II SA/Bk 656/11

II SA/Bk 656/11 P O S T A N O W I E N I E Dnia 06 września 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Mirosław Wincenciak (spr.), po rozpoznaniu w dniu 06 września 2012 r. w Białymstoku na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu Stowarzyszenia "E. B." w B. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 24 lipca 2012 r. odmawiającego Stowarzyszeniu "E. B." w B. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia "E. B." w B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] czerwca 2011 r. Nr [...] w przedmiocie ustalenia lokalizacji inwestycji celu publicznego p o s t a n a w i a odmówić Stowarzyszeniu "E. B." w B. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych Stowarzyszenie "E. B." w B. wniosło w dniu 09.03.2012 r. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych (k. 92). Jest to drugi wniosek tego podmiotu w sprawie niniejszej, złożony po ponownym wezwaniu Stowarzyszenia do uiszczenia wpisu od skargi, które nastąpiło po prawomocnym oddaleniu pierwszego jego wniosku o przyznanie prawa pomocy (vide postanowienie NSA z 19.01.2012 r. w sprawie II OZ 1374/11, oddalające zażalenie Stowarzyszenia na postanowienie WSA w Białymstoku z 06.12.2011 r. odmawiające uwzględnienia pierwszego wniosku o przyznanie prawa pomocy, k. 80). Z uwagi na nieuiszczenie wpisu po ponownym wezwaniu – skarga Stowarzyszenia została odrzucona postanowieniem z 03.04.2012 r., prawomocnym od 22.05.2012 r. (k. 99). We wniosku z 09.03.2012 r. skarżący wskazał, że jego majątek pochodzi wyłącznie ze składek członkowskich, a na datę złożenia wniosku nie posiada żadnych środków finansowych. Środki pochodzące ze składek członkowskich wydatkował na współorganizację konferencji dotyczącej gospodarki odpadami. Z formularza wynika, że za 2010 r. Stowarzyszenie uzyskało dochód w wysokości 802,39 zł, a na dzień składania wniosku na koncie bankowym posiada kwotę zaledwie 18, 22 zł. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego o bardziej szczegółowe scharakteryzowanie sytuacji majątkowej (wezwanie z 13.06.2012 r., k. 119) Stowarzyszenie wyjaśniło, że składa się z 13 członków, miesięczna wysokość składki członkowskiej wynosi 5 zł, z tym że za okres marzec – maj 2012 r. nie uzyskało żadnych dochodów, gdyż składki na cały rok 2012 zostały zapłacone wcześniej. Skarżący przedstawił bilans, rachunek wyników i informację dodatkową do bilansu – wszystkie dokumenty za rok 2011 r., z których wynika, że jego dochody wyniosły wówczas 4.220 zł (pochodziły wyłącznie ze składek członkowskich), koszty uzyskania przychodów – 4.765, 81 zł i strata 545, 81 zł. Z rachunku wynika, że środki te wydatkowano na "zużycie materiałów i energii" – 389, 03 zł oraz "usługi obce" – 4.376, 78 zł (k. 139 – 149). Przedłożone wyciągi bankowe potwierdzają dane wynikające z oświadczenia o zgromadzonych na koncie środkach w wysokości 18,22 zł (k. 150-154). Postanowieniem z 24.07.2012 r. referendarz tutejszego sądu odmówił skarżącemu Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie zwolnienia od kosztów sądowych podkreślając, że przewidując w statucie możliwość uzyskiwania środków finansowych nie może ono przerzucać kosztów zainicjowanego postępowania na Skarb Państwa, ale powinno zwiększyć zdolności dochodowe. Referendarz wyjaśnił również, że w trakcie powtórnie prowadzonego postępowania w przedmiocie prawa pomocy skarżący nie przedstawił nowych okoliczności uzasadniających przyznanie zwolnienia. Wskazał, że powoływana we wniosku Konwencja z Aarhus przy orzekaniu w zakresie prawa pomocy nie przewiduje generalnego obowiązku zwolnienia od kosztów sądowych, ale stworzenie mechanizmu udzielania pomocy celem zlikwidowania lub zredukowania ograniczeń finansowych w dostępie do wymiaru sprawiedliwości. Od powyższego postanowienia Stowarzyszenie "E. B." wniosło sprzeciw wskazując, że w wystarczający sposób wykazało brak środków pieniężnych na pokrycie kosztów sądowych. Jego zdaniem referendarz rozważał wyłącznie możliwość pozyskania środków finansowych poprzez zwiększenie liczby członków lub podwyższenie składki, co jednak nie przyczyni się faktycznie do zwiększenia dochodów Stowarzyszenia. Wskazano, że prowadzenie postępowań sądowych nie stanowi celu statutowego skarżącego, dlatego trudno od niego oczekiwać, aby wydatki na tę okoliczność przewidział. Zdaniem skarżącego odmowa przyznania prawa pomocy świadczy o nierównym traktowaniu stron postępowania, bowiem Miasto B. czy Kolegium jako strona przeciwna w sprawie są finansowane ze środków publicznych, podczas gdy skorzystania z tej możliwości Stowarzyszeniu się odmawia. Zwrócono uwagę, że dotychczas gromadzone środki zostały spożytkowane w sposób uzasadniony. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wniosek podlega oddaleniu. W postępowaniu o przyznanie prawa pomocy wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego powoduje utratę jego mocy i przekazanie wniosku do rozpoznania sądowi. Żądanie strony dotyczy zwolnienia wyłącznie od kosztów sądowych (opłat i wydatków), zatem chodzi o udzielenie prawa pomocy w zakresie częściowym (art. 245 § 3 ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270), dalej p.p.s.a. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. stowarzyszeniu, które jest jednostką organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej, prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane gdy wykaże ono, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Oznacza to, że żądający zwolnienia powinien za pomocą przedłożonego przez siebie materiału dowodowego przekonać sąd, że znajduje się w trudnej sytuacji finansowej i nie jest w stanie pokryć wymienionych wyżej kosztów, bowiem nie posiada dostatecznych środków. Te zasady wynikają z obowiązującej w postępowaniu sądowoadministracyjnym zasady odpłatności. Okoliczność, czy warunki do przyznania prawa pomocy zostały spełnione, podlega uznaniowej ocenie sądu. W sprawie niniejszej wnioskodawca nie przedstawił dowodów, które przekonałyby sąd do udzielenia zwolnienia w żądanym zakresie. Przed szczegółową analizą finansowej sytuacji strony, wynikającą z przedłożonych materiałów, wskazać trzeba na stanowisko NSA z postanowienia oddalającego zażalenie na odmowę uwzględnienia pierwszego wniosku strony o zwolnienie od kosztów sądowych. NSA wskazał, że "osoba prawna, czy też inna jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie posiada niezbędnych środków, ale również że podjęła wszelkie niezbędne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie wydatków związanych z postępowaniem (...) skarżące Stowarzyszenie powinno w taki sposób określić lub zmienić zasady swojego finansowania, aby zapewnić możliwość uzyskania przychodów pozwalających na realizację podejmowanych działań" (k. 80 – 81). Dokonując analizy przedłożonych dokumentów, w kontekście powyższych założeń, należy stwierdzić że od momentu uzyskania w sprawie niniejszej przez Stowarzyszenie informacji o sposobie sądowej oceny możliwości finansowych organizacji społecznych (zaprezentowanej przez NSA) nie uczyniło ono żadnych kroków zmierzających do poprawy własnej dochodowości. Nie wykazało, że działa na rzecz zdobycia funduszy na pokrycie wydatków związanych z postępowaniem. Z przedłożonych dokumentów finansowych wynika jedynie, że Stowarzyszenie w 2011 r. ściągnęło od swoich członków większą kwotę składek (4.220 zł ) niż w roku 2010 r. (802, 39 zł), natomiast nie uzyskało innych dochodów. Zgromadzone środki zostały wydatkowane, przy czym zarówno w pierwszym wniosku z 14.10.2011 r. (nieuwzględnionym), jak i w obecnie rozpoznawanym – z 09.03.2012 r. wskazano, że przeznaczono je na organizację konferencji. Takie tłumaczenie budzi zastrzeżenia z punktu widzenia jego wiarygodności. Skarżący podaje tę samą przyczynę braku funduszy dla dwóch wniosków zgłoszonych w odstępie pięciomiesięcznym nie wskazując, czy konferencja się odbyła, kiedy to nastąpiło, ile konkretnie środków przeznaczyło na jej organizację. Wbrew twierdzeniu skarżącego trudno ocenić, czy wydatkowanie środków ze składek było uzasadnione, bowiem nie wykazano ani w bilansie, ani w odrębnym dokumencie sporządzonym na potrzeby postępowania sądowego – jaki cel sfinansowano (w bilansie wskazano jedynie kwotę 4.376, 78 zł jako wydatkowane na "usługi obce", bez wyjaśnienia tego pojęcia). Co prawda w sprzeciwie wskazano, że "znaczne kwoty (w istotnej części) zużyto na koszty sądowe", jednak nie sprecyzowano o jaką konkretnie kwotę chodzi i w jakich konkretnie postępowaniach. Nie zasługuje na uwzględnienie wniosek strony o nieuzasadnionym, jej zdaniem, podwyższaniu kwoty składki lub liczby członków Stowarzyszenia celem zwiększenia dochodów. Nie wynika z przedłożonych dokumentów, by konkretne kroki w tym kierunku zostały podjęte. Świadczy to o bierności skarżącego w uzyskiwaniu środków finansowych na swoją działalność. Zdaniem sądu należy przyjąć - przeciwnie do twierdzeń strony - że szeroko zakreślony przedmiot działalności Stowarzyszenia (vide § 5 regulaminu) nakazuje zastanowienie się nad adekwatnością ustalonego sposobu finansowania lub wysokości udziału finansowego członków tej organizacji (zaledwie po 5 zł miesięcznie), skoro okazuje się, że te przychody nie zapewniają skutecznej realizacji jego celów poprzez udział w procedurze sądowoadministracyjnej. Jeśli Stowarzyszenie nie widzi możliwości uzyskania innego źródła jego finansowania niż składki – należy ich wysokość tak dostosować, aby możliwa była pełna realizacja celów statutowych. Zauważyć należy, że prawo pomocy powinno być przyznawane podmiotom, które z przyczyn od siebie niezależnych nie mogą zgromadzić koniecznych środków na prowadzenie postępowania sądowego, a nie podmiotom, które nie podejmują żadnych dodatkowych starań o ich pozyskanie. W takiej sytuacji kilkunastozłotowy stan konta bankowego lub kasy organizacji, a nawet ewentualne ujemne jej saldo finansowe, nie stanowi wystarczającej przesłanki do zwolnienia od kosztów sądowych (vide postanowienie WSA w Białymstoku z 10.11.2011 r., II SA/Bk 537/11, od którego NSA oddalił zażalenie postanowieniem z 14.12.2011 r., II OZ 1303/11 - dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Nie jest również uprawniony zarzut naruszenia zasady równości wobec prawa przez odmowę przyznania prawa pomocy, mimo że, jak wskazano, strona przeciwna (organ) jest finansowany ze środków publicznych. Zachowaniu finansowej równowagi stron postępowania sądowoadministracyjnego sprzyja zwolnienie ustawowe zawarte w art. 239 p.p.s.a. Zatem sam ustawodawca zadbał, by pewne kategorie spraw lub pewne kategorie osób nie były już przy wszczynaniu postępowania sądowego dyskryminowane ze względu na status materialny. Jeśli takiego uprzywilejowania nie udzielił stowarzyszeniom non profit – oznacza to, że spoczywa na nich obowiązek wykazania przesłanek do uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych. Zatem argument o finansowej nierówności stron nie mógł mieć znaczenia dla rozstrzygnięcia o prawie pomocy w rozpoznawanym przypadku. Trudno również podzielić argumentację sprzeciwu, zgodnie z którą krótki termin zakreślony w wezwaniu do uiszczenia wpisu uniemożliwiał stronie podjęcie działań zmierzających do uzyskania środków finansowych na pokrycie kosztów sądowych. Zauważyć należy, że Stowarzyszenie jest stroną przed WSA w Białymstoku w kilku postępowaniach, przy czym już w dniu 10.03.2011 r. tutejszy sąd wydał pierwsze postanowienie wobec Stowarzyszenia – odrzucające jego skargę z uwagi na brak wpisu (w sprawie II SA/Bk 35/11, CBOSA). W tej samej sprawie w dniu 12.07.2011 r. wydano postanowienie odmawiające zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych, wyjaśniając szczegółowo zasady przyznawania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Przedstawiciele Stowarzyszenia zorientowani są zatem w tych zasadach i wnosząc kolejne skargi mają świadomość konieczności ponoszenia kosztów sądowych. Reasumując wskazać trzeba, że wniosek Stowarzyszenia o uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych podlegał regułom dowodowym, którym wnioskodawca w ocenie sądu nie sprostał. Nie wykazał, że z przyczyn niezależnych od siebie nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Zdaniem sądu analiza akt wskazuje, że przyczyny te leżą po stronie wnioskodawcy i polegają na braku aktywności w zorganizowaniu środków finansowych na realizację celów zakreślonych w regulaminie, w tym na udział jako strona w postępowaniach sądowych. W kwestii zastosowania w sprawie Konwencji Aarhus z 25.06.1998 r. (Dz. U. z 2003 r. Nr 78, poz. 706) powtórzyć należy za WSA w Warszawie, że w jej art. 9 ust. 5 nie przewiduje się generalnego obowiązku zwolnienia od kosztów sądowych w sprawach dotyczących ochrony środowiska, a wyłącznie zobowiązuje strony do rozważenia stworzenia odpowiedniego mechanizmu udzielania pomocy, aby zlikwidować lub zredukować finansowe i inne ograniczenia dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Jak wskazuje ten sąd, mechanizmem takim jest instytucja prawa pomocy (postanowienie z 07.08.2012 r., IV SA/Wa 1208/12, CBOSA). Jeśli jednak Stowarzyszenie nie wykazało, że spełnia przesłanki zastosowania wobec niego tej instytucji, to trudno wywodzić konieczność zwolnienia go z kosztów sądowych z innych okoliczności, w szczególności z samego faktu obowiązywania konwencji. Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji.