II SA/Bk 8/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska (spr.), po rozpoznaniu w dniu 21 sierpnia 2008r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Stowarzyszenia F. Z. w B. o zmianę postanowienia referendarza sądowego z dnia 04 kwietnia 2008r. przyznającego Stowarzyszeniu F. Z. w B. prawo pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie radcy prawnego i częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia F. Z. w B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] października 2007r. Nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego w sprawie ustalenia środowiskowych warunków realizacji przedsięwzięcia p o s t a n a w i a: I. zmienić pkt 2 i 3 postanowienia referendarza sądowego z dnia 04 kwietnia 2008r. w ten sposób, że przyznać skarżącemu Stowarzyszeniu F. Z. w B. prawo pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości; II. umorzyć postępowanie o zmianę punktu 1 postanowienia referendarza sądowego z dnia 04 kwietnia 2008r. Stowarzyszenie F. Z. w B. wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego (k. 16). We wniosku oświadczyło, iż jako organizacja społeczna i organizacja pożytku publicznego, nie jest nastawione na osiąganie zysków, działa dla dobra publicznego i nie prowadzi działalności gospodarczej. Strata finansowa z prowadzonej działalności za rok 2006 wyniosła 1.085,71 zł, a za rok 2007 wyniosła 10.000 zł. Dodatkowo Stowarzyszenie podało, iż w okresie od 01 stycznia 2007r. do 31 stycznia 2008r. uzyskało wpływy w wysokości 880,50 zł, w tym 500 zł to darowizna od osoby prywatnej, a 330,50 zł to wpłaty z tytułu 1% dla organizacji pożytku publicznego (k. 15). W 2007r. strona skarżąca otrzymała darowizny w łącznej wysokości 10.000 zł, ale były to dotacje celowe z przeznaczeniem na cele edukacji ekologicznej, których nie można było spożytkować na pokrycie kosztów sądowych. Dodatkowo roczne składki 15 członków Stowarzyszenia nie przekraczają 300 zł. We wzmiankowanym okresie wydatki Stowarzyszenia wyniosły około 10.000 zł, zostały one w całości przeznaczone na działalność statutową. Stowarzyszenie nie zatrudnia ani nie wynagradza żadnej osoby, członkowie Stowarzyszenia nie otrzymują żadnych świadczeń, wszystkie prace wykonywane są nieodpłatnie w ramach wolontariatu. Stowarzyszenie nie ponosi wydatków związanych z ubezpieczeniami społecznymi i zdrowotnymi, podatkami od osób fizycznych, obecnie także z powodu braku środków nie ponosi wydatków związanych z wynajęciem pomieszczenia, energią elektryczną i tym podobnych opłat eksploatacyjnych - korzysta z pomieszczeń użyczonych bezpłatnie do spotkań i przechowywania dokumentów, telefon Stowarzyszenia z powodu zaległości na kwotę ok. 300 zł został odłączony (sprawa roszczeń z tego tytułu prawdopodobnie zostanie skierowana na drogę sądową). Komornik sądowy na wniosek wierzyciela złożył wniosek o zablokowanie rachunku Stowarzyszenia w celu egzekucji kwoty ok. 2.000 zł od utworzonego na bazie Stowarzyszenia - Komitetu Wyborczego Stowarzyszenia F. Z. Stowarzyszenie od około trzech miesięcy nie posiada na rachunku bankowym środków finansowych, przejściowy fakt obecności 880 zł na koncie wynikał z opóźnienia rozliczenia zobowiązań i zadłużenia Stowarzyszenia (k. 15). W konkluzji skarżący podkreślił, iż obecnie jest stroną około 130 postępowań, a koszty samej korespondencji wynoszą około 2000 zł. Ponoszone opłaty powodują, iż strona skarżąca nie posiada środków na pokrycie kosztów sądowych w sprawie niniejszej. Poniesiona strata to nieopłacone faktury, na które chwilowo zostały zaciągnięte pożyczki od członków Stowarzyszenia. Narastające zadłużenie związane jest z kosztami działań statutowych, strona skarżąca nie ma możliwości pokrycia tego zadłużenia