II SA/Bk 778/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Mirosław Wincenciak, Sędziowie sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska (spr.),, sędzia WSA Małgorzata Roleder, Protokolant Sylwia Tokajuk, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 28 stycznia 2013 r. sprawy ze skargi J. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] sierpnia 2012 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana w całości do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku. Decyzją z dnia [...].08.2012r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 17 pkt 1 K.p.a. oraz art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7.09.2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2009r. nr 1, poz. 7 ze zm.), utrzymało w mocy decyzję Kierownika Sekcji Funduszu Alimentacyjnego Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w B. z dnia [...].07.2012r. odmawiającą umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych W. B. i M. B. świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie 9.522,58zł. z ustawowymi odsetkami w kwocie 1.548,19zł. Stan faktyczny przedstawia się następująco: J. B., wnioskiem z dnia 6.06.2012r. zwrócił się do MOPR w B. o umorzenie obciążających go należności, wypłaconych na rzecz małoletnich dzieci z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Żądanie uzasadnił trudną sytuacją rodzinną i materialną, która była następująca: Zamieszkuje wspólnie z konkubiną, czworgiem dzieci (dwoje własnych, dwoje konkubiny). Wszystkie dzieci są małoletnie i uczęszczają do szkoły. Oboje z konkubiną nie pracują, jako osoby bezrobotne nie pobierają zasiłków. utrzymują się ze świadczeń opieki społecznej. W listopadzie 2011 roku zmarła nagle była żona i w związku z tym dzieci ( w wieku 13 i 8 lat) zamieszkały z ojcem (wnioskodawcą). Nie posiada żadnego majątku. Z powodu zadłużeń czynszowych została orzeczona eksmisja rodziny z mieszkania. Posiada problemy ze znalezieniem pracy m.in. ze względu na karalność. Podejmował prace społeczno-użyteczne zarabiając 292zł. miesięcznie. Rodzina korzystała z zasiłków społecznych, z pomocy C. w formie żywności. Dzieci nie mają uprawnień do renty rodzinnej po zmarłej matce. Wnioskodawca posiada uprawnienia kierowcy TIR, lecz (jak stwierdził na rozprawie sądowej) nie może podjąć pracy w tym zawodzie, gdyż został skazany wyrokiem karnym za fałszowanie tachografu, co dyskwalifikuje go w ocenie ewentualnych pracodawców. Ukończył, (jak twierdzi) kurs spawacza organizowany przez MOPR, lecz z powodu zwłoki organu w wystawieniu świadectwa obecnie nie może starać się o pracę w tym zawodzie. Organ I instancji, odmawiają umorzenia należności alimentacyjnych stwierdził, że nie zachodzi przesłanka z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, upoważniająca do umorzenia zadłużenia. Uznał, że sytuacja dochodowa i rodzinna J. B. nie jest sytuacją szczególną, nie jest efektem czynników obiektywnych, niezależnych od zobowiązanego. Organ wskazał, że wnioskodawca ma możliwości poprawy sytuacji materialnej poprzez: uzyskanie świadczeń rodzinnych i rentowych na rzecz dzieci, ubieganie się przez konkubinę o świadczenia rodzinne na własne dzieci, wsparcie od znajomych w postaci pożyczek finansowych, wykazania większej aktywności w celu znalezienia jakiejkolwiek pracy zważywszy na dobry stan zdrowia i wiek wnioskodawcy (49 lat). Organ podkreśli, że wnioskodawca powinien mieć świadomość konieczności zwrotu należności alimentacyjnych, do których płacenia był zobowiązany jako rodzic małoletnich dzieci. Brak funduszy na zwrot nie przemawia za potraktowaniem J. B. w sposób uprzywilejowany w odniesieniu do innych dłużników alimentacyjnych. Mając braki finansowe, wnioskodawca powinien starać się o obniżenie alimentów, o zawieszenie bądź umorzenie postępowania egzekucyjnego. Organ ocenił wnioskodawcę jako osobę zaradną życiowo, ponieważ od wielu lat korzysta ze środków opieki społecznej, podejmował prace społeczno-użyteczne, zadeklarował udział w kursie spawania, organizowanego przez MOPR. O nadzwyczajnej sytuacji życiowej nie może świadczyć okoliczność przejęcia opieki nad małoletnimi dziećmi (po śmierci żony). Bierna postawa wnioskodawcy przejawiająca się w niepłaceniu alimentów nie może przemawiać na jego korzyść, zaś wykonywanie władzy rodzicielskiej stwarza kolejny powód do uwolnienia się strony od obowiązku zwrotu kwot zobowiązania. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji, podzielając argumentację przedstawioną w uzasadnieniu decyzji. W skardze wywiedzionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku, J. B. zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentacji. Podkreślił, że w decyzji organów wszystkie argumenty są skierowane przeciwko jego osobie, a żaden fakt nie został opisany na jego korzyść. Stwierdził nieprawidłowość sporządzenia wywiadu środowiskowego, który powinien być przeprowadzony w miejscu zamieszkania a nie w biurze pracownika socjalnego. Nie zgodził się z oceną jego realnych możliwości zatrudnienia w posiadanym zawodzie kierowcy TIR, bo gdyby tak było to nie podejmowałby się przekwalifikowania na zawód spawacza. Egzekucja komornicza i zaległości alimentacyjne są przeszkodą w zatrudnieniu. Uważa, iż sugestia organów, by spłacał zaległe alimenty z pobieranych zasiłków społecznych nie jest logiczna. Twierdził, że organy nie są po to, by pomóc człowiekowi, lecz wytykać jego błędy, a SKO nie wydało decyzji choćby częściowo umarzającej zaległości alimentacyjne. W odpowiedzi na skargę, Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadna, lecz nie wszystkie jej argumenty zasługiwały na uznanie. Skarga podlegała uwzględnieniu albowiem uzasadnienia decyzji organów obu instancji odmawiających w okolicznościach sprawy umorzenia należności alimentacyjnych, nie pozwalają sądowi w pełni skontrolować prawidłowości uznania przez organy braku zaistnienia przesłanek do umorzenia całkowitego lub częściowego kwoty alimentów wypłaconych z funduszu alimentacyjnego na rzecz małoletnich dzieci. Sąd stwierdził naruszenie przepisów art. 7, 77 i 80 k.p.a. Z przepisu art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7.09.2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2009 r., nr 1, poz. 7 ze zm.) wynika, że organ właściwy wierzyciela, może na wniosek dłużnika alimentacyjnego, umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Sformułowanie przepisu niewątpliwie wskazuje na uznaniowy charakter decyzji. Na tle jurysdykcji administracyjnej sprawowanej w sprawach podlegających uznaniu organu, orzecznictwo sądowoadminstracyjne od początku prezentowało stanowisko, że zakres swobody organu działającego w ramach uznania administracyjnego, wynikający z przepisów prawa materialnego, ograniczony jest ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego w art. 7 kpa (vide: wyrok NSA z 11.06.1981r. sygn. SA 820/81, ONSA, z. 1, poz. 57). Zgodnie z tą zasadą treść i zakres ochrony słusznego interesu indywidualnego w działaniach organów administracji sięga do granic kolizji z interesem społecznym. Organ administracji orzekający na podstawie przepisów prawa materialnego, przewidujących uznaniowy charakter rozstrzygnięcia, jest obowiązany zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 7 kpa, załatwić sprawę w sposób zgodny ze słusznym interesem obywatela, jeśli nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny i nie przekracza to możliwości organu administracji wynikających z przyznanych mu uprawnień i środków. Uzasadnienie przy tym decyzji uznaniowej zawsze powinno odnosić się do kwestii istnienia bądź nieistnienia w sprawie szczególnych okoliczności uzasadniających sposób załatwienia sprawy oraz wskazywać na okoliczności, które pozwoliłyby sprawę załatwić po myśli wnioskodawcy. Nawiązując do wynikających z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, przesłanek ubiegania się przez dłużnika o umorzenie należności alimentacyjnych (sytuacja dochodowa i rodzinna), wydanie decyzji musi być poprzedzone wyjaśnieniem rzeczywistej sytuacji strony w wymienionych aspektach a uzasadnienie decyzji zawierać ocenę tej sytuacji. Ocenie podlega stan bieżący sytuacji dłużnika (vide: wyrok w sprawach: I OSK 371/11, II SA/Łd 1048/10). Tymczasem organy obu instancji, zdecydowaną część uzasadnienia decyzji poświęciły ocenie postawy Skarżącego, który przez zaniechanie pewnych działań doprowadził do zadłużenia alimentacyjnego. Według organu, Skarżący powinien mieć świadomość łożenia na utrzymanie dzieci i zabezpieczyć środki na spłatę alimentów wypłaconych zastępczo z funduszu. Zdaniem organu nie podejmował on żadnych działań w celu obniżenia wysokości alimentów, umorzenia postępowania egzekucyjnego. Pomimo niewątpliwych trudności na rynku pracy, posiada perspektywy podjęcia zatrudnienia, choćby dorywczego, bo jest osobą zdrową, w wieku aktywności zawodowej (49 lat), posiada kwalifikacje zawodowe. Orzeczenie eksmisji z mieszkania, wychowywanie własnych dzieci czy trudności finansowe – nie są to sytuacje nadzwyczajne (zdaniem organu), gdyż z takimi trudnościami boryka się wiele rodzin. W ocenie Sądu, w motywach decyzji (poza wieloma ogólnikami) zabrakło indywidualnej dogłębnej oceny aktualnej sytuacji życiowej, rodzinnej, zawodowej i finansowej Skarżącego, która pozwoliłaby na stwierdzenie, że jest on w stanie spłacić kwotę ponad 35.000 złotych zadłużenia alimentacyjnego wraz z odsetkami. Taka, bowiem kwota obciąża Skarżącego z trzech decyzji wydanych jednego dnia za różne okresy zadłużenia, rozpoznawanych przez tutejszy Sąd w sprawach o sygn. akt II SA/BK 776,777,778/12. Niniejsza sprawa dotyczy odmowy umorzenia jedynie kwoty 11.070,77 złotych. Odmowa umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego jest równoznaczna z uznaniem istnienia realnej możliwości jego spłaty. Ocena sytuacji dochodowej i rodzinnej zobowiązanego w świetle art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, nie może być dokonywana w oderwaniu od wysokości naliczonego zadłużenia alimentacyjnego. W sprawie niniejszej, organy nie wzięły pod uwagę sytuacji rodzinnej Skarżącego, która jednakże uległa zmianie po śmierci jego byłej żony. Nietypowość sytuacji nie polega na tym, że ojciec wychowuje obecnie małoletnie dzieci, ale na tym, że Skarżącego obciążają w całości koszty ich utrzymania. Za życia matki małoletnich, koszty te były podzielone pomiędzy oboje rodziców. Nadto organ nie wyjaśnił, czy dzieci Skarżącego otrzymały rentę rodzinną po zmarłej matce. Z wyjaśnień Skarżącego (złożonych na rozprawie) wynika, iż tego uprawnienia jednak nie otrzymały. Ojciec pobiera jedynie zasiłki rodzinne. Widząc perspektywę zatrudnienia Skarżącego jako kierowcy TIR, organ nie powziął informacji o karalności Skarżącego za przestępstwo związane z tym zawodem, co potencjalnie zmniejsza szanse zatrudnienia. Przy ocenie wniosku o umorzenie należności alimentacyjnych nie można, zdaniem Sądu marginalizować postawy dłużnika. Z dowodów sprawy wynika, iż J. B. nie zachowuje się biernie, podejmuje czynności w celu przezwyciężenia trudnej sytuacji finansowej: wykonywał prace społecznie użyteczne, podjął kurs spawacza (organizowany przez MOPR) w celu przekwalifikowania zawodu. Stwierdzono, że rodzina (konkubinat) jest zgodna, nie jest patologiczna. Nie występuje np. problem alkoholizmu. Te okoliczności winny przemawiać na korzyść i winny być również ocenione przez organ. Oprócz zadłużeń alimentacyjnych, Skarżący wraz z konkubiną mają ok. 40 000 zł zadłużenia z tytułu niepłacenia czynszu za lokal mieszkalny, z którego orzeczono eksmisję. Ten element również nie został wzięty pod uwagę przy wydawaniu zaskarżonej decyzji. Nadto, nie wyjaśniono do końca kwestii uzyskania przez J. B. uprawnień spawacza i perspektywy zatrudnienia w tym zawodzie. Podkreślić należy, że pracownik socjalny, przeprowadzający wywiad środowiskowy w dniu 20.06.2012 r. stwierdził, że sytuacja dochodowa i rodzinna strony kwalifikuje do przyznania ulgi. Organ odmawiając choćby częściowego umorzenia przypisanych do zwrotu kolejnych należności wypłaconych wierzycielowi z funduszu alimentacyjnego, winien uzasadniając swój wybór, wyważyć – jak stanowi zasada z art. 7 kpa – interes społeczny i słuszny interes strony. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 8.03.2012r. sygn. IISA/Sz 70/12, trafnie powyższy aspekt decyzji uznaniowych ujął w następującej tezie: "Rozważając kwestię ewentualnego umorzenia zaległości, organ winien mieć na uwadze skutki, jakie może wywołać dla strony decyzja negatywna w związku z kumulacją postępowania egzekucyjnego, powstawaniem nowych długów, także w aspekcie motywacyjnym i psychologicznym dla pracującego dłużnika, który nie uchyla się od swoich obowiązków. Egzekucja zaległych świadczeń nie powinna prowadzić do sytuacji, w której dłużnik Skarbu Państwa, spłacający w ratach swoje zaległości, w ostateczności stanie się beneficjentem środków z pomocy społecznej. Rozpoznając sprawę ponownie, organ odwoławczy powinien rozważyć czy we własnym zakresie jest w stanie uzupełnić brakujący materiał dowodowy i poddać całość sprawy ponownej ocenie, czy też należałoby skorzystać z przepisu art. 138 § 2 k.p.a. Mając powyższe na uwadze Sąd uznał za zasadne uchylenie decyzji celem dokonania ponownej oceny wniosku strony przy uwzględnieniu aspektów podniesionych w uzasadnieniu wyroku Sądu (art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" ustawy z dnia 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., nr 270). Rozpoznając skargę, Sad miał na względzie przepis art. 134 p.p.s.a.