II OZ 1303/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Arkadiusz Despot - Mładanowicz po rozpoznaniu w dniu 14 grudnia 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia [...] w B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 10 listopada 2011 r., sygn. akt II SA/Bk 537/11 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] w B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] maja 2011 r. Nr [...] w przedmiocie ustalenia środowiskowych uwarunkowań realizacji przedsięwzięcia postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku postanowieniem z dnia 10 listopada 2011 r., sygn. akt II SA/Bk 537/11 odmówił Stowarzyszeniu [...] w B. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] w B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] maja 2011 r. Nr [...] w przedmiocie ustalenia środowiskowych uwarunkowań realizacji przedsięwzięcia. Sąd wskazał, że Stowarzyszenie [...] w B. wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Stowarzyszenie podniosło, że jego majątek pochodzi wyłącznie ze składek członkowskich i na datę złożenia wniosku nie posiada ono żadnych środków finansowych na pokrycie kosztów sądowych ani kosztów ustanowienia radcy prawnego. Dostępne środki zostały wydatkowane na współorganizację konferencji dotyczącej gospodarki odpadami. Prezes organizacji oświadczył, że w 2010 r. uzyskała ona zysk 802, 39 zł, a na dzień składania wniosku na koncie bankowym posiada kwotę 4, 80 zł. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego o bardziej szczegółowe scharakteryzowanie sytuacji majątkowej Stowarzyszenie wyjaśniło, że posiada 13 członków, miesięczna wysokość składki członkowskiej wynosi 5 zł, z tym że w 2010r. zostały opłacone składki już za 2011 r., w związku z czym wpływy z tego tytułu wyniosły: 30 zł w maju 2011 r., 165 zł w sierpniu 2011 r. Pozwoliło to na pokrycie bieżących wydatków. Stan kasy na dzień 31.08.2011 r. wynosił 1,21 zł, a rachunku bankowego – 4, 80 zł. W okresie od 01.06.2011 r. do 31.08.2011 r. poniesiono koszty w wysokości 191, 65 zł, w tym na korespondencję – 67, 95 zł oraz zakup papieru – 123, 70 zł. Strona przedłożyła wyciąg z rachunku bankowego za miesiące czerwiec - sierpień 2011 r., potwierdzenia pocztowe i faktury, bilans Stowarzyszenia na dzień 31.12.2010 r., rachunek wyników za 2010 r., informację dodatkową do bilansu za 2010 r., zeznanie podatkowe za 2010 r. Postanowieniem z 29.09.2011 r. referendarz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku odmówił skarżącemu Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Od powyższego postanowienia wpłynęły dwa identyczne w swej treści sprzeciwy: podpisany przez radcę prawnego umocowanego do reprezentowania Stowarzyszenia i podpisany przez prezesa Stowarzyszenia . W obydwu sprzeciwach wskazano, że inicjowanie postępowań przed sądem administracyjnym nie jest statutowym celem Stowarzyszenia, a do złożenia skargi w niniejszej sprawie zostało zmuszone okolicznościami. Zatem nie jest zawiniony przez organizację brak środków finansowych na ten cel i niemożność ich zgromadzenia. Wskazano, że dostępne środki w postaci składek członkowskich zostały wyegzekwowane od członków i w przeważającej części zużyte na wykonanie kilkudziesięciu odpisów skargi, co było jednym z warunków jej merytorycznego rozpoznania. Zdaniem skarżącego odmowa przyznania prawa pomocy świadczy o nierównym traktowaniu stron postępowania, bowiem Miasto B. czy Kolegium jako strona przeciwna w sprawie są finansowane ze środków publicznych, podczas gdy Stowarzyszeniu skorzystania z tej możliwości się odmawia. Oceniono jako bezpodstawne stwierdzenie referendarza o możliwości przekształcenia struktury Stowarzyszenia celem zgromadzenia większej ilości środków finansowych, gdyż miałoby to charakter nieuzasadniony intencją jego powołania i realizowanymi do tej pory celami, a uzasadniony wyłącznie na użytek postępowania sądowoadministracyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku stwierdził, że wnioskodawca nie przedstawił dowodów, które przekonałyby Sąd do udzielenia żądanego zwolnienia. Sąd wskazał, że szeroko zadeklarowane w Regulaminie cele Stowarzyszenia, włącznie z "udziałem w postępowaniach administracyjnych" sprawiają, że nie zasługują na uwzględnienie argumenty sprzeciwu o niemożności przewidzenia udziału organizacji w postępowaniu sądowoadministracyjnym i niemożności zgromadzenia na ten cel środków. Jeżeli organizacja jako swój regulaminowy cel wskazuje również udział w procedurze administracyjnej, to założyć należy, kierując się zasadami logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego, że powinna przewidzieć wystąpienie związanych z tym udziałem kosztów, nie wykluczając również kosztów sądowych. Dlatego trudno przyjąć, jak argumentuje się w sprzeciwie, iż do udziału w postępowaniu sądowym organizacja została "zmuszona okolicznościami, za które nie ponosi odpowiedzialności". Tym bardziej, że złożenie skargi do sądu administracyjnego nie jest obowiązkiem, a jest wynikiem samodzielnej decyzji podmiotu skarżącego. W ocenie Sądu, szeroko zakreślony przedmiot działalności Stowarzyszenia nakazywałby zastanowienie się nad adekwatnością ustalonego sposobu finansowania (wyłącznie ze składek) lub wysokości udziału finansowego członków w tej organizacji (zaledwie po 5 zł miesięcznie), skoro okazuje się, że te przychody nie zapewniają skutecznej realizacji jego celów poprzez udział w procedurze sądowoadministracyjnej. Również okoliczność, że skarżący nie prowadzi działalności przynoszącej dochód, nie oznacza jeszcze uprzywilejowanej pozycji w uzyskaniu zwolnienia od kosztów sądowych. Prawo pomocy powinno bowiem być przyznawane podmiotom, które z przyczyn od siebie niezależnych nie mogą zgromadzić koniecznych środków na prowadzenie postępowania sądowego, a nie podmiotom, które nie podejmują żadnych dodatkowych starań o ich pozyskanie. W takiej sytuacji kilkuzłotowy stan konta bankowego lub kasy organizacji, a nawet ewentualne ujemne jej saldo finansowe, nie stanowi wystarczającej przesłanki do zwolnienia od kosztów sądowych (vide postanowienia NSA z 11.05.2011 r., I OZ 322/11 i z 29.03.2011 r. I OZ 191/11, postanowienie WSA w Warszawie z 21.07.2010 r., I SO/Wa 19/10, postanowienie NSA z 05.08.2010 r., II OZ 752/10). Sąd uznał, że nie jest również uprawniony zarzut naruszenia zasady równości wobec prawa przez odmowę przyznania prawa pomocy, mimo że, jak wskazano, strona przeciwna (organ) jest finansowany ze środków publicznych. Zachowaniu finansowej równowagi stron postępowania sądowoadministracyjnego sprzyja zwolnienie ustawowe zawarte w art. 239 p.p.s.a. Zatem sam ustawodawca zadbał, by pewne kategorie spraw lub pewne kategorie osób nie były już przy wszczynaniu postępowania sądowego dyskryminowane ze względu na status materialny. Jeśli takiego uprzywilejowania nie udzielił stowarzyszeniom non profit – oznacza to, że spoczywa na nich obowiązek wykazania przesłanek do uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych. Zatem argument o finansowej nierówności stron nie mógł mieć znaczenia dla rozstrzygnięcia o prawie pomocy w rozpoznawanym przypadku. Reasumując Sąd wskazał, że wniosek Stowarzyszenia o uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych podlegał regułom dowodowym, którym wnioskodawca w ocenie sądu nie sprostał. Nie wykazał bowiem, że z przyczyn niezależnych od siebie nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, które na obecnym etapie sprawy sprowadzają się do kwoty 200 zł. Zdaniem sądu analiza akt wskazuje, że przyczyny te leżą po stronie wnioskodawcy i polegają na braku aktywności w zorganizowaniu środków