II SA/Bk 857/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia NSA Stanisław Prutis(spr.), po rozpoznaniu w dniu 29 maja 2008 r. w Białymstoku na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu Stowarzyszenia F.Z. w B. od postanowienia referendarza sądowego z dnia [...] kwietnia 2008 r. przyznającego Stowarzyszeniu F. Z. w B. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie radcy prawnego i zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia F. Z. w B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] września 2007 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego w sprawie ustalenia warunków zabudowy i zagospodarowania terenu. p o s t a n a w i a 1. przyznać prawo pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego. 2. przyznać skarżącemu Stowarzyszeniu F. Z. w B. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w kwocie ponad 50 (pięćdziesiąt) złotych, 2. oddalić wniosek o przyznanie prawa pomocy w pozostałym zakresie. Stowarzyszenie F. Z. w B. wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. We wniosku podało, iż jako organizacja społeczna i organizacja pożytku publicznego nie osiąga zysków i nie prowadzi działalności gospodarczej, zaś na dzień sporządzenia wniosku o przyznanie prawa pomocy tj. 03 stycznia 2008 r. jego strata finansowa wynosi ponad 1.000 zł i nie posiada żadnych środków finansowych na pokrycie opłat sądowych. Strona podała również, iż w 2006 r. osiągnęła stratę w wysokości 1.085, 71 zł, zaś w 2007 r. - 10.000 zł. Stan rachunku bankowego jest równy 0 zł. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego o sprecyzowanie stanu sytuacji majątkowej i przedstawienie dokumentów potwierdzających przeznaczenie i wysokość wydatków, jak również bilansu, wyciągów z rachunków bankowych za okres ostatnich trzech miesięcy, dokumentów potwierdzających fakt zaciągnięcia przez Stowarzyszenie pożyczek na sfinansowanie poniesionych wydatków (np. oświadczenie pożyczkodawcy) - skarżący wyjaśnił w piśmie z dnia 31 stycznia 2008 r., iż: w okresie 01 stycznia 2007 r. – 31 stycznia 2008 r. uzyskał dochody w wysokości 880, 50 zł, w tym - 500 zł tytułem darowizny od osoby prywatnej, 300 zł tytułem wpłat z przekazania 1 % podatku (składek). We wskazanym wyżej okresie wydatki wyniosły około 10.000 zł i w całości zostały przeznaczone na cele statutowe. Podano, iż Stowarzyszenie nikogo nie zatrudnia ani nie wynagradza, jego członkowie wykonują pracę jako wolontariusze, skarżący nie ponosi jakichkolwiek świadczeń publicznych, a z uwagi na brak środków finansowych nie wynajmuje również pomieszczeń i nie ponosi związanych z tym opłat eksploatacyjnych. Nadto strona jest zadłużona na kwotę 300 zł z tytułu rozmów telefonicznych (telefon został odłączony) oraz ma zablokowane konto bankowe przez komornika do kwoty 2.000 zł z tytułu zadłużenia Komitetu Wyborczego utworzonego na bazie Stowarzyszenia. Na stratę składają się nieopłacone faktury, na które chwilowo zostały zaciągnięte nieoprocentowane pożyczki od członków Stowarzyszenia. Przejściowy fakt obecności na rachunku bankowym kwoty 880 zł strona tłumaczyła "opóźnieniem w rozliczeniach zobowiązań i zadłużenia". Jej zdaniem strata w wysokości ponad 10.000 zł wystarczająco tłumaczy brak środków finansowych na pokrycie kosztów sądowych. Otrzymane w 2007 r. dotacje zostały w całości przeznaczone na cele edukacji ekologicznej i nie mogły zostać wykorzystane na pokrycie opłat sądowych. Roczne składki 15 członków składają się na sumę 300 zł i biorąc pod uwagę około 130 postępowań, których Stowarzyszenie jest stroną, nie wystarczają na uiszczenie przedmiotowych opłat z nimi związanych. Postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2008 r. referendarz sądowy przyznał prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie radcy prawnego i zwolnienie od kosztów sądowych w kwocie powyżej 50 zł oraz oddalił wniosek w pozostałej części. W uzasadnieniu podkreślił, iż ciężar dowodu okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na skarżącym. Bezzasadnym pozostaje zatem twierdzenie o niemożności ponoszenia kosztów sądowych prowadzonych przez Stowarzyszenie postępowań w sytuacji, gdy realizacja obowiązku zapewnienia środków na te koszty może być realizowana z różnych źródeł dochodu, w szczególności ze składek członkowskich i działalności gospodarczej. Nie można też, zdaniem referendarza, twierdzić, iż strona nie powinna przewidywać konieczności ponoszenia kosztów sądowych. Biorąc pod uwagę ilość prowadzonych postępowań oraz sytuację majątkową: deklarowane dochody i nieuwiarygodnione wydatki, jak również brak majątku ocenił, iż strona jest w stanie częściowo ponieść koszty sądowe, jak również przysługuje jej prawo pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Sprzeciw od powyższego orzeczenia wniosło do sądu administracyjnego Stowarzyszenie F. Z. w B. podnosząc, iż nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych oraz nie może zwiększyć swoich dochodów i prowadzić działalności gospodarczej z uwagi na zakaz zawarty w statucie organizacji pożytku publicznego. Podało, iż jako organizacja działająca w obronie interesu publicznego – organizacja pożytku publicznego – powinno zostać zwolnione całkowicie od kosztów sądowych. Powołało postanowienie NSA z dnia 30 sierpnia 2007 r. w sprawie II OZ 1025/06 oraz postanowienia WSA w Warszawie z dnia 22 maja 2007 r. w sprawie sygn. akt IV SA/Wa 671/07 oraz z dnia IV SA/Wa 679/07 z dnia 25 stycznia 2006 r. W sprzeciwie skarżący powtórzył również w całości charakterystykę swojej sytuacji majątkowej przedstawianą już we wcześniejszych pismach, w tym zawierającą informację o stracie za 2007 r., wysokości składek członkowskich – nie więcej niż 300 zł rocznie, darowiźnie w kwocie 10.000 zł przeznaczonej w całości na edukację ekologiczną, wpływach za okres od 01 stycznia 2007 r. do 12 maja 2008 r. w kwocie 10.880,50 zł, w tym 500 zł od osoby prywatnej i 330, 50 zł z tytułu przekazania 1 % podatku, jak również o wydatkach w kwocie 20.000 zł. Do sprzeciwu dołączono również "Sprawozdanie merytoryczne, finansowe z działalności Stowarzyszenia F. Z. w B. za okres od 01 stycznia 2007 r. do 31 stycznia 2007 r.", z którego wynika, iż w 2007 r. Stowarzyszenie otrzymało wpłaty w wysokości 10.864, 40 zł, w tym od TK D. - 10.000 zł na działalność statutową w zakresie doradztwa budowy galerii handlowej, 500 zł – doradztwo w zakresie bezpieczeństwa budowy masztu telefonii komórkowej, wpłaty od osób prywatnych – 40 zł i 1% podatku od 6 osób, w sumie 324, 40 zł. Podano, iż koszty działalności Stowarzyszenia wyniosły 19.957, 16 zł, w tym zawierają się koszty prowadzenia działalności statutowej m.in. zakup materiałów, towarów, usług. Wynik działalności zamknięto w 2007 r. stratą w wysokości 9.092, 76 zł, przy czym doliczając stratę z lat ubiegłych – 1.085, 71 zł i wydatki 21.042, 87 zł wynik finansowy należało ustalić na poziomie 10.178, 47 zł straty. Załączono również kserokopię zawiadomienia o zajęciu przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w B. rachunku bankowego Stowarzyszenia do kwoty 7.200 zł należności głównej, 300 zł kosztów zastępstwa adwokackiego w postępowaniu egzekucyjnym, 576 zł opłaty egzekucyjnej i 16, 35 zł wydatków gotówkowych. Z kserokopii wyciągu z rachunku bankowego wynika, iż saldo rachunku wynosi 0 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 260 zd. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153 poz. 1270 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Odpłatność jest jedną z podstawowych zasad postępowania przed sądem administracyjnym. Reguła ta doznaje wyjątków tylko w sytuacjach szczegółowo określonych przepisami. Są to zwolnienia ustawowe wymienione zwłaszcza w przepisie art. 239 p.p.s.a. oraz prawo pomocy czyli zwolnienie od kosztów sądowych na wniosek strony. Celem prawa pomocy jest umożliwienie podmiotom o niskich dochodach i trudnej sytuacji materialnej poddania ich sprawy rozpatrzeniu przez sąd oraz umożliwienie realizacji innych uprawnień w postępowaniu sądowoadministracyjnym, bez konieczności uiszczania opłat. Z uwagi na to, że prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego, jego przyznanie następuje w sytuacjach wyjątkowych, po uprzednim wnikliwym zbadaniu sytuacji materialnej wnioskodawcy. W konsekwencji to na żądającym zwolnienia od kosztów sądowych spoczywa ciężar wykazania braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania. Okoliczność, czy warunki do przyznania prawa pomocy zostały spełnione podlega ostatecznie ocenie sądu. Analiza materialnej i finansowej sytuacji skarżącego w takim zakresie, w jakim było to możliwe na podstawie przedstawionego przez stronę niepełnego materiału dowodowego, nie uprawnia, w ocenie sądu, do wniosku, iż Stowarzyszenie nie jest w stanie ponieść części kosztów sądowych, w których występuje jako strona. Przede wszystkim zwraca uwagę ilość inicjowanych przez w/w stronę postępowań, których na datę wydania niniejszego orzeczenia jest 29 licząc od początku 2008 r. Każde z nich jest związane, z czego skarżący zdaje sobie sprawę, z koniecznością ponoszenia określonych kosztów. Niewątpliwie konstytucyjna zasada gwarantująca prawo do sądu wymaga, by w procesie oceny możliwości finansowych strony uwzględniać konieczność zapewnienia każdemu drogi sądowej dla realizacji czy obrony własnych lub statutowych praw. Nie oznacza to jednak, iż osoba inicjująca postępowanie (lub szereg postępowań) nie powinna w tych kosztach partycypować, w granicach swoich możliwości, co najmniej częściowo. Trzeba podkreślić, iż znaczna aktywność strony w zakresie wszczynania postępowań przed sądem, także gdy ta aktywność jest wyrazem realizacji celów statutowych, nie zmienia obowiązującej powszechnie zasady odpłatności postępowania sądowego i tylko dlatego, że strona prowadzi tych postępowań kilkanaście (czy kilkadziesiąt), koszty sądowe nie powinny być stawiane jako ostatnie w kolejności ich zaspokajania. Nie znajduje uzasadnienia również argument, iż Stowarzyszenie z racji posiadania statusu organizacji pożytku publicznego powinno być całkowicie zwolnione od kosztów sądowych, albowiem do takiego wniosku nie uprawniają ani przepisy ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. nr 96, poz. 873 ze zm.) ani przepisy p.p.s.a. W szczególności przepis art. 24 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. nie przewiduje generalnego zwolnienia organizacji pożytku publicznego od opłat sądowych, ale stanowi, iż zwolnienie to przysługuje na zasadach określonych w przepisach odrębnych. Takim przepisem jest w niniejszym przypadku art. 239 p.p.s.a. zawierający zamknięty katalog uprawnionych (podmiotowo i przedmiotowo) do zwolnienia. Nie wynika z niego jednak generalna zasada zwolnienia od kosztów sądowych organizacji pożytku publicznego, w tym takich jak skarżące Stowarzyszenie. Również nie zostało wydane na podstawie art. 240 p.p.s.a. rozporządzenie Rady Ministrów określające katalog organizacji społecznych zwolnionych z obowiązku uiszczania wpisu w sprawach związanych z działalnością naukową, oświatową, kulturalną, dobroczynną oraz z zakresu pomocy i opieki społecznej. Tak więc argument o posiadaniu statusu takiej organizacji nie mógł doprowadzić do przyznania skarżącemu zwolnienia od kosztów sądowych w żądanym zakresie. Z analizy dokumentów złożonych przez Stowarzyszenie wynika, iż obecny stan konta wynosi 0 zł, zaś jedynymi wpływami są darowizny za tzw. doradztwo w zakresie statutowym (w 2007 r. 10.000 zł), składki członkowskie – około 300 zł, darowizny osób prywatnych – 500 zł, wpływy z przeznaczenia 1 % podatku – 40 zł. Jednocześnie Stowarzyszenie deklaruje kilkutysięczne wydatki, których cel nie został dostatecznie sprecyzowany ani udowodniony np. fakturami, rachunkami, umowami itp. Wskazać przykładowo trzeba, iż w piśmie z dnia 31 stycznia 2008 r. podano, iż wydatki w okresie 01 stycznia 2007 r. – 31 stycznia 2008 r. wyniosły 10.000 zł, podczas gdy już w piśmie następnym za okres dłuższy o niewiele ponad miesiąc (01 styczeń 2007 r. – 04 marca 2008 r.) wzrosły one o 10.000 zł zamykając się kwotą 20.000 zł. Jednocześnie nie wykazano konkretnych źródeł dochodów (umów pożyczek, kredytów), z których wydatki te (zwiększone w ciągu miesiąca o kwotę 10.000 zł) zostały poniesione i konkretnych celów (poza ogólnym stwierdzeniem, iż chodzi o działalność statutową), których realizacja wymagała takich nakładów finansowych. Skarżący przedstawił jedynie, iż jest przeciwko niemu prowadzona egzekucja kwoty w sumie około 8.000 zł przez wierzyciela PKN Orlen S.A. w Płocku (zawiadomienie o zajęciu rachunku bankowego), w związku z czym nie posiada aktualnie żadnych środków finansowych na rachunku bankowym. Zdaniem sądu kwoty wskazane przez skarżącego jako dochody nie mogły wystarczyć na sfinalizowanie wydatków w przedstawionej przez stronę wysokości, które to wydatki – jak wskazywano w pismach – zostały faktycznie poniesione. W związku z tym wiarygodność danych dotyczących źródeł dochodów budzi istotne zastrzeżenia i nie uprawnia do twierdzenia, iż są jedynymi, jakie strona posiada. Jeszcze raz podkreślić trzeba, iż podmiot inicjujący postępowanie sądowe winien liczyć się z koniecznością ponoszenia wynikających z tego tytułu kosztów sądowych. Niewątpliwie wywiązanie się z obowiązku odpłatności nie oznacza, iż dla zrealizowania tego celu konieczne jest wyzbycie się przez stronę własnego majątku (o ile go posiada), jednak strona powinna w pełni wykorzystać dostępne dla niej środki, by w kosztach sądowych w miarę możliwości uczestniczyć. W przypadku skarżącego wskazać trzeba, iż w Rozdziale V jego statutu znajduje się zapis, iż majątek i fundusze Stowarzyszenia tworzą nie tylko wpływy ze składek członkowskich, ale również wpływy z działalności gospodarczej. Nie można zgodzić się zatem z wyrażoną przez skarżącego opinią, iż nie może zwiększyć swoich dochodów i prowadzić działalność gospodarczej z uwagi na zakaz prowadzenia takiej działalność zawarty w "statucie organizacji pożytku publicznego". Również z art. 6 - 10, w szczególności art. 9 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. wynika, iż poza dopuszczalną dla organizacji pożytku publicznego działalnością statutową odpłatną i nieodpłatną możliwe jest również prowadzenie działalności odpłatnej mającej charakter gospodarczy pod tym tylko warunkiem, by dotyczyła innego przedmiotu działalności niż działalność pożytku publicznego i by jej obroty były wyodrębnione rachunkowo (vide również postanowienie NSA z dnia 12 lutego 2008 r. w sprawie sygn. akt II OZ 80/08, nie publ.). Biorąc pod uwagę przedstawione powyżej możliwości zarobkowe oraz to, że ubiegający się o prawo pomocy powinien poczynić wszelkie starania, by koszty sądowe uiścić, uprawniony jest wniosek, iż skarżący jest w stanie ponieść część kosztów sądowych w wysokości połowy wpisu. Z przyczyn wskazanych powyżej, na podstawie 245 §3 w zw. z art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji.