem prawnym. J. R. jest osobą samodzielnie poruszającą się w warunkach domowych (przygotowuje posiłki, ubiera się, korzysta z toalety, przyjmuje leki), natomiast bardzo często przy tych czynnościach korzysta z pomocy B. P., który ponadto robi zakupy, dowozi go na wizyty lekarskie oraz wykupuje leki. Według wniosków pracownika socjalnego, sytuacja życiowa J. R. jest trudna, w szczególności wynikła ze stanu jego zdrowia. Pracownik stwierdził, że potrzebuje on pomocy ze strony drugiej osoby w wykonywaniu czynności domowych i osobistych (mycie się, dojazdy na wizyty lekarskie), którą udziela mu, zamieszkujący z nim B. P. Decyzją z dnia [...] lipca 2018 r. nr [...] Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej w T., działający z upoważnienia Wójta Gminy T., odmówił B. P. przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego na J. R. W uzasadnieniu decyzji powołano się na art. 16a ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. 2017 r., poz. 1952 ze zm., dalej jako: "u.ś.r."), precyzujący przesłanki przyznania tego zasiłku. Wskazano, że wnioskodawca spełnia kryterium dochodowe, o którym mowa w art. 5 ust. 2 u.ś.r., jednakże nie należy on do najbliższego kręgu osób objętych obowiązkiem alimentacyjnym względem J. R. Organ stwierdził przy tym, że syn J. R. – K. R. obecnie nie pracuje zawodowo podejmując jedynie prace dorywcze, co nie stanowi podstawy do jego zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego względem niepełnosprawnego ojca. W ocenie organu, stosownie do art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (ustawa z dnia 25 lutego 1964 r., j.t.: Dz.U. z 2017 r., poz. 682 ze zm., dalej: "k.r.i.o."), obowiązek alimentacyjny mógłby przejść na zobowiązanych w dalszej kolejności dopiero wówczas, gdy osoba zobowiązana w bliższej kolejności nie byłaby w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi. W związku z tym, że w pierwszej kolejności obowiązek alimentacyjny ciąży na dzieciach, organ uznał, że w sprawie nie została spełniona przesłanka z art. 16 ust. 1 u.ś.r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. decyzją z dnia [...] sierpnia 2018 r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że wnioskodawca spełnia kryterium dochodowe z art. 5 ust. 2 u.ś.r., a osoba, nad którą sprawuje on opiekę, zaliczona jest do znacznego stopnia niepełnosprawności od [...] czerwca 2017 r. na stałe. Za przedmiot sporu zaś uznało to, czy B. P. jest osobą, na której spoczywa obowiązek alimentacyjny w rozumieniu k.r.i.o. W ocenie Kolegium wnioskodawca jest powinowatym (pasierbem) J. R., a więc może być zobowiązany do alimentacji na mocy art. 144 § 2 k.r.i.o. Organ odwoławczy powołując się na art. 129 § 1 i 2 k.r.i.o., art. 132 k.r.i.o. uznał, że uzyskanie przedmiotowego zasiłku przez dalszą osobę w stosunku bliskości względem osoby wymagającej opieki, możliwe jest w sytuacji gdy brak jest osoby zobowiązanej w bliższej kolejności do alimentacji (np. dzieci), tj. gdy takiej osoby nie ma w ogóle, lub gdy nie może ona sprawować opieki nad potrzebującym. Kolegium wskazało, że J. R. ma syna K. R., który w myśl art. 12 k.r.i.o. jest osobą zobowiązaną do alimentacji w pierwszej kolejności, a który jest osobą bezrobotną i podejmuje jedynie prace dorywcze, co nie stanowi podstawy do zwolnienia go z obowiązku opieki nad niepełnosprawnym ojcem, nawet pomimo tego, że zamieszkuje w odległości 11 km od niego (zważywszy na zakres i charakter niezbędnej pomocy). Reasumując Kolegium wskazało, że wnioskodawca nie należy do najbliższego kręgu osób objętych obowiązkiem alimentacyjnym względem J. R. Skargę do tut. Sądu na ww. decyzję wywiódł B.P. W uzasadnieniu skargi wskazał, że jest on prawnym i faktycznym opiekunem J. R., natomiast jego pozostali pasierbowie oraz syn, nie mogą sprawować nad nim opieki. M. P. ma bowiem dwoje dzieci (jedno "niesprawne" a drugie małe), A. P. "to alkoholik i trudno by z nim mieć do czynienia", zaś syn K. nie mieszka z nim i nie ma możliwości świadczenia stałej opieki nad ojcem. W skardze wskazano również, że J. R. ma częste ataki padaczki i omdlenia. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Na rozprawie w dniu 28 lutego 2019 r. pełnomocnik ustanowiony skarżącemu z urzędu wniósł o uchylenie decyzji wydanych przez organy obu instancji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji oraz decyzji jej poprzedzającej, stanowi art. 16a ust. 1 u.ś.r. Według tego przepisu specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje m.in. osobom, na których zgodnie z przepisami k.r.i.o. ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli: (1) nie podejmują zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub (2) rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Warunkiem przyznania ww. zasiłku jest również spełnienie kryterium dochodowego, o którym mowa w art. 16a ust. 2 u.ś.r., a które to kryterium, jak wynika z akt niniejszej sprawy, zostało spełnione. Okoliczność ta nie jest kwestionowana. Nie jest także sporne, że osoba wymagająca opieki, tj. J. R., legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, orzeczonym na stałe. Co również istotne – żaden z organów w istocie nie zanegował okoliczności sprawowania przez skarżącego stałej opieki nad ojczymem, która to okoliczność wynika z ustaleń pracownika socjalnego przeprowadzającego wywiad z J. R. Organy nie uczyniły zaś żadnych ustaleń mających na celu wyjaśnienie, czy istnieje związek pomiędzy rezygnacją przez skarżącego z zatrudnienia lub podejmowania innej pracy zarobkowej, a sprawowaną przez niego stałą opieką nad ojczymem. W tym względzie podkreślić należy, że ustawowy wymóg niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, implikuje konieczność wystąpienia bezpośredniego związku pomiędzy nimi, a sprawowaniem stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Okoliczności tych zaś nie można rozważać w oderwaniu od zaistniałego stanu faktycznego. U podłoża decyzji odmawiających skarżącemu przedmiotowego zasiłku, legły zaś ustalenia organów obu instancji, dotyczące kolejności wśród osób zobowiązanych do alimentacji względem J. R., na gruncie przepisów k.r.i.o., do których odnosi się wprost art. 16a ust. 1 u.ś.r. Organy stanęły na stanowisku, że w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki ma zarówno syna, jak i pasierba, zobowiązanym do alimentacji w pierwszej kolejności jest syn, zaś pasierb należy do dalszego kręgu osób objętych obowiązkiem alimentacyjnym. Wyjaśnić przy tym należy, że obowiązek alimentacyjny uregulowany w k.r.i.o. to zobowiązanie polegające na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby środków wychowania, które obciąża krewnych w linii prostej i rodzeństwo (vide: art. 128 k.r.i.o.). Może ono dotyczyć również innych osób bliskich, niepołączonych więzami krwi. Taką sytuację reguluje art. 144 k.r.i.o., który stanowi podstawę do żądania świadczeń alimentacyjnych od powinowatych, czyli od osób nie powiązanych ze sobą węzłem pokrewieństwa. Uregulowanie to poszerza zatem wyznaczony brzmieniem art. 128 k.r.o. krąg osób uprawnionych i zobowiązanych do alimentacji. Nie ulega przy tym wątpliwości, że na mocy art. 144 § 2 zd. 1 k.r.i.o. J. R., jako mąż matki B. P., niebędący jego ojcem, może żądać od niego świadczeń alimentacyjnych, jeżeli przyczyniał się do jego wychowania i utrzymania, a jego żądanie odpowiada zasadom współżycia społecznego. Do tak sformułowanego obowiązku alimentacyjnego stosuje się odpowiednio przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi (vide: art. 144 § 3 k.r.i.o.). I tak, zgodnie z art. 132 k.r.i.