finansowych na realizację celów zakreślonych w regulaminie, w tym na udział jako strona w postępowaniach administracyjnych i sądowych. Na powyższe postanowienie skarżące Stowarzyszenie wniosło zażalenie, podnosząc, iż błędnie WSA przyjął, że Stowarzyszenie nie zamierzało ponieść niezbędnych kosztów swego udziału w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Stowarzyszenie bowiem zużyło posiadane środki na sporządzenie żądanych przez Sąd kilkudziesięciu kopii skargi. Stowarzyszenie nie przyjęło ograniczenia swojej działalności wyłącznie do pewnego etapu postępowania administracyjnego i nie wykluczyło możliwości występowania przed sądem. Skarżący podtrzymał zarzut, że do udziału w postępowaniu sądowym organizacja została zmuszona okolicznościami, za które nie ponosi odpowiedzialności. Skarżący uznał argument Sądu, iż obecny sposób finansowania Stowarzyszenia nie zapewnia skutecznej realizacji jego celów za "podpowiedź" niejako de lege ferenda, nie mogącą mieć zastosowania w niniejszym postępowaniu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej p.p.s.a.), zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Stosownie jednak do art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej może być przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Jak słusznie zauważył Sąd I instancji, oznacza to, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania. Ponadto, osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2006, s. 504). W przedmiotowej sprawie skarżące Stowarzyszenie nie wykazało, że podjęło jakiekolwiek czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Jeżeli działalność Stowarzyszenia zakłada udział w postępowaniach administracyjnych w celu zapewnienia ochrony środowiska lokalnego (§ 5 ust. 2 Regulaminu Stowarzyszenia), to wiąże się ona także z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania sądowego. Stowarzyszenie powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki. Dlatego też należało podzielić stanowisko Sądu I instancji, że nie sposób zgodzić się z argumentacją wnioskodawcy, że do udziału w postępowaniu sądowym organizacja została "zmuszona okolicznościami, za które nie ponosi odpowiedzialności." Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku wskazując na szeroko zakreślony przedmiot działalności Stowarzyszenia słusznie zauważył, iż z akt sprawy nie wynika, by Stowarzyszenie podjęło jakiekolwiek działania, aby zgromadzić inne niż składki członkowskie środki finansowe na realizację swojej działalności, w zakresie której – stosownie do § 5 ust. 2 Regulaminu Stowarzyszenia – należało uwzględnić także postępowanie przed sądem administracyjnym. Skarżące Stowarzyszenie we wniosku o prawo pomocy wskazało, iż wniesiona przezeń skarga dotyczy realizacji celów statutowych. W takim wypadku, należy mieć na uwadze, że skoro Stowarzyszenie chce aktywnie powyższe cele realizować, winno liczyć się ze związaną z tym koniecznością ponoszenia kosztów. W szczególności w sytuacji, gdy powołując się na swoje cele statutowe, zdecydowało się skorzystać z drogi sądowoadministracyjnej, powinno przeznaczyć środki na pokrycie kosztów sądowych. Nawet jeśli Stowarzyszenie jest organizacją typu non profit, nie podlega ono zwolnieniu od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej (zob. postanowienie NSA z dnia 9 czerwca 2006 r., sygn. akt II OZ 317/06 oraz postanowienie NSA z dnia 31 marca 2008 r., sygn. akt II OZ 263/08). Przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje, że faktycznie działalność Stowarzyszenia finansowana jest ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że Stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (zob. postanowienie NSA z dnia 17.06.2011 r., sygn. akt II OZ 491/11). Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił zażalenie oddalić.