II SA/Bk 626/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Roleder (spr.), Sędziowie asesor sądowy WSA Elżbieta Lemańska, sędzia WSA Marek Leszczyński, Protokolant st. sekretarz sądowy Anna Makal, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 18 kwietnia 2019 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] lipca 2018 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego oddala skargę. Decyzją z dnia [...] czerwca 2017 r. nr [...] Burmistrz Miasta A. przyznał M. K. (będącej osobą niepełnosprawną powyżej 16 roku życia, legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności) zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 153 zł miesięcznie, na okres od 1 maja 2017 r. do 30 czerwca 2018 r. W podstawie prawnej wydanej decyzji organ powołał się na art. 2 pkt 2, art. 3, art. 16 ust. 1, ust. 2 pkt 2 i ust. 4, art. 20 ust. 2 i 3, art. 23 ust. 1 i 2, art. 24 ust. 1, 2a i 4, art. 26 ust. 1 i 2 oraz art. 32 ust. 1d ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2016 r., poz. 1518, ze zm., dalej: "u.ś.r"). Decyzją z dnia [...] maja 2018 r. nr [...] Burmistrz Miasta A. uchylił ww. decyzję z dnia [...] czerwca 2017 r., ze względu na fakt, że w dniu [...] maja 2018 r. wszedł w posiadanie informacji o pobieraniu przez M. K., dodatku pielęgnacyjnego z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "ZUS"), przyznanego od dnia 1 października 2017 r. na mocy decyzji ZUS z dnia [...] marca 2018 r. nr [...]. Organ wskazał, że pomimo obowiązku poinformowania organu o powyższym fakcie, o którym M. K. została pouczona zarówno we wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, jak i w uchylonej ww. decyzji przyznającej przedmiotowy zasiłek, nie poinformowała ona organu o ww. okoliczności. Organ powołał się przy tym na art. 16 ust. 5 u.ś.r. i art. 32 ust. 1 u.ś.r. M. K. nie wniosła odwołania od ww. decyzji, która została jej doręczona dnia [...] maja 2018 r. W dniu [...] czerwca 2018 r. M. K. została zawiadomiona o wszczęciu przez organ postępowania administracyjnego w sprawie wydania decyzji uznającej zasiłek pielęgnacyjny, przyznany jej na mocy ww. uchylonej decyzji z dnia [...] czerwca 2017 r. i pobrany w okresie od 1 kwietnia 2018 r. do 30 kwietnia 2018 r. za świadczenie nienależnie pobrane oraz zobowiązującej do jego zwrotu wraz z odsetkami za opóźnienie. Decyzją z dnia [...] czerwca 2018 r. [...] Burmistrz Miasta A. uznał kwotę 153 zł pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 1 kwietnia 2018 r. do 30 kwietnia 2018 r., przyznanego ww. uchyloną decyzją z dnia [...] czerwca 2017 r. za świadczenie nienależnie pobrane oraz zobowiązał M. K. do jego zwrotu wraz z odsetkami za opóźnienie, naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty zasiłku do dnia spłaty, wskazując, że na dzień wydania decyzji wynoszą one 1,56 zł. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, z pisma z ZUS z dnia [...] czerwca 2018 r., z którego wynika, że wyrównanie dodatku pielęgnacyjnego zostało wypłacone M. K. w dniu [...] kwietnia 2018 r. Na tej podstawie organ uznał wypłacony jej zasiłek pielęgnacyjny za okres od 1 do 30 kwietnia 2018 r. za świadczenie nienależnie pobrane zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Organ powołał się przy tym na art. 16 ust. 6, 7 i 8 u.ś.r., uznając, że w związku z tym, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego, podlega on zwrotowi. Wskutek rozpatrzenia odwołania wniesionego przez M. K. od ww. decyzji, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. decyzją z dnia [...] lipca 2018 r. nr [...] utrzymało w mocy ww. decyzję. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że pomimo zrozumienia trudnej sytuacji zdrowotnej i finansowej odwołującej, odwołanie nie mogło zostać uwzględnione, bowiem wydanie zaskarżonej decyzji, zobowiązującej do zwrotu świadczenia nienależnie pobranego, nie zależy od uznania organu. Jest to bowiem decyzja związana, tj. uwarunkowana wystąpieniem określonych prawem okoliczności, wśród których nie wymieniono sytuacji zdrowotnej i finansowej osoby, która świadczenie nienależnie pobrała. Organ wskazał przy tym na art. 30 ust. 1 u.ś.r., wedle którego osoba, które pobrała nienależne świadczenie rodzinne, obowiązana jest do ich zwrotu. Ponadto powołał analogiczne przepisy u.ś.r., które przytoczył w swojej decyzji organ I instancji oraz wskazał na świadomość odwołującej się braku posiadania prawa do pobierania przedmiotowego zasiłku, ze względu na kierowane do niej pouczenia. W dniu [...] września 2018 r. M. K. wniosła do tut. Sądu skargę na ww. decyzję organu odwoławczego. W obszernym, chaotycznym oraz nie w pełni czytelnym uzasadnieniu skargi (sporządzonym własnoręcznie), skarżąca opisała swoją trudną sytuację zdrowotną oraz materialną, wskazała, że nie była świadoma tego, że otrzymała wyrównanie świadczenia pielęgnacyjnego z ZUS i że w związku z tym, przedmiotowy zasiłek pielęgnacyjny się jej nie należy. Wskazała także, że nie posiada środków finansowych pozwalających jej na zwrot przedmiotowego świadczenia organowi I instancji. Do skargi skarżąca załączyła szereg dokumentacji wskazującej na jej trudną sytuację życiową. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem kontroli dokonywanej przez Sąd, z punktu widzenia kryterium legalności jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. o utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji o ustaleniu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego i jego zwrocie. Materialnoprawną podstawę wydania powyższej decyzji stanowił art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1952 ze zm.) - dalej ustawa. Zgodnie z tym przepisem osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne jest obowiązana do ich zwrotu (ust. 1). Za nienależnie pobrane świadczenia uważa się: 1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia; 3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie (...); 4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego (ust. 2). W konkretnym przypadku organy obu instancji wskazały, że w sprawie zaistniały przesłanki określone w pkt 1 ust. 2 art. 30 ustawy. Zgodnie zaś z orzecznictwem sądowoadministracyjnym powołana wyżej treść art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy wymienia dwa warunki, których zaistnienie powoduje, że mamy do czynienia z nienależnie pobranym świadczeniem. Pierwszy warunek to istnienie okoliczności, powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo uzyskanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części, drugi to pouczenie osoby pobierającej świadczenia o braku prawa do ich pobierania (tak m.in. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 24 maja 2018 r., Lec 2510578). Z uwagi na powyższe istotnym w niniejszej sprawie było ustalenie, czy rzeczywiście takie przesłanki w konkretnym przypadku zaistniały i czy okoliczności faktyczne sprawy dają podstawę do rozstrzygnięcia sprawy w oparciu o powołany przepis. Okolicznością wykluczającą możliwość pobierania przez skarżącą zasiłku pielęgnacyjnego w rozpatrywanej sprawie był fakt przyznania jej przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych dodatku pielęgnacyjnego. Jak wynika z ustaleń organów obu instancji, w trakcie pobierania przez skarżącą zasiłku pielęgnacyjnego, przyznanego jej decyzją Burmistrza Miasta A. z dnia [...] czerwca 2017 r., uzyskała ona prawo do dodatku pielęgnacyjnego na podstawie decyzji ZUS I Oddział w Ł. z dnia [...] marca 2018 r. w okresie od 1 października 2017 r. do 31 sierpnia 2021 r. W dniu [...] kwietnia 