I SA/Bd 87/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Wójcik Sędziowie Sędzia WSA Agnieszka Olesińska (spr.) Sędzia WSA Leszek Kleczkowski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym dniu 7 kwietnia 2021 r. sprawy ze skargi Z. K. na decyzję Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia uchyla zaskarżoną decyzję Z. K. (Skarżący) od dnia [...] grudnia 2014 r. jest uprawniony do pobierania renty rolniczej, przyznanej zgodnie z art. 21 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U z 2020 r., poz. 174 t.j.). Decyzją z dnia [...] lutego 2015 r. świadczenie zostało przyznane w części składkowej i 100% części uzupełniającej, z uwagi na prowadzenie działalności rolniczej z małżonkiem, który podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy (art. 28 ust. 11 cyt. ustawy, k. 48 akt). W związku z wyłączeniem małżonki Skarżącego z ubezpieczenia społecznego rolników z dniem [...] listopada 2019 r., w związku z przekazaniem gospodarstwa rolnego synowi (akt notarialny z [...] czerwca 2017 r.) oraz rozwiązaniem umowy dzierżawy z dniem [...] listopada 2019 r. i rozwiązaniem umowy dzierżawy z dniem [...] czerwca 2018 r., decyzją z [...] grudnia 2019 r. z urzędu została zawieszona dalsza wypłata części uzupełniającej w 50%, począwszy od [...] stycznia 2020 r. (art. 28 ust. 6 cyt. ustawy). Decyzją z dnia [...] lutego 2020 r. Placówka Terenowa KRUS w I. wstecznie wyłączyła W. K. z ubezpieczenia społecznego rolników w okresach od [...] października 2018 r. do [...] lutego 2019 r. oraz od [...] maja 2019 r. do [...] listopada 2019 r. z uwagi na podjęcie pracy zawodowej i podleganie ubezpieczeniu społecznemu w ZUS. Na tej podstawie organ rentowy decyzją z [...] maja 2020 r. ustalił nadpłatę 50% części uzupełniającej świadczenia Z. K. w okresach od [...] listopada 2018 r. do [...] marca 2019 r. oraz od [...] czerwca 2019 r. do [...] listopada 2019 r. w łącznej kwocie [...]zł i zażądał zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Z uwagi na fakt, że ubezpieczony był uprawniony do pobierania renty do dnia [...] marca 2020 r. i nie było możliwości dokonywania potrąceń ze świadczenia, sprawę skierowano do wydziału windykacji. Jednocześnie pisemnie poinformowano o możliwości spłaty zadłużenia w układzie ratalnym. Ubezpieczony nie skorzystał z tego prawa. W dniu [...] czerwca 2020 r. ubezpieczony zwrócił się z wnioskiem o umorzenie powstałej nadpłaty. Organ rentowy zwrócił się do Skarżącego o uzupełnienie wniosku i przedłożenie dokumentów potwierdzających jego trudną sytuację materialną. Jednocześnie przeprowadzono wizytację w gospodarstwie rolnika, w celu ustalenia jego warunków finansowych oraz bytowych. Z przeprowadzonej wizytacji ustalono, że ubezpieczony nie znajduje się w trudnej sytuacji ekonomicznej czy mieszkaniowej, ponieważ zamieszkuje w domu jednorodzinnym wraz z żoną, synem i synową, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Ponadto jego żona jest domownikiem w gospodarstwie syna, któremu przekazali gospodarstwo rolne i syn zgodnie z przepisami powinien matce zapewnić utrzymanie. Ubezpieczony nie przedłożył również żadnych dowodów potwierdzających trudną sytuację finansową. Organ podał, że Skarżący pobiera rentę inwalidzką rolniczą miesięcznie w kwocie brutto [...] zł wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym z tytułu niezdolności do samodzielnej egzystencji w wysokości [...] zł i świadczeniem uzupełniającym dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji w wysokości [...] zł. Wraz z rentą za listopad 2020 r. ww. otrzymał wyrównanie świadczenia uzupełniającego za okres od marca do października 2020 r. w kwocie [...]zł. Nie korzysta z pomocy Ośrodka Pomocy Społecznej. Ponoszone miesięczne wydatki na utrzymanie zgodnie z jego oświadczeniem wynoszą: gaz – [...] zł, prąd [...] zł, opał [...] zł, środki czystości [...] zł i leki [...] zł. Sytuacja materialna Skarżącego w ocenie organu pozwala na ponoszenie kosztów związanych z utrzymaniem i na spłatę zadłużenia na rzecz KRUS w ratach i nie stwarza zagrożenia bytu lub zdrowia. Skarżący nie zapoznał się ze zgromadzonym przez organ rentowy materiałem dowodowym przed wydaniem zaskarżonej decyzji. Biorąc pod uwagę fakt, że ubezpieczony nie wykazał, że znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, organ rentowy działając zgodnie z art. 36 ust. 1 pkt 1 oraz art. 3a i art. 7 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U z 2020 r., poz. 174 t.j.), decyzją z [...] grudnia 2020 r. odmówił umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. W związku z podjęciem dalszej wypłaty renty rolniczej od [...] marca 2020 r. na okres do [...] września 2021 r. sprawa została przekazana do komórki merytorycznej, która od dnia [...] grudnia 2020 r. rozpoczęła potrącanie nienależnie wypłaconych świadczeń z przyznanego świadczenia rentowego w ratach po [...] zł miesięcznie. Organ rentowy nie znalazł podstaw do umorzenia kwoty [...]zł wskazanej w decyzji z [...] maja 2020 r. W skardze do tut. Sądu Skarżący podał, że [...] lipca 2020 r. zdiagnozowano u niego białaczkę i jest w trakcie leczenia, w związku z czym ponosi koszty leków, badań, dodatkowego transportu. Jego żona nie pracuje, bo opiekuje się Skarżącym. Dodał, że syn również ma trudną sytuację finansową (kredyt, komornik), synowa nie pracuje – wychowuje córkę. Wskazał, że KRUS nie poinformował go o tym, że renta jest "na żonę też". W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Spór w przedmiotowej sprawie dotyczy zasadności odmowy umorzenia przez organ nienależnie pobranych przez Skarżącego świadczeń z tytułu emerytury rolniczej. Podstawę prawną podjętego w tym zakresie rozstrzygnięcia stanowił przepis art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 174). Stosownie do tej regulacji, Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może umorzyć należności Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części. Cytowany przepis stanowi, że organ przy rozpatrywaniu sprawy i wydaniu rozstrzygnięcia korzysta z uznania administracyjnego i ma prawo wyboru rozstrzygnięcia. Może zatem w przypadku stwierdzenia przesłanki ważnego interesu zobowiązanego, jego możliwości płatniczych uwzględnić wniosek lub odmówić jego uwzględnienia. Rozstrzygnięcie to nie może mieć jednak charakteru dowolnego, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.), wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.), następnie jego oceny (art. 80 k.p.a.), zaś decyzja winna spełniać wymogi określone w art. 107 § 1 k.p.a. Podkreślić należy, że organ działa w ramach uznania dopiero na etapie, gdy uzna, iż w sprawie zachodzą przesłanki, o których mowa w art. 41a ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, gdyż ocena w tym przedmiocie wykracza poza zakres uznania i jest kategorią obiektywną, wynikającą z ustalonego w sprawie stanu faktycznego. W przypadku decyzji uznaniowych, jej uzasadnienie ma szczególne znaczenie dla oceny prawidłowości rozstrzygnięcia. Zwłaszcza negatywne rozstrzygnięcie dotyczące umorzenia należności powinno być przekonywująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i prawa, tak aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały głęboko rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Decyzje w przedmiocie ulg jako decyzje uznaniowe podlegają kontroli sądu administracyjnego w ograniczonym zakresie. Sąd nie może poddawać ocenie, czy dokonany przez organ administracji państwowej wybór jest słuszny, a zatem Sąd nie jest uprawniony do badania merytorycznej zasadności (celowości) decyzji administracyjnej, takie rozstrzygnięcie należy wyłącznie do organów. Decyzja uznaniowa w pełnym zakresie podlega natomiast badaniu, co do jej zgodności z przepisami proceduralnymi i ocenie czy organ podatkowy prawidłowo zgromadził materiał dowodowy, czy wyciągnięte wnioski w zakresie merytorycznym decyzji o odmowie umorzenia zaległości mają swoje uzasadnienie w zebranym w sprawie materiale dowodowym oraz czy dokonana ocena mieści się w ustawowych granicach, zaś wyciągnięte wnioski są logiczne i poprawne (zob. wyrok NSA z 7 lutego 2001 r., sygn. akt I SA/Gd 1507/00, Lex Nr 46473). Jak wskazał NSA w wyroku z dnia 18 maja 2005 r. sygn. akt FSK 2211/04 negatywne rozstrzygnięcie, szczególnie podjęte w ramach uznania administracyjnego, powinno być szczególnie przekonująco, wyczerpująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały głęboko rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. W przypadku decyzji uznaniowej organ podatkowy zobowiązany jest w sposób czytelny, umożliwiający kontrolę poszczególnych etapów rozumowania, przedstawić wszystkie przesłanki faktyczne i interpretacyjne wnioskowania. Oznacza to, że decyzja uznaniowa może być przez Sąd uchylona w przypadku stwierdzenia, że została wydana z takim naruszeniem przepisów prawa materialnego czy procesowego, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy. O tego rodzaju naruszeniach można mówić, gdy organ pozostawił poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę, pominął istotny dla rozstrzygnięcia materiał dowodowy lub dokonał jego oceny przekraczając zasadę swobodnej oceny dowodów, oceniając materiał dowodowy wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego. Dokonując analizy zaskarżonej decyzji Sąd uznał, że proces decyzyjny organu został przeprowadzony wadliwie, gdyż nie spełnił powyższych wymagań. Z akt sprawy wynika, że organ wydając zakwestionowaną decyzję oparł się na oświadczeniach i informacjach złożonych przez Skarżącego, w ograniczonym zakresie przeprowadzając samodzielne postępowanie dowodowe. Tymczasem to na organie ciąży obowiązek zgromadzenia materiału dowodowego i podjęcia wszelkich niezbędnych działań, celem dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego w sprawie. To organ powinien zgromadzić wszelkie możliwe dowody, a następnie ocenić je w aspekcie występowania względem Skarżącego jej ważnego interesu. Wprawdzie w kontrolowanej sprawie organ przeprowadził wywiad środowiskowy w miejscu zamieszkania Skarżącego, jednakże dane uzyskane w ten sposób są niepełne. Analiza sytuacji Skarżącego i jego rodziny sprowadza się do stwierdzenia, że ze względu na stałe źródło dochodów istnieją możliwości płatnicze Skarżącego pozwalające na spłatę zadłużenia w ratach. W pierwszej kolejności trzeba podnieść, że organ nie wyjaśnił w zaskarżonej decyzji, w jaki sposób interpretuje przepis art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników określający przesłanki umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. Uzasadnienie nie daje odpowiedzi, dlaczego sytuacja, w jakiej znajduje się Skarżący, nie spełnia tych przesłanek. Organ nie też podał jaki, jego zdaniem, stan możliwości płatniczych zainteresowanego umożliwiałby uwzględnienie jego wniosku. W omawianej sprawie organ nie dokonał analizy przesłanek warunkujących możliwość umorzenia należności. W szczególności nie zestawił (nie porównał) uzyskiwanych przez Skarżącą dochodów z wysokością zadłużenia. Organ nie wskazał nawet jakim dochodem, po potrąceniu uwzględnionych wydatków, dysponuje rodzina Skarżącego. Nie wyliczył też, jaka kwota tego dochodu może być przeznaczona na jedną osobę pozostającą we wspólnym gospodarstwie domowym. Organ nie odniósł się do stanu zdrowia Skarżącego, stwierdzając, że nie znajduje się on w trudnej sytuacji materialno-bytowej. W ocenie Sądu oczywistym, także dla organu, powinno być, że na koszty utrzymania rodziny muszą się składać także inne niż wymienione w oświadczeniu wydatki, jak chociażby zakup żywności (którego ZUS w ogóle nie uwzględnił). W konsekwencji w tym zakresie organ powinien na podstawie innych dowodów w prawidłowy sposób ustalić rzeczywistą wysokość niezbędnych wydatków związanych z utrzymaniem rodziny Skarżącego. Organ w żaden sposób nie odniósł się do sytuacji zdrowotnej Skarżącego, mimo podnoszonej w tym zakresie argumentacji. Kwestia ta została całkowicie pominięta w uzasadnieniu decyzji, mimo że może rzutować na możliwości płatnicze Skarżącego. Poczynione w sprawie ustalenia nie mogą zatem stanowić miarodajnej oceny rzeczywistej sytuacji materialno-bytowej Skarżącego. Zaznaczyć należy, że w orzecznictwie dominuje pogląd, że ważny interes zainteresowanego w umorzeniu należności ze względu na trudną sytuację ubezpieczonego istnieje wtedy, gdy pomiędzy obowiązkiem zapłaty należności i jego sytuacją materialną istnieje związek tego rodzaju, że wykonanie obowiązku zapłaty składek mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego i jego rodzinę, ich podstawowych potrzeb życiowych (zob.m.in. wyrok WSA w Kielcach z 10 stycznia 2019 r., sygn. akt I SA/Ke 436/18, dostępny w bazie orzeczenia.nsa.gov.pl). Zdaniem Sądu, ogólnikowość i lakoniczność uzasadnienia decyzji Prezesa KRUS, a w szczególności brak odniesienia się do konkretnych okoliczności sprawy, przesądzają o dowolności zaskarżonego rozstrzygnięcia. W istocie więc organ błędnie ocenił możliwości płatnicze Skarżącego, poprzestając jedynie na wskazaniu przychodu i kosztów utrzymania. Lektura uzasadnienia decyzji nie daje odpowiedzi, jakie argumenty przemawiały za stwierdzeniem, że Skarżący może dokonać spłaty obciążających go należności. Samo wskazanie dochodu i kosztów utrzymania nie przekonuje, że osiągany dochód zapewnia nawet minimum socjalne. Organ nie wyjaśnia, w jaki sposób Skarżący, dysponując wskazanym dochodem, może uiścić należności w wysokości [...] zł. Z uzasadnienia wynika, że organ przyjął dochody Skarżącego w kwocie [...]miesięcznie, z których po wuwzględnieniu uznanych przez organ wydatki pozostaje [...] zł miesięcznie. W sytuacji gdy Skarżący jest osobą niepełnosprawną niezdolną do samodzielnej egzystencji (jak wynika z akt sprawy), a jego żona nie pracuje (opiekuje się Skarżącym) – w ocenie Sądu pochopny, mający cechy dowolności i nieznajdujący oparcia w materiale dowodowym jest wniosek organu, że "ubezpieczony nie znajduje się w trudnej sytuacji ekonomicznej". Zdaniem Sadu, jedynie wynik ponownie przeprowadzonej, prawidłowej analizy uzyskanych w toku postępowania informacji, ich uzupełnienie oraz prawidłowa ocena może dać pełny obraz sytuacji materialnej Skarżącego, który pozwoli na ocenę, czy wystąpił uzasadniony ważny interes zainteresowanego. Analiza wystąpienia tej przesłanki powinna uwzględniać ocenę, czy odmowa umorzenia należności i w konsekwencji ich egzekwowanie sprawi, że zobowiązana znajdzie się w stanie ubóstwa bądź czy fakt ten nie pogłębi takiego stanu. W związku z powyższym Sąd uznał, że zaskarżona decyzja opiera się na dowolnej ocenie materiału dowodowego. Dodatkowo, Organ nie podjął wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. W uzasadnieniu decyzji brak również odniesienia do faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu, których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. W efekcie postępowanie prowadzone było w sposób, który nie budził zaufania Skarżącego do władzy publicznej. Reasumując Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja narusza prawo w stopniu istotnym, powodującym konieczność wyeliminowania jej z obrotu prawnego. U podstaw podjętego rozstrzygnięcia leży stwierdzenie istotnego naruszenia przepisów: art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. przez naruszenie zasady prawdy obiektywnej, przez brak wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego oraz dokonania rzetelnej oceny tego materiału, art. 107 § 1 k.p.a. przez zawarcie w decyzji uzasadnienia, które nie spełnia wymogów określonych w tej regulacji, a także art. 8 § 1 k.p.a. przez prowadzenie postępowania w sposób, który nie budził zaufania Skarżącego do władzy publicznej. Te uchybienia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.) uchylił zaskarżoną decyzję. Ponownie rozpoznając sprawę organ winien uwzględnić ocenę i wskazania zawarte w niniejszym wyroku. W szczególności należy pogłębić analizę sytuacji osobistej, zdrowotnej oraz majątkowej Skarżącego i jego rodziny ze szczególnym uwzględnieniem jego możliwości płatniczych. Następnie rzetelnie ocenić ten stan faktyczny w kontekście przesłanek określonych art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Wszystkie powyższe ustalenia powinny znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Dopiero bowiem przeprowadzona ocena sytuacji życiowej Skarżącego, jego możliwości płatniczych oraz stanu zdrowia pozwoli na jednoznaczne ustalenie stanu faktycznego sprawy i stworzy podstawy do wydania słusznej decyzji merytorycznej. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. Sąd uchylił zaskarżoną decyzję.