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Przy czym, kolejność tą określa art. 129 § 1 k.r.i.o. stanowiący, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem, jeżeli zaś jest kilku zstępnych lub wstępnych, obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Z kolei wedle art. 617 § 2 k.r.i.o. stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo. Z powyższego wynika zatem, że bliższy stopniem krewny wyprzedza co do obowiązku alimentacyjnego wszystkich krewnych dalszych stopniem. Natomiast krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (vide: art. 129 § 2 k.r.i.o.). Jak stanowi natomiast art. 618 § 1 k.r.i.o. z małżeństwa wynika powinowactwo między małżonkiem, a krewnymi drugiego małżonka, które trwa mimo ustania małżeństwa. Linię zaś i stopień powinowactwa określa się według linii i stopnia pokrewieństwa (vide: art. 618 § 2 k.r.i.o.). Z powyższego wynika zatem, że linia powinowactwa stanowi wierne odwzorowanie linii pokrewieństwa. Stopień powinowactwa, podobnie jak stopień pokrewieństwa, ustala się według liczby urodzeń i odpowiada on stopniowi pokrewieństwa małżonka powinowatego. Powinowactwo stopnia pierwszego odpowiada zatem zawsze pokrewieństwu pierwszego stopnia, w związku z czym dzieci współmałżonka, niebędące wspólnymi dziećmi małżonków (tj. pasierbica i pasierb), są w stosunku do drugiego współmałżonka powinowatymi pierwszego stopnia w linii prostej. Skoro zatem stopień powinowactwa odpowiada stopniowi pokrewieństwa, w którym współmałżonek pozostaje w stosunku do swych krewnych, niezasadne jest stanowisko organów obu instancji, jakoby obowiązek alimentacyjny syna J. R., wyprzedzał obowiązek alimentacyjny jego pasierba – tj. skarżącego, (tj. aby był on zobowiązany do alimentacji w bliższej kolejności aniżeli pasierb). Obaj zatem – zarówno syn, jak i pasierb, są odpowiednio – spokrewnieni oraz spowinowaceni z J. R., w tym samym stopniu (tj. w pierwszym stopniu w linii prostej). Zauważyć przy tym należy, że z wnioskiem o przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego wystąpił pasierb, a nie syn J. R., który ponadto zadeklarował sprawowanie nad nim stałej opieki, a którą to okoliczność potwierdza zgromadzony w sprawie materiał dowodowy. Jednocześnie syn J. R. złożył pisemne oświadczenie, że opieki takiej ani nie sprawuje, ani też – z uwagi na sytuację rodzinną oraz oddalenie od miejsca zamieszkania ojca - sprawować nie może. Z oświadczenia tego nie wynika również, aby pozostawał on co najmniej w gotowości rezygnacji z podejmowanych prac dorywczych oraz wykonywanej przez niego pracy na stanowisku palacza w okresie jesienno-zimowym. Jak wynika zatem z akt sprawy - tych dwóch przesłanek syn J. R. nie spełnia. W związku z powyższym, w ocenie tut. Sądu, organy obu instancji nietrafnie zinterpretowały ww. przepisy k.r.i.o. regulujące obowiązek alimentacyjny oraz wyznaczające kolejność wśród osób zobowiązanych do alimentacji, niezasadnie odmawiając, z powodów powołanych w uzasadnieniach wydanych aktów prawnych, przyznania wnioskowanego świadczenia skarżącemu. Skoro bowiem zarówno syn J. R., jak i jego pasierb, należą do odpowiadających sobie kręgów osób zobowiązanych do alimentacji, na obu z nich ciąży obowiązek alimentacyjny w równym stopniu, co implikuje konieczność dokonania ustaleń, czy skarżący spełnia pozostałe przesłanki przewidziane w art. 16a u.ś.r. Rozpoznając sprawę ponownie, organy obu instancji będą miały na względzie zawarte wyżej uwagi i rozważania oraz dokonają brakujących ustaleń stanu faktycznego, w zakresie dotyczącym istnienia związku pomiędzy rezygnacją skarżącego z zatrudnienia lub podejmowania przez niego innej pracy zarobkowej, a sprawowaną przez niego stałą opieką nad ojczymem. Błędna wykładnia ww. przepisów prawa materialnego, która doprowadziła do wadliwego uznania, że skarżącemu nie należy się specjalny zasiłek opiekuńczy tylko z tego powodu, że jest on zobowiązany do alimentacji względem uprawnionego w dalszej kolejności tj. za synem uprawnionego, skutkowało uchyleniem zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a. ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm., dalej: "p.p.s.a.") oraz uchyleniem decyzji jej poprzedzającej, na podstawie art. 135 p.p.s.a.