II SA/Bk 818/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Roleder, Sędziowie sędzia NSA Elżbieta Trykoszko (spr.),, sędzia WSA Mirosław Wincenciak, Protokolant Marta Marczuk, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 08 maja 2012 r. sprawy ze skargi K. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] lipca 2011 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku okresowego oddala skargę II SA/Bk 818/11 UZASADNIENIE Decyzją z [...].04.2011 r. znak [...] wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta B. przez Kierownika Działu Świadczeń Społecznych Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w B., w postępowaniu zainicjowanym wnioskami K. C. z 25.02.2011 r. i 28.03.2011 r., odmówiono przyznania K. C. zasiłku okresowego. Głównym powodem odmowy był brak współpracy wnioskodawcy z organem w trakcie postępowania o świadczenie, co uniemożliwiło ustalenie jego aktualnej sytuacji dochodowej i mieszkaniowej. Jak wskazano, pracownik socjalny dwukrotnie podejmował próbę osobistego skontaktowania się z wnioskodawcą pod adresem wskazanym przez niego jako adres pobytu: korytarz, a także piwnica bloku przy ul. S. [...] w B. Miało to miejsce w dniach 07.04 i 13.04.2011 r. i w obydwu przypadkach nie było skuteczne. Niepowodzeniami kończyły się również próby przeprowadzenia wywiadu środowiskowego z wnioskodawcą, bowiem ten nie przebywał we wskazanym miejscu i nie było tam również śladów jego obecności. Na podstawie oświadczenia jego byłej żony ustalono, że nie przebywa on ani w piwnicy pod wskazanym adresem, ani na klatce schodowej. Co prawda wnioskodawca wskazywał, że mieszka u krewnego, jednak nie podał adresu. Nie przyjął również propozycji tymczasowego pobytu w Domu dla Bezdomnych "C." w B. Jednocześnie zadbany wygląd strony i wizyty w Ośrodku bez bagażu świadczą o tym, że posiada on miejsce zamieszkania lub pobytu, a jedynie nie chce podać jego adresu. W tych okolicznościach organ stwierdził, że nie ma możliwości dokonania analizy i oceny sytuacji życiowej strony, bowiem ta – wbrew obowiązkowi wynikającemu z art. 4 i art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej – nie współpracuje z organem w rozwiązywaniu swojej trudnej sytuacji. Dlatego wniosek należy rozpoznać negatywnie. Odwołanie od powyższej decyzji złożył K. C. kwestionując, jakoby odmawiał współpracy z pracownikami MOPR w sytuacji, gdy kilkakrotnie był w ośrodku i przeprowadził rozmowę z Kierowniczką. Wskazał, że nie posiada innego miejsca pobytu niż piwnica bloku przy ul. S. [...], cała jego garderoba znajduje się w mieszkaniu, które zajmuje była żona, a on sam korzysta tylko z odzieży, którą ma na sobie. Wyjaśnił, że całe jego obecne życie koncentruje się na wyjaśnianiu kwestii miejsca zamieszkania, dlatego często przebywa na Policji, w Prokuraturze, sądach i urzędach. Ma obecnie trudności w nocowaniu w piwnicy bloku przy ul. S. [...] ze względu na nieprzychylne nastawienie sąsiadów byłej żony. Podobnie pracownicy MOPR, w tym mgr E. G., utrudniają przeprowadzenie wywiadu środowiskowego celowo udając się do jego miejsca pobytu w godzinach jego nieobecności. Odwołujący się wskazał, że kilkakrotnie podejmowana była próba jego eksmisji z mieszkania, jednak nie została zakończona powodzeniem. Nie mieszka u matki, ani pod innym adresem, a z uwagi na napad w trakcie próby zamieszkania w domu dla bezdomnych - nie zamieszkał tam obawiając się o swoje życie. Decyzją z [...].07.2011 r. znak [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z art. 2 ust. 1, art. 4 i art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej – jest ona udzielana wyłącznie osobom wykazującym gotowość do przezwyciężenia trudnych sytuacji życiowych i współpracującym z pracownikiem socjalnym. Rozstrzygnięcie w przedmiocie udzielenia pomocy powinno poprzedzać przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, którego wymaga art. 106 ust. 4 powoływanej ustawy, dla ustalenia sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej wnioskodawcy. Udział w tym wywiadzie jest jedną z form współdziałania w rozwiązywaniu trudnej sytuacji, natomiast brak tego udziału może stanowić wyłączną podstawę odmowy przyznania świadczenia. Zdaniem Kolegium w przedmiotowej sprawie należało ustalić brak takiego wymaganego współdziałania z pracownikiem socjalnym ze strony wnioskodawcy. Nie powiodły się próby zastania go pod wskazanym adresem, jak również nie stwierdzono tam żadnych śladów jego obecności. W tych okolicznościach SKO oceniło, że nie współpracując z pracownikiem socjalnym i nie ujawniając przekonujących informacji na temat swojej sytuacji życiowej, odwołujący się wykazał brak woli spełnienia koniecznych do otrzymania pomocy warunków tj. dopełnienia formalności