II SA/Bk 945/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Danuta Tryniszewska - Bytys (spr.) po rozpoznaniu w dniu 15 kwietnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu A. R. i E. R. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 10 marca 2015 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. R. i E. R. na postanowienie P. Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w B. z dnia [...] sierpnia 2014 r. znak [...] w przedmiocie ustalenia wysokości opłaty legalizacyjnej p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych Skarżący A. i E. R., w kolejnym złożonym w sprawie niniejszej wniosku o przyznanie prawa pomocy z dnia 26 lutego 2015 r. (poprzedni został rozpoznany odmownie prawomocnym postanowieniem tutejszego sądu z dnia 15 grudnia 2014 r., k. 73), wnieśli o zwolnienie od kosztów sądowych (k. 117). W formularzu wskazali, że ich miesięczny dochód z gospodarstwa rolnego wynosi 5 000 zł i w całości jest przeznaczony na bieżące potrzeby związane z utrzymaniem domu i gospodarstwa rolnego. Miesięcznie ponoszą następujące kwoty wydatków: 500 zł – opłaty za energię elektryczną, media, wodę, prąd, 400 zł – żywność, 300 zł – nauka dwóch córek, 150 zł – lekarstwa córek, 1 800 zł – ropa, 100 zł – weterynarz. Rocznie wydatkują też na nawozy kwotę około 22 000 zł. Posiadają dom o powierzchni 94 m2, nieruchomości rolne o powierzchni 11,51 ha i inne nieruchomości o powierzchni 1,16 ha. Nie posiadają żadnych przedmiotów wartościowych czy oszczędności. Postanowieniem z dnia 10 marca 2015 r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącym prawa pomocy w żądanym zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wskazał, po analizie wniosku z dnia 26 lutego 2015 r. oraz dokumentów przedłożonych do poprzedniego wniosku o prawo pomocy, że w obecnym wniosku skarżący – mimo że korzystają z pomocy profesjonalnego pełnomocnika, nie podnieśli i nie wykazali, aby ich sytuacja majątkowa uległa zmianie od dnia 15 grudnia 2014 r., kiedy to odmówiono im przyznania prawa pomocy. Są oni w stanie ponieść koszty sądowe. Posiadają liczny majątek oraz uzyskują stały dochód z gospodarstwa rolnego. Nie wykazali, aby posiadali zadłużenie czy zaległości w opłacaniu bieżących zobowiązań dotyczących utrzymania rodziny i gospodarstwa rolnego. Odpis powyższego postanowienia został doręczony skarżącym w dniu 13 marca 2015 r., a następnie ich pełnomocnikowi – w dniu 2 kwietnia 2015 r. W dniu 30 marca 2015 r. do sądu wpłynął kolejny formularz PPF, w którym skarżący oprócz informacji wskazanych w formularzu z dnia 26 lutego 2015 r., podali inne, dodatkowe informacje. Wskazali mianowicie, że uzyskują dochód z emerytury ojca (1 300 zł miesięcznie), posiadają samochód osobowy marki [...] z 1998 r. oraz dwa ciągniki, jak też maszyny rolnicze. Nie otrzymują dopłat unijnych. Zmodyfikowali kwoty wydatków wskazując je w sposób następujący: 500 zł – woda, telefon, TV, media, 600 zł – żywność, 200 zł – kształcenie córek, 150 zł – leczenie córek, 100 zł – leczenie ojca, 50 zł – leczenie wnioskodawców, 300 zł – KRUS, 200 zł – podatki, 150 zł – olej napędowy, 1 834 zł – nawozy, 100 zł – weterynarz, 300 zł – miesięczna eksploatacja samochodu, 400 zł – eksploatacja ciągników. Przedłożyli również kilkadziesiąt faktur i rachunków, z których wynika, że faktycznie wydatkowali lub powinni wydatkować: w grudniu 2013 r. – 236, 77 zł (opłaty za wodę); w okresie luty – grudzień 2014 r. kwotę 39 438, 96 zł (opłaty za paliwo, wykonanie siewu, orki, kombajnowania, zakup nawozów, podatki, składki na KRUS, telefon, zakup zboża do siewu). Wykazali również, że w październiku 2014 r. dokonali sprzedaży jałówki za kwotę 2 929 zł oraz sprzedaży mleka za kwotę 8 940, 88 zł. Przedłożyli wyciąg z rachunku bankowego za okres 12 sierpnia – 3 listopada 2014 r., z którego wynika, że w okresie tym wydatkowali 36 199, 20 zł, a wpłynęło na ich konto 29 737, 06 zł. Pismo zatytułowane "Sprzeciw" złożył również od postanowienia z dnia 10 marca 2015 r. pełnomocnik skarżących. Wskazał w nim, że skarżący domagają się zwolnienia od kosztów sądowych w postaci wpisu od skargi kasacyjnej w wysokości 375 zł, a nie jak błędnie przyjął referendarz - zwolnienia od kosztów w wysokości 100 zł. Wyjaśnił, że prowadzenie gospodarstwa rolnego jest związane z wieloma rachunkami i fakturami, w związku z tym nie sposób wszystkich wydatków wykazać. Podobnie, jak wskazał, rzecz się ma z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Wyjaśnił, że skarżący nie mogą spieniężyć posiadanego majątku celem pokrycia kosztów sądowych, bowiem służy im na zaspokajanie potrzeb rodziny i jest ich sposobem zarobkowania. W piśmie z dnia 10 kwietnia 2015 r. pełnomocnik skarżących udzielając odpowiedzi na wezwanie sądu wskazał, że wniosek PPF z dnia 30 marca 2015 r. stanowi w istocie sprzeciw od postanowienia z dnia 10 marca 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wniosek podlegał oddaleniu. Przede wszystkim wskazać trzeba, że wobec błędnego wykonania zarządzenia z dnia 10 marca 2015 r. (k. 125) i dwukrotnego wysłania odpisu postanowienia referendarza sądowego z tej samej daty (najpierw nieprawidłowo skarżącym posiadającym profesjonalnego pełnomocnika, a po raz drugi, już prawidłowo, ich pełnomocnikowi) oraz wobec oświadczenia pełnomocnika skarżących z dnia 10 kwietnia 2015 r. – zarówno wniosek (formularz PPF) z dnia 30 marca 2015 r. (k. 134) jak i pismo zatytułowane "Sprzeciw" z dnia 9 kwietnia 2015 r. (k. 181) sąd potraktował łącznie jako sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego z dnia 10 marca 2015 r. Wskazać również należy, że skoro wniosek z dnia 26 lutego 2015 r. – jak wskazali w nim skarżący - dotyczył zwolnienia od kwoty 100 zł (która była wówczas i pozostaje nadal należna jako opłata kancelaryjna za sporządzenie uzasadnienia wyroku) oraz skoro w sprzeciwie z dnia 30 marca 2015 r. nie wskazano zakresu żądanego zwolnienia, zaś pełnomocnik skarżących sprecyzował w piśmie z dnia 9 kwietnia 2015 r., że chodzi o zwolnienie od wpisu od skargi kasacyjnej – sąd zdecydował, mając na uwadze interes skarżących, że rozpozna wniosek z dnia 26 lutego 2015 r. wraz z towarzyszącymi mu pismami jako wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych nadal należnych w sprawie tj. obejmujących opłatę kancelaryjną (100 zł) oraz wpis od skargi kasacyjnej (375 zł). Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm.), dalej jako p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym (obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych bez żądania ustanowienia pełnomocnika) następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przypomnieć w związku z tym trzeba, że zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest odpłatność, zaś prawo pomocy jest od niej wyjątkiem, mającym umożliwić osobom o niskich dochodach i trudnej sytuacji materialnej poddania sprawy rozpatrzeniu przez sąd oraz umożliwienie realizacji innych uprawnień w postępowaniu sądowoadministracyjnym bez konieczności uiszczania opłat. Z uwagi na powyższe, przyznanie prawa pomocy następuje w sytuacjach wyjątkowych, szczególnych i dopiero wówczas, gdy żądający zwolnienia wykaże brak możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania. Analiza materialnych i finansowych warunków życia skarżących – w oparciu o znajdujące się w aktach sprawy oświadczenia i dokumenty, w tym także z uwzględnieniem dokumentów złożonych do poprzedniego wniosku o przyznanie prawa pomocy (już rozpoznanego prawomocnie) – uprawnia do wniosku, iż mogą oni ponieść pełne koszty postępowania występujące na obecnym etapie sprawy. Do powyższego wniosku uprawnia przede wszystkim niewykazanie przez skarżących w sposób wiarygodny ich sytuacji majątkowej, zwłaszcza w zakresie dochodów. Zauważyć należy, że do kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy (rozpoznanego niniejszym postanowieniem) skarżący przedłożyli ten sam co do wniosku poprzedniego wyciąg z rachunku bankowego (k. 53-54 i 142-143) wskazujący, iż w okresie sierpień – listopad 2014 r. wpłynęła na ich konto kwota w wysokości 29 737, 06 zł, co po wyliczeniu średniej za te trzy miesiące daje około 9 250 zł miesięcznie. Przypomnieć należy, że skarżący deklarują miesięczny dochód w wysokości około 5 000 zł (bez uwzględnienia emerytury ojca w wysokości 1 300 zł miesięcznie). Z tego samego wyciągu wynika, że w tych samych trzech miesiącach wydatkowali kwotę 36 199, 20 zł, czyli około 12 000 miesięcznie, a więc znacznie więcej niż powyżej wyliczony miesięczny wpływ na konto. Jednocześnie skarżący nie wykazali, aby posiadali jakiekolwiek zaległości w spłatach kredytów, pożyczek czy też zadłużenie z jakiegokolwiek innego tytułu. Po drugie, skarżący przedłożyli kilkadziesiąt faktur i rachunków, z których wynika, że w okresie luty – grudzień 2014 r. (jedenaście miesięcy) wydatkowali kwotę 39 438, 96 zł (opłaty za paliwo, wykonanie siewu, orki, kombajnowania, zakup nawozów, podatki, składki na KRUS, telefon, zakup zboża do siewu). Przekłada się to na średni miesięczny wydatek rzędu około 3 585 zł, co doliczając zadeklarowane kwoty pozostałych, nie ujętych w fakturach wydatków: 600 zł – żywność, 200 zł – kształcenie córek, 150 zł – leczenie córek, 50 zł – leczenie wnioskodawców, 100 zł – weterynarz, 300 zł – miesięczna eksploatacja samochodu zamyka się kwotą rzędu około 4 950 zł. W tym kontekście wskazać trzeba, że ze wszystkich, licznych dokumentów przedłożonych sądowi tylko dwa dotyczą dochodów skarżących. Są to dowody sprzedaży jałówki za kwotę 2 929 zł (październik 2014 r.) oraz sprzedaży mleka, za które otrzymali 8 940, 88 zł (sierpień 2014 r.). Łącznie, przedstawiając dokumenty obejmujące cały rok 2014 (za wyjątkiem stycznia) oraz jedną fakturę z roku 2013 na kwotę 236, 77 zł - wykazali kilkutysięczne comiesięczne wydatki, zaś dochód za rok 2014 udokumentowali wyłącznie dwoma dokumentami z drugiej połowy roku na kwotę 11 869, 88 zł. Dysproporcje między kwotami deklarowanych wydatków a dochodów budzą zastrzeżenia co do ich wiarygodności. Sąd zdaje sobie sprawę, że prowadzenie gospodarstwa rolnego i utrzymanie pięcioosobowej rodziny wiąże się z wieloma wydatkami i znaczną ilością dokumentów, jednakże to nie rolą sądu jest domyślać się źródeł dochodu skarżących celem porównania uzyskiwanych kwot z udokumentowanymi wydatkami. To rolą wnioskodawców jest wykazać dochody i wydatki w taki sposób, żeby sąd mógł na podstawie ich całokształtu wyrobić sobie ocenę ich sytuacji majątkowej. Tymczasem na podstawie przedłożonej dokumentacji uprawniony jest wniosek, że co prawda skarżący posiadają liczne wydatki, jednakże deklarowane i udokumentowane dochody nie wskazują, czy mimo tych wydatków jest możliwe wygospodarowanie środków dodatkowych np. na koszty sądowe, czy też nie jest to możliwe. Nie jest zatem możliwa pełna, wszechstronna ocena ich sytuacji majątkowej. Nadto nie może ująć uwadze sądu okoliczność dokonania zapłaty wpisu od skargi w kwocie 750 zł i korzystania z pomocy profesjonalnego pełnomocnika z wyboru, co wskazuje na możliwość wygospodarowania dodatkowych środków niezwiązanych bezpośrednio z zaspokajaniem potrzeb gospodarstwa domowego i rolnego. Jeszcze raz powtórzyć należy jak w uzasadnieniu postanowienia z dnia 15 grudnia 2014 r. wydanego w sprawie niniejszej, że kosztów sądowych nie można stawiać w ostatniej kolejności zaspokojenia (vide uzasadnienie tego postanowienia i powołane tam orzecznictwo sądowe, w tym postanowienie NSA z dnia 9 października 2013 r., I OZ 862/13, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl, powoływanej dalej w skrócie jako CBOSA). Podobnie też jak w postępowaniu wpadkowym, w którym rozpoznano poprzedni wniosek skarżących o przyznanie prawa pomocy - ani skarżący, ani ich pełnomocnik nie zakwestionowali w aktualnie rozpoznawanym sprzeciwie konkretnych wyliczeń referendarza sądowego zawartych w postanowieniu z dnia 10 marca 2015 r. Podnieśli jedynie ogólne uwagi co do ilości dokumentacji związanej z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, znacznych wydatków. Nie zaskarżyli również wyliczeń sądu zawartych w postanowieniu sądu z dnia 15 grudnia 2014 r. Znamienne jest też, że skarżący nie przedłożyli aktualnego wyciągu z rachunku bankowego czy aktualnych faktur zakupu czy sprzedaży, obrazujących ich sytuację majątkową z dat bardziej zbliżonych do daty złożenia sprzeciwu niż moment wystawienia dokumentów znajdujących się już w aktach sprawy. Nie wykazali zatem inicjatywy w tym zakresie, mimo że po poprzednim negatywnym rozpoznaniu wniosku o prawo pomocy mieli świadomość konieczności wiarygodnego udokumentowania sytuacji materialnej, w tym tego, jak wyglądają proporcje (ewentualnie dysproporcja na rzecz wydatków) między uzyskiwanymi dochodami a wydatkami. Podkreślić należy jeszcze raz, że są reprezentowani przez profesjonalnego pełnomocnika. Reasumując, nieuprawnione jest przyznanie skarżącym prawa pomocy w żądanym zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, bowiem nie wykazali oni braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania. Przedłożone oświadczenia w zakresie dochodów są, zdaniem sądu, niekompletne i nie pozwalają na wszechstronną ocenę ich sytuacji finansowej, co uniemożliwia uwzględnienie wniosku. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji.