I OZ 322/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Irena Kamińska po rozpoznaniu w dniu 11 maja 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Śląskiej Społecznej Rady Oświatowej w K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 21 marca 2011 r., sygn. akt IV SA/Gl 90/11 odmawiające przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi Śląskiej Społecznej Rady Oświatowej w K. na uchwałę Rady Miasta K. z dnia (...) lipca 2010 r., Nr (...) w przedmiocie szkół i placówek oświatowo – wychowawczych, ustalenia opłat za świadczenia udzielane przez przedszkola postanawia: oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 21 marca 2011 r., sygn. akt IV SA/Gl 90/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił Śląskiej Społecznej Radzie Oświatowej w K. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Śląskiej Społecznej Rady Oświatowej w K. na uchwałę Rady Miasta K. z dnia (...) lipca 2010 r., Nr (...) w przedmiocie szkół i placówek oświatowo – wychowawczych, ustalenia opłat za świadczenia udzielane przez przedszkola. W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji wskazał, iż Śląska Społeczna Rada Oświatowa w K. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skargę na uchwałę Rady Miasta K. z dnia (...) lipca 2010 r., nr (...) w sprawie ustalenia opłat za świadczenia udzielane przez przedszkola, dla których organem prowadzącym jest miasto K. . W kolejnym piśmie procesowym z dnia 7 lutego 2011 r. skarżąca zawarła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 17 lutego 2011 r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy. W motywach swojego rozstrzygnięcia podał, że strona nie spełnia wymogu warunkującego przyznanie prawa pomocy bowiem założyciele stowarzyszenia, dla którego jednym z celów statutowych jest prowadzenie postępowań sądowych i sądowoadministracyjnych prowadzonych wobec uczniów, rodziców, nauczycieli, pracowników oświaty winni ustalając wysokość składki członkowskiej uwzględnić konieczność pokrycia kosztów tychże postępowań. Dobrowolne wprowadzenie przez członków stowarzyszenia zasad finansowania działalności nie może powodować konieczności jej współfinansowania ze środków publicznych. Takie bowiem ukształtowanie zasad działalności stanowiłoby zaprzeczenie zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Następnie w dniu 7 marca 2011 r. Śląska Społeczna Rada Oświatowa w K. wniosła sprzeciw od wyżej powołanego postanowienia. W uzasadnieniu wskazano, że Stowarzyszenie dysponuje jedynie środkami finansowymi w kwocie ok. 14 zł miesięcznie pozyskiwanymi ze składek członkowskich od 7 członków tej organizacji. Zaznaczono, iż działalność Stowarzyszenia opiera się jedynie na bezinteresownym zaangażowaniu i społecznej pracy jego członków. Stowarzyszenie zwykłe nie może pozyskiwać środków z żadnych innych źródeł, jedynie ze składek członkowskich. Ponadto wyjaśniono, iż stosownie do zapisów regulaminu działalności Stowarzyszenia liczba jego członków nie może przekroczyć 21. Postanowienie to jest konsekwencją przyjętego przez założycieli założenia, że Stowarzyszenie będą tworzyć jedynie osoby o uznanym dorobku, doświadczeniu i wiedzy z zakresu edukacji, oświaty i wychowania. Organizacja ta nie ma więc charakteru masowego, a co się z tym wiąże nie może przyjąć takiej liczby członków która umożliwiałaby zebranie środków niezbędnych na prowadzenie postępowań sądowych. Wydając zaskarżone postanowienie Sąd pierwszej instancji zauważył, że Śląska Społeczna Rada Oświatowa w K. jest organizacją społeczną działającą w formie stowarzyszenia zwykłego, Jest więc to jednostka działająca "non profit" oraz stosownie do treści art. 42 ust. 1 pkt 4 i 5 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r., nr 79, poz. 855 ze zm.) nie może prowadzić działalności gospodarczej, przyjmować darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywać dotacji, a także korzystać z ofiarności publicznej. Organizacje takie środki na swoją działalność uzyskują ze składek członkowskich. Pomimo tego stowarzyszenie zwykłe chcąc realizować cele dla których zostało powołane winno liczyć się z koniecznością pokrywania kosztów ewentualnych sporów, czy postępowań sądowych. Zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych (por. miedzy innymi postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OZ 317/08) członkowie stowarzyszenia przystępując do aktywnej realizacji celów statutowych i z powołaniem się na nie powinni liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych oraz przeznaczyć odpowiednie środki na ich pokrycie. Sąd pierwszej