sporządzenia wywiadu środowiskowego i oświadczenia o stanie majątkowym. Ze względu na opisany brak współdziałania brak było podstaw do wydania decyzji pozytywnej przyznającej żądane świadczenie. Skargę na powyższą decyzję złożył do sądu administracyjnego K. C. Wskazał, że nieprzeprowadzenie wywiadu środowiskowego jest celowym działaniem organu. Wyjaśnił, identycznie jak w odwołaniu, że wielokrotnie stawiał się w siedzibie organu I instancji i przedstawiał swoją sytuację. Pracownicy socjalni zdają sobie sprawę, że wnioskowane świadczenia są jego jedynym źródłem utrzymania, a mimo to utrudniają ich uzyskanie m.in. sprawdzając wskazane miejsce zamieszkania zawsze w czasie jego nieobecności. Potwierdził, że nocuje na klatce schodowej przy ul. S. [...], a jedynie w weekendy u wuja. Jest to jednak sytuacja przejściowa. Brak na klatce schodowej jego rzeczy jest oczywisty, zważywszy że pozostawione bez opieki mogłyby zostać wyrzucone. Obecnie nie posiada rzeczy osobistych poza tymi, które ma na sobie. Nie zdecydował się na pobyt w domu dla bezdomnych. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując w całości argumentację z uzasadnienia zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem. Skarżący we wniosku inicjującym postępowanie domagał się przyznania zasiłku okresowego. Zgodnie z art. 38 ust. 1 ustawy z 12.03.2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn. Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362 z późn. zm.), dalej u.p.s., zasiłek okresowy przysługuje w szczególności ze względu na długotrwałą chorobę, niepełnosprawność, bezrobocie, możliwość utrzymania lub nabycia uprawnień do świadczeń z innych systemów zabezpieczenia społecznego. Ma on też, podobnie jak inne świadczenia z pomocy społecznej, umożliwić osobom i rodzinom przezwyciężenie trudnych sytuacji życiowych, których nie są w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości (art. 2 ust. 1 u.p.s.). W art. 4 u.p.s. zobowiązano osoby i rodziny korzystające ze świadczeń lub ubiegające się o nie do współdziałania w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej. Z kolei w art. 11 ust. 2 u.p.s. stwierdzono, że brak współdziałania z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej może stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Ustalenie, że strona spełnia powyższe ustawowe wymagania jest możliwe dopiero po wszechstronnej ocenie sytuacji rodzinnej i majątkowej wnioskodawcy. Zasady dokonywania takich ustaleń uregulowano w Rozdziale 7 u.p.s. W jej art. 106 ust. 4 i art. 107 ust. 1 wskazano, że decyzję administracyjną o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, mającego na celu ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób i ich rodzin. Rodzinny wywiad środowiskowy stanowi podstawowy element postępowania wyjaśniającego w sprawie z pomocy społecznej i jest traktowany jako obowiązkowy sposób zebrania informacji o wnioskodawcy. Potwierdzają to regulacje rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 25.01.2011 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz. U. Nr 27, poz. 138 z późn. zm.), dalej jako rozporządzenie, zawierające szczegółowe zasady przeprowadzania wywiadu, w tym sposób wykazania informacji niezbędnych do oceny prawa do świadczenia. Z § 3 ust. 3, 4 i 5 rozporządzenia wynika, że wywiad przeprowadza się w miejscu zamieszkania osoby lub rodziny albo w miejscu ich pobytu, pracownik dokonuje obserwacji sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osoby, mogącej mieć wpływ na prawo do świadczeń, jak również dokonuje analizy i oceny tej sytuacji oraz formułuje wnioski stanowiące podstawę planowania pomocy. Jak wynika z powyższego, specyfika postępowania wyjaśniającego w sprawie o świadczenia z pomocy społecznej wymaga aktywności ze strony wnioskodawcy, którego rolą jest wprowadzenie pracownika w swoją trudną sytuację życiową. Nie jest bowiem możliwe jej wszechstronne ustalenie i ocena bez współdziałania przedstawiciela organu i podmiotu ubiegającego się o pomoc, który najlepiej może sprecyzować oraz wskazać swoje potrzeby. Racjonalne było zatem wprowadzenie w art. 11 ust. 2 u.p.s. warunku współdziałania jako jednej z przesłanek udzielenia wsparcia. Słusznie prawodawca założył, że brak aktywności po stronie wnioskodawcy uniemożliwia wyjaśnienie sprawy i powoduje niebezpieczeństwo wydania orzeczenia oderwanego od rzeczywistych potrzeb podopiecznych ośrodka oraz niebezpieczeństwo nierównego ich potraktowania, czemu należy zapobiegać. Uczynienie przez ustawodawcę wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania strony podstawowym środkiem dowodowym w sprawach o przyznanie świadczeń z pomocy społecznej służyć ma zatem sprawiedliwemu ich rozdysponowaniu. Jednocześnie uniemożliwienie jego przeprowadzenia może stanowić podstawę skutecznego zarzutu wobec strony, że nie współdziała w przezwyciężeniu własnej, trudnej sytuacji życiowej (vide wyrok NSA z 16.03.2010 r., I OSK 1558/09, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl, powoływanej dalej w skrócie jako CBOSA). W dalszej kolejności może to prowadzić do odmowy przyznania świadczenia. Jeśli bowiem strona nie podaje swego faktycznego adresu zamieszkiwania lub pobytu albo przedstawia organowi mylne informacje w tym zakresie, nie sposób przyjąć że współdziała z organem w celu przezwyciężenia trudności. Każda odmowa przyznania świadczenia na tej podstawie powinna być jednak starannie uzasadniona (vide wyrok NSA z 27.04.2010 r., I OSK 84/10, CBOSA). Sytuacja braku współdziałania wnioskodawcy z organem w wyjaśnieniu własnej sytuacji osobistej, majątkowej i dochodowej miała miejsce w sprawie niniejszej, w której skarżący faktycznie uniemożliwił przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Nie znajduje podstaw twierdzenie strony, że brak tego wywiadu został zawiniony przez organ. Jak wynika z akt, pracownik socjalny co najmniej dwukrotnie udawał się pod adres wskazany przez stronę i nie stwierdził okoliczności świadczących o jej przebywaniu w tym miejscu tj. na klatce schodowej lub w piwnicy bloku przy ul. S. [...], należącej do właściciela lokalu nr [...]. Sytuacja zastana we wskazanym miejscu uprawnia wręcz do wniosku o braku możliwości przebywania tam skarżącego, skoro – co wynika z oświadczenia J. P. – to wyłącznie ona dysponuje kluczami do piwnicy, w której przechowuje własne rzeczy. Również ogląd klatki schodowej dokonany przez pracownika socjalnego nie pozwala, zdaniem organu, na twierdzenie, że skarżący tam nocuje czy przebywa. To ustalenie znajduje pośrednio potwierdzenie w treści wyroku Sądu Rejonowego w B. w sprawie II Ns [...], dotyczącego podziału majątku K. C. i J. P. Wynika z niego przyznanie lokalu byłej żonie skarżącego. Powyższe okoliczności prowadzą zatem do wniosku, że sam skarżący uniemożliwił organom ustalenie miejsca jego zamieszkania (pobytu), wskazując adres, pod którym nie może przebywać i do którego nie ma już żadnych praw, a nie wskazując innego miejsca, w którym zamieszkuje (przebywa). Wskazany przez stronę fakt przebywania w piwnicy bloku od późnych godzin nocnych do wczesnych godzin porannych nie był wystarczającym uzasadnieniem przeprowadzenia wywiadu w tym właśnie przedziale czasowym. Zgodnie z § 2 ust. 3 rozporządzenia przedmiotowy wywiad może zostać przeprowadzony w godzinach pracy ośrodka lub w terminie uzgodnionym z petentem. Skarżący nie występował o jego dokonanie w określonym terminie lub w określonych godzinach wykraczających poza godziny pracy MOPR. Wskazać trzeba uzupełniająco, że z urzędu sądowi wiadomym jest, iż niezastanie wnioskodawcy przez pracownika socjalnego pod wskazanym adresem nie było sytuacją jednorazową, bowiem podobna miała miejsce w innych postępowaniach z wniosku K. C., które tutejszy sąd kontrolował (II SA/Bk 336/11, II SA/Bk 337/11 oraz II SA/Bk 659/11 – ich uzasadnienia dostępne są w CBOSA). To również potwierdza brak woli skarżącego do współdziałania w wyjaśnieniu swojej osobistej sytuacji. Sąd akceptuje zatem jako zgodne z prawem stanowisko organu, zgodnie z którym w tej konkretnej sytuacji brak możliwości przeprowadzenia wywiadu środowiskowego stanowił wystarczającą podstawę odmowy przyznania zasiłku okresowego. Przedmiotowe stanowisko zostało powzięte po podjęciu bezskutecznych prób skontaktowania się ze stroną w celu przeprowadzenia wywiadu w miejscu przez nią wskazanym. A zatem – wbrew opinii ze skargi – ze strony organu dochowano staranności w wyjaśnieniu sytuacji strony. Starania te nie mogły jednak odnieść skutku ze względu na postawę samej strony. W takiej sytuacji uzasadnione było uznanie, że wystąpił brak współdziałania prowadzący do negatywnego rozpatrzenia wniosku. Jednocześnie sąd nie dopatrzył się w działaniach pracowników organu I instancji celowego utrudniania wyjaśnienia sprawy i świadomego działania na niekorzyść skarżącego. Jego stanowiska w tej kwestii nie potwierdza również materiał znajdujący się w aktach sprawy. Konkludując stwierdzić trzeba, że nie mogąc ustalić miejsca zamieszkania lub pobytu skarżącego - z uwagi na niepodanie przez niego rzeczywistych danych w tym zakresie – nie można było sporządzić wywiadu środowiskowego, który z kolei jest podstawą wydania decyzji w przedmiocie udzielenia świadczeń z ustawy o pomocy społecznej. W tych okolicznościach odmowa przyznania świadczenia była zatem zgodna z prawem. Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 151 ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.) orzeczono jak w sentencji.