II SA/Bk 842/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Elżbieta Trykoszko (spr.) po rozpoznaniu w dniu 19 czerwca 2008 r., na posiedzeniu niejawnym wniosków skarżącego o zmianę prawomocnego postanowienia referendarza sądowego z dnia [...] kwietnia 2008 r., rozstrzygającego o prawie pomocy w sprawie ze skargi Stowarzyszenia F.Z. w B. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] września 2007 r. Nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego w sprawie ustalenia środowiskowych warunków realizacji przedsięwzięcia p o s t a n a w i a I. zmienić pkt 2 i 3 prawomocnego postanowienia referendarza sądowego z dnia [...] kwietnia 2008 r., w ten sposób, że przyznać skarżącemu Stowarzyszeniu F.Z. w B. prawo pomocy w sprawie w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości; II. umorzyć postępowanie o zmianę punktu 1 prawomocnego postanowienia referendarza sądowego z dnia [...] kwietnia 2008 r. Stowarzyszenie F.Z. w B. wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. We wniosku podało, iż jako organizacja społeczna i organizacja pożytku publicznego nie osiąga zysków i nie prowadzi działalności gospodarczej, zaś na dzień sporządzenia wniosku o przyznanie prawa pomocy tj. 31 stycznia 2008 r. jego strata finansowa wynosi ponad 1.000 zł i nie posiada żadnych środków finansowych na pokrycie opłat sądowych. Strona podała również, iż w 2006r. osiągnęła stratę w wysokości 1.085,71 zł, zaś w 2007 r. - 10.000 zł. Stan rachunku bankowego jest równy 0 zł. Skarżący wyjaśnił ponadto, iż: w okresie 1 stycznia 2007 r. – 31 stycznia 2008r. uzyskał wpływy w wysokości 880,50 zł, w tym - 500 zł tytułem darowizny od osoby prywatnej, 330,50 zł - tytułem wpłat z przekazania 1 % podatku (w tym składki). We wskazanym wyżej okresie wydatki wyniosły około 10.000 zł i w całości zostały przeznaczone na cele statutowe (k. 26-27). Podano, iż Stowarzyszenie nikogo nie zatrudnia ani nie wynagradza, jego członkowie wykonują pracę jako wolontariusze, skarżący nie ponosi jakichkolwiek świadczeń publicznych, a z uwagi na brak środków finansowych nie wynajmuje również pomieszczeń i nie ponosi związanych z tym opłat eksploatacyjnych. Nadto strona jest zadłużona na kwotę 300 zł z tytułu rozmów telefonicznych (telefon został odłączony) oraz ma zablokowane konto bankowe przez komornika do kwoty 2.000 zł z tytułu zadłużenia Komitetu Wyborczego utworzonego na bazie Stowarzyszenia. Na stratę składają się nieopłacone faktury, na które chwilowo zostały zaciągnięte nieoprocentowane pożyczki od członków Stowarzyszenia. Przejściowy fakt obecności na rachunku bankowym kwoty 880 zł strona tłumaczyła "opóźnieniem w rozliczeniach zobowiązań i zadłużenia". Jej zdaniem strata w wysokości ponad 10.000 zł wystarczająco tłumaczy brak środków finansowych na pokrycie kosztów sądowych. Otrzymane w 2007 r. dotacje zostały w całości przeznaczone na cele edukacji ekologicznej i nie mogły zostać wykorzystane na pokrycie opłat sądowych. Roczne składki 15 członków składają się na sumę 300 zł i biorąc pod uwagę około 130 postępowań, których Stowarzyszenie jest stroną, nie wystarczają na uiszczenie przedmiotowych opłat z nimi związanych. Pismem z dnia [...] lutego 2008 r. tut. Sąd wezwał Stowarzyszenie do złożenia oświadczenia, w którym należało: wyszczególnić wydatki Stowarzyszenia za 2007 r., przy czym należało przedstawić dokumenty potwierdzające przeznaczenie i wysokość tych wydatków. Dodatkowo strona skarżąca została zobligowana do nadesłania: bilansu za 2007 r., wyciągów z rachunku bankowego Stowarzyszenia za okres trzech ostatnich miesięcy oraz dokumentów potwierdzających fakt zaciągnięcia przez Stowarzyszenie pożyczek na sfinansowanie poniesionych wydatków np. oświadczeń pożyczkodawców (k. 33). W odpowiedzi na powyższe wezwanie strona skarżąca powtórzyła informacje zawarte we wzmiankowanym piśmie z dnia [...] stycznia 2008r. dodatkowo wywodząc, iż bilans Stowarzyszenia za 2007 r. zostanie sporządzony dnia 31 marca 2008 r. (deklarując jednocześnie, że dane zawarte w odpowiedzi na cytowane wezwanie pokrywają się z bilansem). Stowarzyszenie wskazało, iż w 2007 r. jego przychody wyniosły około 10.880,50 zł (dotacje celowe – 10.000 zł, darowizna od osoby prywatnej - 500 zł, wpłaty z tytułu 1% dla organizacji pożytku publicznego - 330,50 zł), wydatki około 20.000 zł, poniesiona strata około 10.000 zł. Przejściowy fakt obecności kwoty 10.880,50 zł na koncie Stowarzyszenia wynikał z opóźnienia rozliczeń zobowiązań i zadłużenia – obecnie od trzech miesięcy strona nie posiada środków finansowych na rachunkach bankowych (k. 35). Do akt sprawy Stowarzyszenie F.Z. w B. dołączyło: kserokopię wyciągu bankowego i zawiadomienie o stanie rachunków bankowych na dzień 31 grudnia 2007 r. (k. 36). Postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2008 r. referendarz sądowy przyznał prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie radcy prawnego (pkt 1 postanowienia) i zwolnienie od kosztów sądowych w kwocie powyżej 50 zł (pkt 2 postanowienia) oraz oddalił wniosek w pozostałej części (pkt 3 postanowienia - k. 37-40 akt). W uzasadnieniu podkreślił, iż ciężar dowodu okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na skarżącym. Bezzasadnym pozostaje zatem twierdzenie o niemożności ponoszenia kosztów sądowych prowadzonych przez Stowarzyszenie postępowań w sytuacji, gdy realizacja obowiązku zapewnienia środków na te koszty może być realizowana z różnych źródeł dochodu, w szczególności ze składek członkowskich i działalności gospodarczej. Nie można też, zdaniem referendarza, twierdzić, iż strona nie powinna przewidywać konieczności ponoszenia kosztów sądowych. Biorąc pod uwagę ilość prowadzonych postępowań oraz sytuację majątkową: deklarowane dochody i nieuwiarygodnione wydatki, jak również brak majątku ocenił, iż strona jest w stanie częściowo ponieść koszty sądowe, jak również przysługuje jej prawo pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Powyższe postanowienie referendarza sądowego nie zostało przez stronę zaskarżone w drodze sprzeciwu, wobec czego w dniu [...] kwietnia 2008 r. uzyskało ono walor prawomomocności. W tej sytuacji zarządzeniem z dnia [...] maja 2008 r. wezwano skarżące Stowarzyszenie do uiszczenia wpisu sądowego w wysokości 50 zł, w terminie 7 dni, pod rygorem odrzucenia skargi (k. 45). Następnie strona skarżąca złożyła w dniu [...] maja 2008 r. oraz [...] czerwca 2008r., "ponowny wniosek o całkowite zwolnienie z opłat sądowych i bezpłatną pomoc radcy prawnego na podstawie art. 165 p.p.s.a.", argumentując, iż zmiana orzeczenia niekończącego postępowania w sprawie może nastąpić w wyniku zmiany okoliczności (k. 51, 56). W uzasadnieniach tych pism (oba tej samej treści) Stowarzyszenie podniosło, iż nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych oraz nie może zwiększyć swoich dochodów i prowadzić działalności gospodarczej z uwagi na zakaz zawarty w statucie organizacji pożytku publicznego. Podało, iż jako organizacja działająca w obronie interesu publicznego – organizacja pożytku publicznego – powinno zostać zwolnione całkowicie od kosztów sądowych. Powołało postanowienie NSA z dnia 30 sierpnia 2007 r. w sprawie II OZ 1025/06 oraz postanowienia WSA w Warszawie z dnia 22 maja 2007 r. w sprawie sygn. akt IV SA/Wa 671/07, postanowienie WSA w Warszawie z dnia 6 września 2007 r., w sprawie IV SA/Wa 1167/07 oraz IV SA/Wa 679/07 z dnia 25 stycznia 2006 r. W pismach skarżący powtórzył również w całości charakterystykę swojej sytuacji majątkowej przedstawianą już we wcześniejszych pismach, w tym zawierającą informację o stracie za 2007 r., wysokości składek członkowskich – nie więcej niż 300 zł rocznie, darowiźnie w kwocie 10.000 zł