2018 r. nastąpiła wypłata tego dodatku wraz z wyrównaniem za okres od 1 października 2017 r. Powyższe okoliczności znajdują potwierdzenie w aktach sprawy i jako takie nie budzą zastrzeżeń Sądu, nie są też kwestionowane przez strony postępowania, w tym stronę skarżącą. Nie budzi zatem wątpliwości, że skarżąca utraciła uprawnienie do zasiłku pielęgnacyjnego. Zgodnie bowiem z art. 16 ust. 6 ustawy, zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Treść powyższego przepisu nie nasuwa wątpliwości i wyraźnie zakazuje dublowania świadczeń. Wypłacenie zasiłku pielęgnacyjnego osobie, która jest uprawniona do dodatku pielęgnacyjnego następuje bez podstawy prawnej. W tej sytuacji można mówić o "nienależnym świadczeniu", które charakteryzuje się obiektywnością w przeciwieństwie do pojęcia "świadczenia nienależnie pobranego". A zatem pierwszy z dwóch warunków określonych w ww. przepisie został spełniony. Przechodząc z kolei do oceny spełnienia drugiego warunku, tj. wykazania, że osoba pobierająca świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania, podkreślić należy, że orzecznictwo sądowoadministracyjne wypracowało w tej kwestii stanowisko, które Sąd w składzie obecnym w pełni podziela, że pouczenie spełnia wymogi prawidłowego wówczas, gdy jest zredagowane w sposób zrozumiały dla konkretnej osoby i w taki sposób, aby mogła jego treść odnieść do swojej sytuacji, by następnie wiedzieć, że określona okoliczność w jej sytuacji ma znaczenie dla przyznania jej uprawnienia, a jej zaistnienie rodzi po jej stronie obowiązek poinformowania organu o tym fakcie (wyrok NSA: z 8 marca 2013 r. sygn. akt I OSK 1529/12 i z dnia 27 października 2010 r. sygn. akt I OSK 981/10). Nadto kierowane do strony pouczenie powinno być dostępne dla niej w każdym czasie, tak żeby miała ona możliwość skontrolowania sytuacji, w jakiej się znajduje z okolicznościami podniesionymi w pouczeniu (wyrok NSA z dnia 1 kwietnia 2011 r. sygn. akt I OSK 2078/10, z dnia 4 października 2011 r. sygn. akt I OSK 762/11, z dnia 25 września 2013 r. sygn. akt I OSK 2949/12). Odnosząc powyższe do realiów niniejszej sprawy, podzielić należy pogląd organów, że skarżąca była świadoma, że uzyskując prawo do dodatku pielęgnacyjnego nie może równocześnie pobierać zasiłku pielęgnacyjnego, albowiem została w sposób wyczerpujący i zrozumiały poinformowana o tym przez organ przyznający jej zasiłek pielęgnacyjny. Przede wszystkim informację, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego skarżąca miała w formularzu wniosku o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego, który złożyła w dniu [...] czerwca 2017 r. w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w A., w którym potwierdziła swoim podpisem, że zapoznała się z pouczeniem (k. 5 verte akt organu I instancja). Przyjmując za orzecznictwem, że składając stosowny wniosku o zasiłek w organie, skarżąca w istocie nie miała do niego dostępu ani do zawartych w nim poczerń, to zauważyć jednak należy, że drugi raz o tym, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego oraz, że strona ma obowiązek informowania o każdej zmianie swojej sytuacji, a także informację co uważa się za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne, organ I instancji poinformował w pouczeniu zawartym w decyzji z dnia [...] czerwca 2017 r. przyznającej skarżącej przedmiotowe świadczenie, którą to decyzję doręczono jej w dniu [...] czerwca 2017 r. (k. 43 verte akt organu I instancji). W ocenie Sądu pouczenie zawarte w ww. decyzji spełnia wymogi judykatury, jest ono zredagowane w sposób zrozumiały i zindywidualizowany, tj. odpowiednio do konkretnej sytuacji faktycznej skarżącej. Wprost bowiem wskazuje, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego (art. 16 ust. 5, ust. 5a, ust. 6 