I SA/Bd 514/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Leszek Kleczkowski po rozpoznaniu w dniu 13 czerwca 2012 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M. R. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. R. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2004 r. z tytułu dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach lub pochodzących ze źródeł nieujawnionych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy W odpowiedzi na zarządzenie Przewodniczącego Wydziału o wezwaniu skarżącego do uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 27 września 2011 r. oddalającego skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2004 r. z tytułu dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach lub pochodzących ze źródeł nieujawnionych, skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Uzasadniając wniosek strona podała, że jest osobą bezdomną, samotną, nie posiadającą nieruchomości ani jakiegokolwiek majątku ruchomego. Wnioskodawca podał, że w wyniku wieloletniej kontroli zmuszony został do zamknięcia działalności gospodarczej, a działania organu podatkowego przyczyniły się do utraty majątku i rozpadu jego rodziny. Zaznaczył, że jedynym źródłem jego utrzymania są jadłodajnie charytatywne. Mając na uwadze powyższe, skarżący stwierdził, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Rozpatrując złożony wniosek, referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 24 kwietnia 2012 r. oddalił wniosek o przyznanie prawa pomocy, albowiem skarżący nie wykazał, że nie może ponieść kosztów sądowych w przedmiotowej sprawie. W złożonym sprzeciwie skarżący powtórzył argumentację zawartą we wniosku. Wskazał, że jako osoba bezdomna nie ma możliwości przedłożenia jakichkolwiek dowodów potwierdzających jego obecną sytuację. Podał, że w 2011 r. nastąpił rozpad jego małżeństwa, prowadzone przez organ podatkowy postępowanie egzekucyjne spowodowało paraliż w prowadzonej działalności gospodarczej, który skutkował jej likwidacją. Skarżący zaznaczył, że nie jest w stanie dowieść formalnie swojego położenia w tym poświadczyć swoją bezdomność, brak pracy, stan zdrowia czy stan materialny. Strona podała, że wskazywany w korespondencji adres jest adresem pod którym skarżący ostatnio zamieszkiwał, a który od maja 2012 r. podawany jest wyłącznie dla celów formalnych. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, dalej: p.p.s.a.), w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Pismem z dnia 25 maja 2012 r. strona wniosła sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 24 kwietnia 2012 r., który nie został odrzucony przez Sąd, a zatem powyższe postanowienie utraciło moc. W świetle art. 199 p.p.s.a., zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Na podstawie art. 245 § 1 i 3 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005 r., sygn. akt I GZ 107/05), a zatem osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jak wskazuje się w orzecznictwie, przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie NSA z 22 marca 2005 r., sygn. akt FZ 794/04). Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 10 maja 2005 r., sygn. akt II OZ 318/05 wskazał, iż prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu. Nie każdy więc wydatek, który subiektywnie przez stronę jest postrzegany jako dolegliwy finansowo, oznacza, że ponoszony jest jako uszczerbek w utrzymaniu koniecznym skarżącego i jego rodziny. W świetle powołanych przepisów przesłanką zwolnienia od kosztów sądowych nie jest zatem brak jakichkolwiek wolnych środków finansowych (oszczędności) na ich opłacenie, ale niemożność ich wygospodarowania z uzyskanych przychodów i posiadanego majątku z uwagi na to, że całość zużywana jest na niezbędne utrzymanie strony postępowania i jej rodziny, z których nie można zrezygnować lub czasowo ograniczyć, bowiem są one nieodzowne. Świadczy o tym określenie "konieczne" użyte przez ustawodawcę w odniesieniu do słowa "utrzymanie". W pojęciu utrzymania koniecznego mieszczą się zatem wydatki związane z utrzymaniem rodziny posiadające cechy nieodzowności, nieuchronności. Należy również zauważyć, że wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oznacza, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 9 lipca 2009 r., sygn. akt I OZ 713/09). Dopełnieniem powyższych przepisów jest art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym, wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Zgodnie natomiast z art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W złożonym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący wskazał, że jest osobą bezdomną, samotną, nie posiada żadnego majątku ani źródła dochodu. Podał, że jego jedynym źródłem utrzymania są jadłodajnie charytatywne. W rubrykach dotyczących stanu rodzinnego, majątku, stanu majątkowego osób pozostających z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym, innych dodatkowych informacji o stanie majątkowym, dochodów wnioskodawcy i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym, jak również dotyczących innych danych, które składający oświadczenie uważa za istotne (rubryki: 6, 7, 8, 9, 10 i 11 wniosku o przyznanie prawa pomocy) skarżący wpisał "brak". W związku z powyższym, zasadnie na podstawie zarządzenia z dnia 15 marca 2012 r. wydanego w trybie cytowanego art. 255 p.p.s.a., wnioskodawca został wezwany przez referendarza sądowego do uzupełnienia braków wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez przedłożenie dodatkowych dokumentów. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący pismem z dnia 11 kwietnia 2012 r. oświadczył, że nie posiada odpisów zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; nie posiada rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych, dlatego też nie może przedłożyć wyciągów i wykazów za ostatnie trzy miesiące; w ciągu ostatnich dwóch lat nie uzyskał jakichkolwiek wynagrodzeń, w tym dochodów z emerytury, renty, honorariów i innych należności, w związku z czym nie może przedłożyć żadnych zaświadczeń; podał, że jest osobą samotną, tym samym nie może przedłożyć zaświadczeń o sytuacji rodzinnej wydanych przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy/miasta na prawach powiatu; wskazał, że nie posiada statusu osoby bezrobotnej; zaznaczył, że nie ponosi jakichkolwiek wydatków związanych z utrzymaniem, wynajęciem mieszkania lub samochodu, albowiem nie posiada jakichkolwiek przychodów/dochodów, nie posiada również mieszkania ani samochodu; podał, że jako osoba bezdomna od roku nigdzie nie zamieszkuje, nie posiada jakiegokolwiek źródła utrzymania, oszczędności, nie otrzymuje pomocy od rodziny; wskazał, że nie posiada ubezpieczenia, tym samym nie leczy się i nie jest w stanie przedłożyć dokumentacji dotyczącej stanu zdrowia, tym bardziej potwierdzonej przez lekarza orzecznika ZUS. Poza powyższym pismem, wnioskodawca żadnych dodatkowych informacji nie przedstawił. Nie uczynił tego również w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego. Mając na uwadze powyższe, nie można zgodzić się ze stanowiskiem skarżącego, że wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Strona nie przedstawiła bowiem żadnych informacji o stanie majątkowym i dochodach. Skarżący nie przedstawił we wniosku nawet podstawowych informacji dotyczących swojej sytuacji finansowej, podczas gdy oczywistym jest, że musi z czegoś żyć. Sprzeczne w tym zakresie pozostają oświadczenia wnioskodawcy o braku jakichkolwiek dochodów, źródeł utrzymania, oszczędności, czy też o nie korzystaniu z pomocy rodziny, w sytuacji gdy z akt sądowych wynika, że skarżący partycypował już w kosztach niniejszego postępowania uiszczając w dniu 14 lipca 2011 r. wpis sądowy w wysokości 1.116 zł oraz w dniu 15 listopada 2011 r. opłatę kancelaryjną w kwocie 100 zł za odpis wyroku z uzasadnieniem. Opłacenie kosztów sądowych w łącznej kwocie 1.216 zł czyni niewiarygodnym oświadczenia skarżącego o braku jakichkolwiek źródeł utrzymania, dochodów, oszczędności, czy też nie korzystaniu z pomocy rodziny. Ponadto, w sytuacji podawania przez stronę w trakcie całego postępowania sądowoadministracyjnego adresu (ul. Liliowa 2, 87-100 Toruń), niewiarygodne wydają się również oświadczenia skarżącego o tym, że jest on osobą bezdomną. Sąd zauważa, że postawa strony, która wybiórczo prezentuje informacje mające potwierdzać jej sytuację majątkową i rodzinną uniemożliwia uzyskanie pewności, co do jej rzeczywistej sytuacji finansowej (por. postanowienie NSA z dnia 21 lipca 2008 r., I FZ 287/08). Strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. W przypadku, gdy zachodzą poważne wątpliwości co do wiarygodności złożonych przez stronę oświadczeń, to wnioskującemu powinno zależeć na ich obaleniu. Sąd nie jest zaś zobowiązany do prowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej skarżącego w sytuacji, gdy dane umożliwiające ocenę tego stanu nie są pełne, mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. W konsekwencji powyższego należy stwierdzić, że w przedmiotowej sprawie skarżący w trakcie całego postępowania nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Warto zauważyć, że koszty te na obecnym etapie postępowania kasacyjnego ograniczają się do obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej w wysokości 558 zł, co stanowi połowę uiszczonego przez stronę wcześniej wpisu od skargi. Znaczące w niniejszej sprawie jest to, że pomimo wystosowania wezwania do przedłożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, skarżący nie przedstawił wiarygodnych informacji pozwalających rzetelnie ocenić jego sytuację. Nie przedstawił nawet zeznań podatkowych. Okoliczności te zadecydowały o odmowie przyznania prawa pomocy we wnioskowanym przez stronę zakresie. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 260 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.