instancji podniósł, iż Śląska Społeczna Rada Oświatowa w K. powołana została do opiniowania i wnioskowania we wszystkich sprawach dotyczących oświaty, wychowania oraz skutecznej ochrony praw i godności uczniów, słuchaczy, rodziców/opiekunów prawnych, nauczycieli, pracowników oświaty (§ 3 Regulaminu działalności). W myśl natomiast § 4 regulaminu cel ten realizowany jest między innymi poprzez udział w postępowaniach administracyjnych, cywilnych, karnych i innych sprawach prowadzonych na podstawie przepisów prawa. Taki zapis wskazuje, że założyciele Stowarzyszenia przystępując do jego tworzenia przyjęli, iż działalność tej organizacji będzie wymagała udziału w takich właśnie postępowaniach, aby umożliwić organizacji realizację celów statutowych. W związku z powyższym winni również w taki sposób ukształtować sposób finansowania działalności statutowej, aby realizacja celów dla których została powołana nie była iluzoryczna, lecz możliwa do realizacji. W niniejszej sprawie natomiast ustalenie wysokości składek członkowskich (a więc jedynego źródła finansowania) na poziomie 2 zł miesięcznie, przy równoczesnym ograniczeniu liczby członków organizacji uniemożliwia w praktyce podjęcie jakichkolwiek działań dających możliwość ich realizacji. Stowarzyszenie, w ramach planowania wydatków winno przewidzieć konieczność dochodzenia swoich praw przed sądem, a co się z tym wiąże również konieczność posiadania środków finansowych niezbędnych do realizacji tych praw. Z wyjaśnień Stowarzyszenie wynika natomiast, że jego członkowie działają społecznie, a składki pobierane są w minimalnej wysokości. Okoliczności te mogłyby stanowić podstawę uwzględnia wniosku o przyznanie prawa pomocy, gdyby wykazano, że członkowie organizacji znajdują się w takiej sytuacji życiowej, która uniemożliwia pokrywanie przez nich wyższych kwot składek. W niniejszej sprawie natomiast same wyjaśnienia strony skarżącej sugerują, że jest to organizacja zamknięta może bowiem zrzeszać jedynie 21 osób będących jednocześnie autorytetami w dziedzinie nauki, wychowania. Okoliczność ta prowadzi do wniosku, że w istocie jej członkowie powinni ponosić wyższe koszty związane z członkowstwem w tej organizacji. Strona ograniczając do minimum środki, które mają wystarczyć na sfinansowanie jej działalności nie może żądać przerzucenia ciężaru związanego z koniecznością uiszczania kosztów sądowych każdorazowo na Skarb Państwa. Skarżąca sama pozbawiła się możliwość sfinansowania kosztów postępowania, a co się z tym wiąże jej wniosek o zwolnienie od obowiązku uiszczania kosztów sądowych nie mógł zostać uwzględniony. Zażalenie na powyższe postanowienie wniosła Śląska Społeczna Rada Oświatowa w K. zarzucając mu naruszenie art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. przez dokonanie błędnej oceny stanu faktycznego i przyjęcie, że skarżąca posiada dostateczne środki na poniesienie pełnych kosztów postępowania i jest w stanie uiścić koszty sądowe, w tym wpis sądowy w wysokości 300 zł oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przez pozbawienie skarżącej prawa do sądu. W motywach zażalenia podniesiono, iż z zapisów § 5 ust. 1 Regulaminu działalności Śląskiej Społecznej Rady Oświatowej wynika, że liczba członków tej organizacji nie może przekroczyć dwudziestu jeden, co jest konsekwencją założenia przyjętego przez członków - założycieli Rady, że będą ją współtworzyły jedynie osoby o uznanym dorobku, doświadczeniu i wiedzy z zakresu edukacji, oświaty i wychowania. A zatem nie jest to organizacja o charakterze "masowym", do której może być przyjęta taka liczba członków, która zapewni tej organizacji kondycję finansową, umożliwiającą udział w postępowaniach przed sądami administracyjnymi i pokrywanie wysokich kosztów sądowych. Skarżąca podniosła, iż jako jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej, wykazała, że jej stan majątkowy z daty wniesienia wniosku o udzielenie pomocy uzasadnia przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym przez skarżącą zakresie. Skoro zatem Sąd ustala stan majątkowy ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy z daty wniesienia wniosku w tym przedmiocie, to zawarte w uzasadnieniu postanowienia rozważania o możliwości podniesienia przez skarżącą składek członkowskich wykraczają poza zakres uregulowany przepisami art. 246 § 2 P.p.s.a. i nie mogą stanowić przesłanki uzasadniającej odmowę przyznania prawa pomocy. Ponadto skarżąca zauważyła, iż ustawodawca przewidział w art. 240 P.p.s.a. możliwość zwolnienia organizacji społecznych od obowiązku uiszczania wpisu sądowego w ich własnych sprawach prowadzonych, między innymi, w związku z działalnością oświatową. Ratio legis tego przepisu wydaje się oczywiste - ustawodawca uznał w nim organizacje społeczne za podmioty realizujące ważne cele i zadania publiczne, które zasługują na wsparcie ze strony Skarbu Państwa poprzez zastosowanie zwolnienia od obciążeń ponoszonych w postępowaniach przed sądami administracyjnymi. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z konstrukcji tego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej, uprawniającej do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zaskarżone postanowienie jest zgodne z prawem. Sąd pierwszej instancji trafnie bowiem wskazał na fakt, iż Stowarzyszenie, mimo bycia jednostką non profit, chcąc realizować swą statutową działalność musi liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów, w tym kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Zgodnie bowiem z poglądem wyrażonym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. postanowieniu z dnia 15 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OZ 317/08), członkowie Stowarzyszenia przystępując do aktywnej realizacji zamierzonych celów i z powołaniem się na nie, m. in. w postępowaniu sądowoadministracyjnym, powinni liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych i przeznaczyć odpowiednie środki na ich pokrycie. Stanowisko, przedstawione w uzasadnieniu zażalenia, z którego wynika brak intencji do gromadzenia środków niezbędnych dla prowadzenia statutowej działalności stowarzyszenia, prowadziłoby do sytuacji przerzucenia faktycznych kosztów działalności tego typu organizacji na Skarb Państwa. Takie działanie rodziłoby skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia finansowana jest ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Stowarzyszenie nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Konstytucja RP przewiduje prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, nie gwarantuje jednak wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo, gdyż założenie instytucji prawa pomocy jest przyznanie pomocy finansowej ze strony Państwa podmiotom, które, z powodów od siebie niezależnych, nie mogą zgromadzić środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego, a nie podmiotom które dobrowolnie zaniechały pozyskiwania tych środków (por. postanowienie NSA z dnia 26 sierpnia 2008 r., II OZ 816/08). Stowarzyszenia muszą więc mieć świadomość, iż przystępując do aktywnej realizacji zamierzonych celów i z powołaniem się na nie, m. in. w postępowaniu sądowoadministracyjnym, powinny liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych i przeznaczyć odpowiednie środki na ich pokrycie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 kwietnia 2008 r. sygn. akt II OZ 271/08, oraz II OZ 266/08 - oba niepublikowane). Należy również podkreślić, iż fakt, że stowarzyszenie jest organizacją nie przynoszącą dochodu podobnie, jak wiele innych organizacji tego typu, nie oznacza, że jest zwolnione od zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również sprawy sądowe, wymagające co do zasady uiszczania opłat i czynienia wydatków. W niniejszej sprawie z regulaminu Śląskiej Społecznej Rady Oświatowej wynika, że realizuje ona swoje cele statutowe poprzez cel ten realizowany jest między innymi poprzez udział w postępowaniach administracyjnych, cywilnych, karnych i innych sprawach prowadzonych na podstawie przepisów prawa (§4 Regulaminu). W takim wypadku, należy podnieść, iż skoro stowarzyszenie zadeklarowało chęć aktywnej realizacji celów statutowych, winno liczyć się ze związaną z tym koniecznością ponoszenia kosztów na ten cel. W szczególności w sytuacji, gdy powołując się na swoje cele statutowe, zdecydowało się skorzystać z drogi sądowoadministracyjnej, powinno przeznaczyć środki na pokrycie kosztów sądowych. (por. postanowienie NSA z dnia 28 października 2010 r., II OZ 1076/10). Brak zapewnienia w statucie stałego źródła dochodów, chociażby w oparciu o obowiązkowe składki członkowskie, nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosków o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 9 czerwca 2006r., sygn. akt II OZ 317/06 oraz z dnia 31 marca 2008 r. sygn. akt II OZ 263/08 - oba niepublikowane). (por. postanowienie NSA z dnia 16 kwietnia 2008 r., II OZ 321/08). Powyższe rozważania skutkują uznaniem, iż wbrew zarzutom zawartym we wniesionym zażaleniu, zaskarżone postanowienie Sądu pierwszej instancji nie narusza art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej. Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 §2 P.p.s.a.