ustawy), akcentuje, że strona ma obowiązek informowania organu o każdej zmianie swojej sytuacji, tłumaczy ponadto co stanowi nienależnie pobrane świadczenie. W tych uwarunkowaniach przyjąć zatem należy, że skarżąca została skutecznie powiadomiona o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie uprawnienia, a owa skuteczność przybrała również formę pisemną, zrozumiałą i konkretną. Stwierdzić bowiem należy, że skarżąca przy dołożeniu minimum staranności o własne sprawy mogła zapoznać się z tymi pouczeniami i mogła się do nich zastosować. Podnoszony natomiast zarzut, że skarżąca się nie wiedziała z jakiego tytułu otrzymała w dniu [...] kwietnia 2018 r. wyrównanie z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, nie daje podstaw do uznania, że nie była ona świadoma braku prawa do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego i dodatku pielęgnacyjnego. Jak słusznie bowiem zauważa organ odwoławczy, dodatek pielęgnacyjny został przyznany skarżącej nie z urzędu, bez jej wiedzy, lecz na jej wyraźny wniosek i po uprzednim przejściu przez nią odpowiedniej procedury, a w tym uzyskaniu prawomocnego orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] lutego 2018 r., na co wskazuje decyzja ZUS z dnia [...] marca 2018 r. Twierdzenie zatem o braku świadomości zakazu pobierania konkurencyjnych świadczeń jednocześnie nie zasługuje na uwzględnienie. Również wskazywana przez skarżąca trudna sytuacja materialna oraz zdrowotna (konieczność stosowania leków i uczęszczania do lekarzy wielu specjalności), nie uzasadnia braku świadomości o zakazie pobierania dwóch świadczeń o tym samym charakterze jednocześnie. Z dokumentacji zgromadzonej w niniejszej sprawie, w szczególności dokumentów dotyczących stanu zdrowia skarżącej, w tym orzeczenia o niepełnosprawności, nie wynika, że ma ona w jakiś sposób ograniczoną zdolność rozumienia podejmowanych czynności i kierowanych do niej pism. Wobec tego brak jest podstaw do uznania, że skarżąca pozostała w nieświadomości co do jej praw i obowiązków, co uzasadniało niepoinformowanie organu wypłacającego zasiłek o otrzymaniu dodatku pielęgnacyjnego. Podnoszone wyżej okoliczności mogą natomiast stanowić podstawę ubiegania się przez skarżącą o udzielenie ulgi w zapłacie tej kwoty. Na mocy art. 30 ust. 9 ww. ustawy organ, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności lub rozłożyć na ratę, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Jest to jednak odrębne postępowanie od obecnie kontrolowanego, dla którego wszczęcia wymagane jest złożenie odrębnego wniosku przez skarżącą. Z uwagi na powyższe należy stwierdzić, że zasadnie organy postanowiły uznać kwotę 153,00 zł zasiłku pielęgnacyjnego pobranego za okres od 1 do 30 kwietnia 2018 r. za świadczenie nienależnie pobrane. Konsekwencją tego była konieczność zobowiązania skarżącej do zwrotu tejże kwoty, gdyż taki skutek wynika wprost z cytowanego wyżej art. 30 ust. 1 ustawy, który mówi, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. W niniejszej sprawy nie uchybiono również przepisom prawa procesowego. Wydanie kwestionowanej decyzji poprzedziło dokładne wyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności mających znaczenie dla podejmowanego w sprawie rozstrzygnięcia. Ocena ta nie nosi cech dowolności (art. 80 kpa). Zgodnie zaś z art. 107 kpa, organ odwoławczy w sposób wyczerpujący uzasadnił podjęte rozstrzygnięcie, odwołując się do obowiązujących regulacji prawnych. Odniósł się również do argumentów odwołania, przy czym wyrażone w tym zakresie stanowisko, nie może być uznawane za nieprawidłowe z tego jedynie powodu, że pozostaje odmienne od oczekiwań strony skarżącej. W tym stanie rzeczy Sąd uznając skargę za nieuzasadnioną, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku.