I SA/Bd 795/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Halina Adamczewska-Wasilewicz (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Tomasz Wójcik Sędzia WSA Leszek Kleczkowski Protokolant: starszy sekretarz sądowy Anna Krenz-Winiecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 marca 2025 r. sprawy ze skargi adwokata R. S. o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 15 listopada 2021 r., sygn. akt I SA/Bd 758/19 w przedmiocie zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w sprawie ze skargi M.P. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Bydgoszczy z dnia 23 października 2019 r. nr 0401-IOD1.4102.15.2019.3 w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2012 r. postanawia: 1) wznowić postępowanie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Bydgoszczy; 2) uchylić postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 15 listopada 2021 r., sygn. akt I SA/Bd 758/19; 3) przyznać od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy adwokatowi R. S. kwotę 2.214 zł (słownie: dwa tysiące dwieście czternaście złotych), w tym podatek od towarów i usług w wysokości 414 zł (słownie: czterysta czternaście złotych), tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu za sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej. Wyrokiem z 14 lipca 2020 r., sygn. akt I SA/Bd 758/19, WSA w Bydgoszczy oddalił skargę M. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z [...] października 2019 r. w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2012 r. W toku postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Bydgoszczy skarżąca wystąpiła z wnioskiem o przyznanie jej prawa pomocy. Postanowieniem z [...] października 2020 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zwolnił skarżącą od wpisu od skargi kasacyjnej i ustanowił adwokata R. S. (późniejsze nazwisko S. ). Pismem z [...] stycznia 2021 r. adwokat sporządził i wniósł w imieniu skarżącej skargę kasacyjną od wyroku WSA w Bydgoszczy. W skardze tej zawarł także wniosek o przyznanie mu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu skarżącej w tym zakresie, oświadczając, że koszty te nie zostały pokryte w całości lub w części. Wyrokiem z 15 lipca 2021 r., sygn. akt II FSK 492/21, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną i zasądził od skarżącej na rzecz organu zwrot kosztów postępowania kasacyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy postanowieniem z 15 listopada 2021 r., sygn. akt I SA/Bd 758/19, przyznał adwokatowi kwotę 1.476 zł tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu za sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej od wyroku WSA w Bydgoszczy, na którą złożyło się wynagrodzenie w kwocie 1.200 zł powiększonej o 23% podatek VAT, tj. 276 zł za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy w drugiej instancji w związku ze wspomnianą skargą kasacyjną, które sąd przyznał i ustalił na podstawie art. 250 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935, dalej: p.p.s.a.) w zw. z § 21 ust. 1 pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz. 18). Pismem z [...] czerwca 2024 r. adwokat, działając w imieniu własnym, wniósł o zmianę, w trybie wznowienia postępowania, prawomocnego rozstrzygnięcia o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej w ramach sprawy prowadzonej pod sygn. akt I SA/Bd 758/19, zawartego w postanowieniu WSA w B. z dnia [...] listopada 2021 r. W uzasadnieniu powyższego wniosku, adwokat powołał się na art. 272 § 1 p.p.s.a. oraz wyrok TK z 27 lutego 2024 r., SK 90/22, podnosząc, że orzeczeniem tym Trybunał stwierdził zakresowo niezgodność z Konstytucją RP określonych przepisów rozporządzenia w sprawie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej adwokata. Pełnomocnik wyjaśnił, że w dniu 27 lutego 2024 r. Trybunał Konstytucyjny w rozpoznaniu skargi konstytucyjnej, zarejestrowanej pod sygnaturą SK 90/22 stwierdził, że § 2 pkt 1 w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. z 2023 r. poz. 2631) w zakresie, w jakim określa opłaty stanowiące ponoszone przez Skarb Państwa koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu w wysokości niższej niż stawki minimalne opłat określonych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964, ze zm.), jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Zdaniem adwokata, Trybunał tym samym potwierdził, że wszystkie opłaty wymienione w § 4 ust. 1 rozporządzenia, a określające wysokość stawek (tj. w praktyce opłaty wymienione w przepisach od § 8 - § 21 rozporządzenia) pozostają sprzeczne z Konstytucją RP, o ile przewidują stawki niższe, aniżeli stawki minimalne opłat, określonych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964, ze zm.). Podstawą wynagrodzenia adwokata powinny być natomiast odpowiednie stawki minimalne, przewidziane w drugim z wymienionych rozporządzeń (tj. w sprawie opłat za czynności adwokackie). Wobec powyższego, w ocenie adwokata, Trybunał Konstytucyjny w sposób jednoznaczny zakwestionował przepis, na którym opierało się rozstrzygnięcie o kosztach w niniejszej sprawie. Postanowieniem z 27 czerwca 2024 r., sygn. akt I SA/Bd 394/24, WSA w Bydgoszczy w wyniku rozpoznania sprawy ze skargi adwokata o wznowienie postępowania, działając na podstawie art. 58 § 1 pkt 6 i § 3 w związku z art. 276 zdanie pierwsze p.p.s.a., skargę odrzucił. Sąd przyjął, że wniosek adwokata z 4 czerwca 2024 r. stanowił wniesioną w terminie, ale niedopuszczalną skargę o wznowienie postępowania, która odnosiła się do postanowień w tym wniosku wymienionych. Zdaniem Sądu, wznowienie postępowania jest możliwe wyłącznie w przypadku orzeczenia kończącego postępowanie sądowoadministracyjne, a takim nie jest postanowienie WSA w Bydgoszczy z 15 listopada 2021 r. w przedmiocie zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, gdyż ma ono charakter procesowy i niemerytoryczny. Pismem z 8 lipca 2024 r. adwokat, działając w imieniu własnym, złożył zażalenie na postanowienie WSA w Bydgoszczy z 27 czerwca 2024 r., sygn. akt I SA/Bd 394/24. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 12 listopada 2024 r., sygn. akt II FZ 68/24 uchylił zaskarżone postanowienie. NSA za wadliwą uznał ocenę prawną Sądu pierwszej instancji o niedopuszczalności złożonej przez adwokata skargi o wznowienie postępowania zawartej w piśmie z [...] czerwca 2024 r., w odniesieniu do jego własnego zakresu sprawy dotyczącej przyznania wynagrodzenia za pomoc prawną przez niego udzieloną w charakterze pełnomocnika z urzędu w sprawie skarżącej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: Skarga o wznowienie postępowania sądowego w zakresie przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej okazała się dopuszczalna i zasadna. W aspekcie oceny dopuszczalności skargi o wznowienie postępowania sądowego tut. Sąd miał na uwadze w szczególności przepisy art. 280 § 1 i art. 281 p.p.s.a. Zgodnie z pierwszym z nich sąd bada na posiedzeniu niejawnym, czy skarga jest wniesiona w terminie i czy opiera się na ustawowej podstawie wznowienia. W braku jednego z tych wymagań sąd skargę o wznowienie odrzuci, w przeciwnym razie wyznaczy rozprawę. Z kolei art. 281 p.p.s.a. stanowi, że na rozprawie sąd rozstrzyga przede wszystkim o dopuszczalności wznowienia i jeżeli brak jest ustawowej podstawy wznowienia lub termin do wniesienia skargi nie został zachowany, odrzuca skargę o wznowienie. Sąd może jednak po rozważeniu stanu sprawy połączyć badanie dopuszczalności wznowienia z rozpoznaniem sprawy. W zakresie wstępnej oceny na temat dopuszczalności skargi o wznowienie postępowania sądowego, które było zakończone prawomocnym postanowieniem w przedmiocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, wypowiedział się już Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 12 listopada 2024 r., sygn. akt II FZ 68/24. Postanowienie to zostało wydane w wyniku uwzględnienia zażalenia adwokata jako pełnomocnika ustanowionego z urzędu od postanowienia odrzucającego jego skargę o wznowienie postępowania obejmującego orzekanie o takich kosztach. Wyrażone we wskazanym postanowieniu z dnia 12 listopada 2024 r. zapatrywania prawne odnośnie do dopuszczalności skargi o wznowienie postępowania sądowego zakończonego postanowieniem sądu we wskazanym powyżej przedmiocie, skład orzekający w niniejszej sprawie podziela. Z tego powodu, jak również z uwagi na związanie tym prawomocnym orzeczeniem - zgodnie z art. 170 p.p.s.a. - nie zachodzi potrzeba ponownego prezentowania szerszego wywodu prawnego we wskazanym zakresie. Niezależnie od powyższego, w ramach oceny dopuszczalności skargi o wznowienie postępowania sądowego stwierdzić należało, że została ona oparta na podstawie przewidzianej w ustawie, przy jednoczesnym dochowaniu terminu do jej wniesienia. Możliwość żądania wznowienia postępowania w przypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie, wynika wprost z art. 272 p.p.s.a. W takim przypadku - w myśl art. 272 § 2 p.p.s.a. - skargę o wznowienie postępowania wnosi się w terminie trzech miesięcy od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Zgodnie zaś z art. 278 p.p.s.a., po upływie lat pięciu od uprawomocnienia się orzeczenia nie można żądać wznowienia, z wyjątkiem przypadku, gdy strona była pozbawiona możności działania lub nie była należycie reprezentowana. W powyższych uwarunkowaniach prawnych należało zatem mieć na uwadze, że pełnomocnik z urzędu w skardze o wznowienie postępowania sądowego powołał się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 lutego 2024 r. w sprawie o sygn. akt SK 90/22, w którym stwierdzono, że § 2 pkt 1 w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2023 r. poz. 2631) w zakresie, w jakim określa opłaty stanowiące ponoszone przez Skarb Państwa koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu w wysokości niższej niż stawki minimalne opłat określonych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964, z późn. zm.), jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Z uzasadnienia postanowienia z dnia 15 listopada 2021 r. o sygn. akt I SA/Bd 758/19 wynika, że rozstrzygając o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej, orzeczono na podstawie przepisów rozporządzenia z dnia 3 października 2016 r. w sprawie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu objętych powyższym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego. W ślad za tym należało przyjąć, że skarga o wznowienie postępowania sądowego została oparta na podstawie przewidzianej w ustawie. Jednocześnie uwzględniając, że skargę tę wniesiono do Sądu w dniu 4 czerwca 2024 r., a przywołany wyrok Trybunału Konstytucyjnego został opublikowany w Dzienniku Ustaw z dnia 4 marca 2024 r., natomiast prawomocne orzeczenie Sądu objęte wskazaną wyżej podstawą wznowienia zapadło w dniu 15 listopada 2021 r., stwierdzić należało, że w badanej sprawie pełnomocnik z urzędu dochował trzymiesięcznego terminu wynikającego z art. 272 § 2 p.p.s.a., przy czym nie upłynął jeszcze pięcioletni termin wynikający z art. 278 p.p.s.a. Powyższe nakazywało wznowić postępowanie sądowe, o czym orzeczono jak w punkcie pierwszym sentencji niniejszego postanowienia. Po przesądzeniu dopuszczalności skargi o wznowienie postępowania kluczowe stało się odniesienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie o sygn. akt SK 90/22 i jego skutków prawnych do prawomocnego orzeczenia sądowego, na mocy którego ukształtowane zostało wynagrodzenia pełnomocnika z urzędu tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (za sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej). Jak już wspomniano w wyroku w sprawie o sygn. akt SK 90/22 Trybunał Konstytucyjny stwierdził zakresową niekonstytucyjność określonych przepisów rozporządzenia z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu. W pisemnych motywach orzeczenia Trybunał zwrócił natomiast uwagę, że w istocie problem konstytucyjny w zawisłej przed nim sprawie nie ograniczał się do przepisu, który ustanawia opłatę (wyrażoną w postaci konkretnej wartości liczbowej) za określoną w nim czynność dokonaną przez adwokata z urzędu, lecz dotyczy oceny całego mechanizmu wynagradzania adwokatów świadczących pomoc prawną z urzędu. Zamiarem skarżącego było poddanie kontroli Trybunału Konstytucyjnego normy prawnej ustanawiającej ogólną zasadę określania wysokości opłaty stanowiącej koszty nieopłaconej pomocy prawnej ponoszone przez Skarb Państwa udzielonej przez adwokata z urzędu, zgodnie z którą wysokość tej opłaty jest niższa niż stawka minimalna opłat za czynności adwokatów działających w takich samych sprawach z wyboru, określonych w rozporządzeniu w sprawie opłat za czynności adwokackie. Zważywszy na te elementy, Trybunał Konstytucyjny przyjął, że przedmiotem kontroli w sprawie ze skargi konstytucyjnej jest zgodność z Konstytucją § 2 pkt 1 w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia z dnia 3 października 2016 r. w sprawie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, tworzących normę zezwalającą na przyznanie adwokatom ustanowionym z urzędu wynagrodzenia w wysokości niższej niż stawka minimalna ustalona dla adwokatów działających w takiej samej sprawie z wyboru. Mając na względzie szczególny status adwokatów jako osób wykonujących zawód zaufania publicznego - niezależnie, czy świadczą oni pomoc prawną z urzędu, czy z wyboru - oraz to, że podstawowym celem pomocy prawnej świadczonej przed organami wymiaru sprawiedliwości tak z urzędu, jak i z wyboru jest zagwarantowanie stronom dostępu do sądu dla realizacji ochrony ich praw, Trybunał Konstytucyjny doszedł do wniosku, że zróżnicowanie stawek wynagrodzeń dla adwokatów z urzędu i z wyboru za wykonywanie tych samych czynności, narusza w szczególności gwarancję równej ochrony praw majątkowych (tu: wynagrodzenia za świadczoną pomoc prawną) w związku z zasadą równego traktowania przez władze publiczne (por. pkt III ppkt 6.1 uzasadnienia wyroku TK w sprawie o sygn. akt SK 90/22). Określając skutki własnego wyroku, Trybunał Konstytucyjny przyjął, że z chwilą publikacji jego sentencji w Dzienniku Ustaw derogowane zostaną przepisy określające wysokość opłat stanowiących koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, określone, zgodnie z odesłaniem zawartym w § 4 ust. 1 rozporządzenia w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, w rozdziałach 2-4 tego rozporządzenia (§ 8 - § 21) oraz że od dnia jego publikacji, przy zasądzaniu kosztów pomocy udzielonej przez adwokata z urzędu, zastosowanie będą mieć stawki minimalne określone w rozdziałach 2-4 rozporządzenia w sprawie opłat za czynności adwokackie (§ 2 - § 14) (por. pkt III ppkt 7 uzasadnienia wyroku TK w sprawie o sygn. akt SK 90/22). Uwzględniając powyższe zapatrywania prawne Trybunału Konstytucyjnego stwierdzić więc należało, że skarga o wznowienie postępowania sądowego zasługiwała na uwzględnienie. Zasadnie wywiedziono w niej, że różnicowanie stawek wynagrodzenia dla adwokatów z urzędu oraz dla adwokatów z wyboru, w taki sposób jaki wynika z wyżej wymienionych rozporządzeń, narusza standardy konstytucyjne. W podanych uwarunkowaniach faktycznych i prawnych należało sprawę dotyczącą przyznania adwokatowi (na jego wniosek) kosztów za udzieloną pomoc prawną z urzędu rozpoznać na nowo w granicach zakreślonych podstawą wznowienia. Dokonując zatem oceny sytuacji prawnej pełnomocnika z urzędu, z uwzględnieniem motywów wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie o sygn. akt SK 90/22 oraz przepisów ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd Administracyjny w pierwszej kolejności uznał za konieczne i celowe uchylenie postanowienia WSA w Bydgoszczy z dnia 15 listopada 2021 r., sygn. akt I SA/Bd 758/19 (o przyznaniu pełnomocnikowi z urzędu kwoty 1.476 zł tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu za sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej), jako wydanej w oparciu o przepisy uznane za niekonstytucyjne, czemu dano wyraz w punkcie drugim sentencji niniejszego postanowienia. W realiach przedmiotowej sprawy, na podstawie art. 282 § 2 p.p.s.a. należało więc przyjąć, że przy właściwej tej sprawie wartości przedmiotu zaskarżenia mieszczącej się w przedziale powyżej [...] zł do [...] zł, podstawę prawną kształtującą wynagrodzenie pełnomocnika z urzędu powinien stanowić § 2 pkt 5 w związku z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b rozporządzenia z dnia [...] października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie, czyli 50% stawki wynoszącej w niniejszej sprawie - [...] zł, a nie § 8 pkt 5 w związku z § 21 ust. 1 pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, czyli 50% od stawki [...] zł. Przy czym 50% od kwoty [...]zł wynosi [...] zł. Jednocześnie zgodnie z § 4 ust. 3 rozporządzenia w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, stawkę (opłatę) należało podwyższyć o kwotę podatku od towarów i usług wyliczoną według stawki podatku obowiązującej dla tego rodzaju czynności na podstawie przepisów o podatku od towarów i usług, czyli o [...] zł. Z tych względów Sąd Administracyjny, na podstawie art. 282 § 2 oraz w związku z art. 250 § 1 p.p.s.a., § 2 pkt 5 w związku z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b rozporządzenia z dnia [...] października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie, orzekł o przyznaniu od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy pełnomocnikowi z urzędu kwoty [...]zł (tj. 50% z [...] zł plus [...] zł jako kwoty podatku VAT wg stawki 23%) tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w zakresie wynagrodzenia za zastępstwo w postępowaniu kasacyjnym. Z tych względów Sąd Administracyjny, na podstawie art. 282 § 2 oraz w związku z art. 250 § 1 p.p.s.a., § 2 pkt 5 w związku z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b rozporządzenia z dnia [...] października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie, orzekł o przyznaniu od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy pełnomocnikowi z urzędu kwoty [...]zł (tj. 50% z [...] zł plus [...] zł jako kwoty podatku VAT wg stawki 23%) tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w zakresie wynagrodzenia za zastępstwo w postępowaniu kasacyjnym.