przeznaczonej w całości na edukację ekologiczną, wpływach za okres od 01 stycznia 2007 r. "do dnia dzisiejszego" (tj. [...].05.2008 r. i [...].06.2008 r.) w kwocie 10.880,50 zł, w tym 500 zł od osoby prywatnej i 330,50 zł z tytułu przekazania 1 % podatku, jak również o wydatkach w kwocie 20.000 zł. Do wniosku z [...] maja 2008 r. dołączono również "Sprawozdanie merytoryczne, finansowe z działalności Stowarzyszenia F.Z. w B. za okres od 01 stycznia 2007 r. do 31 stycznia 2007 r.", z którego wynika, iż w 2007 r. Stowarzyszenie otrzymało wpłaty w wysokości 10.864,40 zł, w tym od TK D. - 10.000 zł na działalność statutową w zakresie doradztwa budowy galerii handlowej, 500 zł – doradztwo w zakresie bezpieczeństwa budowy masztu telefonii komórkowej, wpłaty od osób prywatnych – 40 zł i 1% podatku od 6 osób, w sumie 324,40 zł. Podano, iż koszty działalności Stowarzyszenia wyniosły 19.957,16 zł, w tym zawierają się koszty prowadzenia działalności statutowej m.in. zakup materiałów, towarów, usług. Wynik działalności zamknięto w 2007 r. stratą w wysokości 9.092,76 zł, przy czym doliczając stratę z lat ubiegłych – 1.085,71 zł i wydatki 21.042,87 zł wynik finansowy należało ustalić na poziomie 10.178,47 zł straty. Sprawozdanie to zostało przedstawione również w formie graficznej (tabelka). Załączono również kserokopię zawiadomienia o zajęciu przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w B. rachunku bankowego Stowarzyszenia do kwoty 7.200 zł należności głównej, 300 zł kosztów zastępstwa adwokackiego w postępowaniu egzekucyjnym, 576 zł opłaty egzekucyjnej i 16,35 zł wydatków gotówkowych. Z kserokopii wyciągu z rachunku bankowego wynika, iż saldo rachunku wynosi 0 zł (k. 54). Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym (zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego lub doradcy podatkowego) lub częściowym (zwolnienie od kosztów sądowych albo ustanowienie adwokata, radcy prawnego lub doradcy podatkowego). W myśl regulacji art. 246 § 2 pkt 1 ww. ustawy, przyznanie prawa pomocy osobie prawnej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Prawo to może być przyznane w zakresie częściowym - gdy wnioskodawca wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 ww. ustawy). Zgodnie z art. 165 p.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Skarżące Stowarzyszenie po uprawomocnieniu się postanowienia referendarza sądowego w przedmiocie prawa pomocy złożyło ponowne wnioski o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego, wskazując jako podstawę art. 165 p.p.s.a. W tym miejscu należy podnieść, iż zgodnie z doktryną i orzecznictwem sądów administracyjnych kolejne wnioski o przyznanie prawa pomocy w sytuacji, kiedy pierwszy wniosek został rozpoznany, a postanowienie w tym zakresie stało się prawomocne, winny być rozpatrywane w trybie art. 165 p.p.s.a., ważna jest jednak ocena treści, terminu i wpływu pisma do sądu dla prawidłowego jego zakwalifikowania (vide: A. Trela, Koszty i opłaty w postępowaniach administracyjnych i postępowaniu sądowoadministracyjnym, Wyd. C.H. Beck, W- Wa 2007 r., s. 169). Brak zaskarżenia sprzeciwem postanowienia referendarza sądowego w przedmiocie prawa pomocy powoduje uprawomocnienie się tego orzeczenia. Rozpoznawanie każdego kolejnego wniosku o zwolnienie od koszów sądowych, jeżeli wcześniej w sprawie zwolnienia od kosztów sądowych orzeczono prawomocnie, należy do wojewódzkich sądów administracyjnych. Ponieważ postanowienia referendarza sądowego mają walor prawomocnych orzeczeń sądu, to mogą być uchylane lub zmieniane jedynie postanowieniem wojewódzkiego sądu administracyjnego na podstawie art. 165 p.p.s.a. (vide: B. Dauter, Koszty postępowania w sprawach administracyjnych i sądowoadministracyjnych, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2007 r., s. 274-275., oraz postanowienie NSA z 18.11.2005 r., II OZ 877/05, niepubl.). W niniejszej sprawie mamy do czynienia z przypadkiem, gdzie strona złożyła ponowne wnioski (z [...].05.2008r. i [...].06.2008 r. – nadany [...].06.2008 r.) o przyznanie jej prawa pomocy w całości. Biorąc pod uwagę fakt, iż oba wnioski były tej samej treści i złożone zostały do akt jeszcze przed datą wyznaczonego posiedzenia, sąd rozpoznał je łącznie. Należy podkreślić, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, a w szczególności obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z tego prawa (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Na nim też spoczywa obowiązek wykazania, że zmieniły się okoliczności, na podstawie których wydano postanowienie w przedmiocie przyznania bądź nieprzyznania prawa pomocy. Analiza materialnej i finansowej sytuacji skarżącego w takim zakresie, w jakim było to możliwe na podstawie uzupełnionego przez stronę materiału dowodowego, uprawnia w ocenie sądu, do wniosku, iż Stowarzyszenie nie jest w stanie ponieść nawet części kosztów sądowych, w postępowaniu, w którym występuje jako strona. O powyższym przekonuje przede wszystkim fakt, iż w stosunku do Stowarzyszenia F.Z. w B. prowadzone jest przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w B. postępowanie egzekucyjne. Jak wynika z zawiadomienia z dnia [...].04.2008 r. niniejszy organ egzekucyjny zajął rachunek bankowy Stowarzyszenia do kwoty 7.200 zł należności głównej, 300 zł kosztów zastępstwa adwokackiego w postępowaniu egzekucyjnym, 576 zł opłaty egzekucyjnej i 16,35 zł wydatków gotówkowych. Z dołączonych do wniosków kserokopii wyciągu z rachunku bankowego wynika, iż dalej saldo rachunku wynosi 0 zł. W tej sytuacji istotnym jest, że Stowarzyszenie w rzeczywistości, ani nie jest w posiadaniu żadnych środków finansowych, ani nie może zadysponować ewentualnymi środkami, albowiem rachunek bankowy zajął komornik. Z analizy dokumentów złożonych przez Stowarzyszenie wynika, iż obecny stan konta wynosi 0 zł, zaś jedynymi wpływami są darowizny za tzw. doradztwo w zakresie statutowym (w 2007 r. była to kwota 10.000 zł), składki członkowskie, darowizny osób prywatnych, wpływy z przeznaczenia 1 % podatku. Co prawda Stowarzyszenie deklaruje kilkutysięczne wydatki, których cel nie został odpowiednio sprecyzowany ani należycie udowodniony, nie mniej jednak już sam fakt niemożliwości zadysponowania środkami finansowymi daje podstawę do uznania, iż zaszły w sprawie okoliczności uzasadniające zmianę postanowienia w zakresie przyznania stronie całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych. Na marginesie należy wskazać, iż ponowny wniosek co do ustanowienia radcy prawnego był bezprzedmiotowy, albowiem prawomocnym postanowieniem referendarza sądowego z dnia [...] kwietnia 2008 r., ustanowiono już stronie skarżącej profesjonalnego pełnomocnika. Dlatego też postępowanie w zakresie zmiany pkt 1 przedmiotowego postanowienia należało umorzyć (art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a.). Tutejszy sąd administracyjny stoi na stanowisku, iż podmiot inicjujący postępowanie sądowe winien liczyć się z koniecznością ponoszenia wynikających z tego tytułu kosztów sądowych. Niewątpliwie wywiązanie się z obowiązku odpłatności nie oznacza, iż dla zrealizowania tego celu konieczne jest wyzbycie się przez stronę własnego majątku (o ile go posiada). Strona powinna w pełni wykorzystać dostępne dla niej środki, by w kosztach sądowych w miarę możliwości uczestniczyć. Jednak w przedmiotowej sprawie strona wykazała, że nie ma środków na pokrycie kosztów wszczętego postępowania sądowego, a nawet gdyby je uzyskała, to brak jest możliwości zadysponowania odpowiednią kwotą. Z przyczyn wskazanych powyżej, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (pkt I postanowienia) i art. 161 § 1 pkt 3 (pkt II postanowienia) - orzeczono jak w sentencji.