z uwagi na brak środków finansowych. Postanowieniem z dnia 04 kwietnia 2008r. referendarz sądowy tutejszego Sądu przyznał skarżącemu Stowarzyszeniu prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie radcy prawnego (pkt 1 postanowienia) i zwolnienie od kosztów sądowych w kwocie powyżej 50 zł (pkt 2) oraz oddalił wniosek w pozostałej części (pkt 3 postanowienia). W uzasadnieniu podkreślił, iż ciężar dowodu okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na skarżącym. Bezzasadnym pozostaje, zatem twierdzenie o niemożności ponoszenia kosztów sądowych w prowadzonych przez Stowarzyszenie postępowaniach w sytuacji, gdy realizacja obowiązku zapewnienia środków na te koszty może być realizowana z różnych źródeł dochodu, w szczególności ze składek członkowskich i działalności gospodarczej. Nie można też, zdaniem referendarza, twierdzić, iż strona nie powinna przewidywać konieczności ponoszenia kosztów sądowych. Odnosząc się zaś do kwoty rocznych wydatków Stowarzyszenia, podkreślono, że nie jest ona wiarygodna, skoro skarżący najpierw wskazał, że w okresie od 01 stycznia 2007 r. do 31 stycznia 2008 r. jego wydatki wyniosły 10.000 zł, a następnie w piśmie z dnia 04 marca 2008 r. stwierdził, że wydatki te wyniosły około 20.000 zł (k. 29). Biorąc pod uwagę ilość prowadzonych postępowań oraz sytuację majątkową: deklarowane dochody i nieuwiarygodnione wydatki, jak również brak majątku ocenił, iż strona jest w stanie częściowo ponieść koszty sądowe, jak również przysługuje jej prawo pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Powyższe postanowienie zostało doręczone skarżącemu w dniu 24 kwietnia 2008 r. (k. 32). Z uwagi na nie złożenie sprzeciwu postanowienie z dnia 04 kwietnia 2008r. uzyskało walor prawomocności i w dniu 06 maja 2008r. Przewodniczący Wydziału wezwał skarżącego do uiszczenia kwoty brakującego wpisu w wysokości 50 zł oraz zwrócił się do Okręgowej Izby Radców Prawnych w B. o wyznaczenie pełnomocnika dla skarżącego. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący dniu 27 maja 2008r. wystosował do Sądu pismo (data nadania 26 maja 2008r.) zatytułowane "Zażalenie na postanowienie z dnia 30 maja 2008r., Ponowny wniosek o całkowite zwolnienie z opłat sądowych na podstawie art. 165 p.p.s.a. – zmiana orzeczenia niekończącego postępowania może nastąpić w wyniku zmiany okoliczności sprawy". Uzasadniając złożony wniosek skarżące Stowarzyszenie podniosło, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych oraz nie może zwiększyć swoich dochodów i prowadzić działalności gospodarczej z uwagi na zakaz zawarty w statucie organizacji pożytku publicznego. Wskazało, iż jako organizacja pożytku publicznego działająca w obronie interesu publicznego powinna zostać zwolniona całkowicie od kosztów sądowych. Powołało się w tym zakresie na postanowienie NSA z dnia 30 sierpnia 2007r. (sygn. akt II OZ 1025/06) oraz postanowienia WSA w Warszawie z dnia 22 maja 2007r. (sygn. akt IV SA/Wa 671/07), z dnia 6 września 2007r. (IV SA/Wa 1167/07) i z dnia 25 stycznia 2008r. (IV SA/Wa 679/07). We wniosku skarżący powtórnie przedstawił swoją sytuację majątkową, w tym informację o stracie za rok 2007, wysokości składek członkowskich – nie więcej niż 300 zł rocznie, darowiźnie w kwocie 10.000 zł przeznaczonej w całości na edukację ekologiczną, wpływach za okres od 01 stycznia 2007 r. "do dnia dzisiejszego", w kwocie 10.880,50 zł, w tym 500 zł od osoby prywatnej i 330,50 zł z tytułu przekazania 1 % podatku, jak również o wydatkach w kwocie 20.000 zł. Powtórzył również, iż organizacja nadal nie prowadzi działalności gospodarczej, nie zatrudnia pracowników, a wszystkie cele realizowane są przez członków na zasadzie wolontariatu. Do wniosku skarżący dołączył formularz PPPr oraz "Sprawozdanie merytoryczne, finansowe, informacja dodatkowa z działalności Stowarzyszenia F. Z. w B. za 2007 rok". Z nowych dokumentów skarżący przedłożył zawiadomienie o zajęciu przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w B. rachunku bankowego Stowarzyszenia do kwoty 7.200 zł należności głównej, 300 zł kosztów zastępstwa adwokackiego w postępowaniu egzekucyjnym, 576 zł opłaty egzekucyjnej i 16,35 zł wydatków gotówkowych. W związku z tym, iż wniosek z dnia 26 maja 2008r. został sporządzony w sposób nieczytelny zobowiązano ustanowionego w sprawie pełnomocnika do przedłożenia egzemplarza wniosku sporządzonego drukiem, którego wielkość umożliwi odczytanie treści. Pismem z dnia 06 czerwca 2008r. (data nadania 09 czerwca 2008r.) skarżące Stowarzyszenie po raz kolejny nadesłało do Sądu pismo o identycznej jak poprzednie treści i identycznie zatytułowane jako "Ponowny wniosek o całkowite zwolnienie z opłat sądowych i bezpłatną pomoc radcy prawnego na podstawie art. 165 p.p.s.a. - zmiana orzeczenia niekończącego postępowania może nastąpić w wyniku zmiany okoliczności sprawy". Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W pierwszej kolejności wyjaśnić należy, iż wniosek skarżącego z dnia 26 maja 2008r. jest identyczny w swej treści z kolejnym wnioskiem z dnia 06 czerwca 2008r. Skoro obydwa wnioski wpłynęły przed wydaniem niniejszego orzeczenia Sąd zdecydował o ich łącznym rozpoznaniu. Stosownie do treści art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zwanej dalej: p.p.s.a. (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym (zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego lub doradcy podatkowego) lub częściowym (zwolnienie od kosztów sądowych albo ustanowienie adwokata, radcy prawnego lub doradcy podatkowego). W myśl regulacji art. 246 § 2 pkt 1 ww. ustawy, przyznanie prawa pomocy osobie prawnej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Prawo to może być przyznane w zakresie częściowym - gdy wnioskodawca wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a.). Zgodnie natomiast z art. 165 p.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. W rozpatrywanej sprawie skarżący, powołując się na powyższy przepis wniósł o zmianę postanowienia w zakresie prawa pomocy i całkowite zwolnienie od kosztów sądowych. Wniosek ten został złożony po uprawomocnieniu się postanowienia referendarza sądowego z dnia 04 kwietnia 2008r. przyznającego skarżącemu prawo pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego i zwolnienia od kosztów sądowych w kwocie powyżej 50 zł. W tym miejscu godzi się podkreślić, iż kolejne wnioski o przyznanie prawa pomocy w sytuacji, kiedy pierwszy wniosek został rozpoznany, a postanowienie w tym zakresie stało się prawomocne, winny być rozpatrywane w trybie art. 165 p.p.s.a. Ważna jest jednak ocena treści, terminu i wpływu pisma do sądu dla prawidłowego jego zakwalifikowania (vide: A. Trela, Koszty i opłaty w postępowaniach administracyjnych i postępowaniu sądowoadministracyjnym, Wyd. C.H. Beck, W- Wa 2007 r., s. 169). Brak zaskarżenia sprzeciwem postanowienia referendarza sądowego w przedmiocie prawa pomocy powoduje uprawomocnienie się tego orzeczenia. Rozpoznawanie każdego kolejnego wniosku o zwolnienie od koszów sądowych, jeżeli wcześniej w sprawie zwolnienia od kosztów sądowych orzeczono prawomocnie, należy do wojewódzkich sądów administracyjnych. Ponieważ postanowienia referendarza sądowego mają walor prawomocnych orzeczeń sądu, to mogą być uchylane lub zmieniane jedynie postanowieniem wojewódzkiego sądu administracyjnego na podstawie art. 165 p.p.s.a. (vide: B. Dauter, Koszty postępowania w sprawach administracyjnych i sądowoadministracyjnych, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2007 r., s. 274-275., oraz postanowienie NSA z 18.11.2005 r., II OZ 877/05, niepubl.). W niniejszej sprawie mamy do czynienia z przypadkiem, gdzie strona złożyła ponowny wniosek o przyznanie jej prawa pomocy w całości. Należy podkreślić, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, a w szczególności obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z tego prawa (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi - Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Na nim też spoczywa obowiązek wykazania, że zmieniły się okoliczności, na podstawie których wydano postanowienie w przedmiocie przyznania bądź nieprzyznania prawa pomocy. Dokonując merytorycznej oceny wniosku Sąd doszedł do przekonania, iż skarżący wykazał, iż aktualnie nie jest w stanie ponieść nawet części kosztów sądowych w przedmiotowym postępowaniu, co uzasadnia przyznanie mu prawa pomocy w pełnym zakresie. Przemawia za tym przede wszystkim fakt, iż w stosunku do Stowarzyszenia F. Z. w B. zostało wszczęte postępowanie egzekucyjne przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w B. W ramach prowadzonej egzekucji zajęty został rachunek bankowy Stowarzyszenia w celu zaspokojenia należności głównej w kwocie 7.200 zł, kosztów zastępstwa adwokackiego w postępowaniu egzekucyjnym w kwocie 300 zł, opłaty egzekucyjnej w kwocie 576 zł i wydatków gotówkowych w wysokości 16,35 zł. Zajęcie rachunku bankowego ma ten skutek, iż do czasu zaspokojenia opisanych wyżej należności skarżący nie może dysponować wpływającymi na konto środkami finansowymi, tym samym nie może ich przeznaczyć na pokrycie aktualnych kosztów wynikających z prowadzonych postępowań sądowych. Z analizy dokumentów złożonych przez Stowarzyszenie wynika natomiast, iż obecny stan konta wynosi 0 zł, zaś jedynymi wpływami są darowizny za tzw. doradztwo w zakresie statutowym, składki członkowskie, darowizny osób prywatnych, wpływy z przeznaczenia 1 % podatku. Co prawda Stowarzyszenie deklaruje kilkutysięczne wydatki, których cel nie został odpowiednio sprecyzowany ani należycie udowodniony, nie mniej jednak już sam fakt niemożliwości zadysponowania środkami finansowymi daje podstawę do uznania, iż zaszły w sprawie okoliczności uzasadniające zmianę postanowienia w zakresie przyznania stronie całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych. Ze znajdujących się w aktach dokumentów wynika również, że pozostałe informacje na temat sytuacji materialnej skarżącego, na podstawie których uzyskał częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, nie uległy zmianie. Nadal nie prowadzi on działalności gospodarczej, a uzyskiwane dochody są sporadyczne i okresowe oraz nie mają stałego źródła. Wobec zajęcia rachunku bankowego strona nie jest również w stanie spłacić zaciągniętych wcześniej zobowiązań i wyrównać straty wykazanej w sprawozdaniu finansowym. W przedmiotowej sprawie skarżący wykazał, zatem, że nie posiada aktualnie środków na pokrycie kosztów zainicjowanego postępowania sądowego, a nawet gdyby je uzyskał (np. wpływy na konto) to brak jest możliwości zadysponowania nimi. Mając powyższe na uwadze orzeczono o zmianie pkt 2 i 3 postanowienia referendarza sądowego z dnia 04 kwietnia 2008r. poprzez przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych na podstawie art. 165 w zw. z art. 246 § 2 pkt 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Z uwagi natomiast na fakt, iż referendarz sądowy przyznał skarżącemu Stowarzyszeniu prawo pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego - postępowanie w części dotyczącej pkt 1 postanowienia z dnia 04 kwietnia 2008 r. należało umorzyć jako bezprzedmiotowe, na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a.