II SA/Bd 1143/11

Dnia 1 lutego 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Włodarska Sędziowie: sędzia WSA Renata Owczarzak (spr.) sędzia WSA Wojciech Jarzembski Protokolant: Krzysztof Cisewski po rozpoznaniu w II Wydziale na rozprawie w dniu 1 lutego 2012 roku sprawy ze skargi I. B. na decyzję Kierownika Urzędu [...] w W. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej oddala skargę. Decyzją z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw[...], na podstawie art. 1 ust. 1, art. 2 pkt 2 lit. "a" i art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.), odmówił przyznania I. B. uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w w/w ustawie. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ podniósł, w dniu 20 kwietnia 2011 r. weszła w życie nowelizacja ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395, z późn. zm.). W myśl znowelizowanego art. 2 pkt 2 lit. "a" powołanej ustawy represją w rozumieniu ustawy jest: deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Z uwagi na powyższe, w ocenie organu niezbędnym warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie jest udowodnienie deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej i wykonywania tej pracy przez okres co najmniej 6 miesięcy. W niniejszej sprawie Kierownik Urzędu wykonując zalecenia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy zawarte w wyroku z dnia 22.09.2010 r. (Sygn. akt II SA/Bd 728/10) ustalił następujący stan faktyczny w sprawie; strona wraz z rodziną (ojciec, matka, starsza siostra) w dniu 1 września 1939 r. zamieszkiwała w gospodarstwie rolnym w miejscowości[...], gmina[...], powiat[...]. Ojciec strony został zmobilizowany i walczył w Wojsku Polskim w wojnie obronnej Polski we wrześniu 1939 r., dostał się do niewoli, a następnie pracował przymusowo na terytorium III Rzeszy Niemieckiej do zakończenia II wojny światowej. Według strony - wobec odmowy przyjęcia przez ojca niemieckiej listy narodowościowej na jego rodzinę w kraju spadły represje w postaci zabrania matki strony i dziadka na tzw. okopy, czyli prace fortyfikacyjne, zaś strona wraz z siostrą miały być wywiezione do pobliskiego (5 km) majątku ziemskiego w[...], gdzie pracowały od kwietnia 1942 r. do listopada 1944 r. Następnie zostały odebrane przez ciotkę i zamieszkały w miejscowości [...] do wyzwolenia. Zdaniem organu powyższy przebieg zdarzeń opiera się wyłącznie na deklaracjach strony z lat 2010 - 2011 i stoi w sprzeczności z dokumentami wytworzonymi przez różne instytucje w latach 50-tych i 60-tych XX wieku, ponieważ zgodnie z nimi, po skierowaniu matki strony do prac fortyfikacyjnych, jej córki zostały jako pozbawione opieki odebrane przez ciotkę i wraz z dziadkiem przebywały u niej do końca wojny. Wskazano, że w niedatowanym życiorysie oraz kolejnym z dnia 2.09.1960 r. spisanymi dla potrzeb zakładu pracy strona stwierdziła: "Podczas okupacji mamusia była wywieziona na okopy, a ja z siostrą i dziadziusiem byliśmy u cioci ", co potwierdza ankieta personalna z dnia 16.09.1953 r., gdzie na pytanie w pkt. 23 "Czy był wywieziony na roboty ?" [rodzaj męski pytań w całej ankiecie] strona odpowiada: "Nie". Natomiast w pkt. 33 ankiety strona potwierdza wywiezienie rodziców do pracy przymusowej. Kierownik Urzędu przyjął za wiarygodne twierdzenia strony z lat bliższych opisanym zdarzeniom, ponieważ układają się one w logiczną całość (osierocone na czas okupacji dzieci bierze pod opiekę najbliższa krewna) i nie przyjął twierdzeń strony o pracy przymusowej w latach 1942 - 1944 w majątku niemieckim w[...], gdyż bezproblemowe zabranie strony i jej siostry w listopadzie 1944 r. przez ciotkę z miejsca pracy przymusowej stoi w sprzeczności z rygorem przepisów władz okupacyjnych i sankcjami karnymi grożącymi za uchylanie się od obowiązku pracy. Organ stwierdził także, że pozyskana ankieta i karta osobowa z koperty dowodu osobistego wskazują na zamieszkiwanie strony w okresie okupacji w rodzinnej miejscowości [...]. Powyższy stan faktyczny w ocenie organu organ nie podważa subiektywnego poczucia krzywdy strony, zrozumiałego z punktu widzenia trudnych, często tragicznych doświadczeń okresu okupacji, jednak rozstrzygnięcie w sprawie musi opierać się na kryteriach w jakimś stopniu zobiektywizowanych, a zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie potwierdza deportacji strony do pracy przymusowej. Na zakończenie zaznaczono, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy wyrokiem z dnia 29.09.2010 r. (sygn. akt II SA/Bd 729/10) oddalił skargę siostry strony na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw [...] o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w w/w ustawie. Wnosząc o ponowne rozpatrzenie sprawy I. B. podniosła, i z w swoim piśmie z dnia 8 maja 2010 r. dokładnie opisała dramatyczne okoliczności przebytej deportacji, dostateczne uwiarygodniające to zdarzenie. Podnoszone przez organ niespójności wynikające z życiorysu strony, w jej ocenie wynikają z określonych warunków i celów jakim miał służyć w danym momencie ten dokument. Odnosząc się do kwestii bezproblemowego zabrania strony i jej siostry w listopadzie 1944 r. przez ciotkę z miejsca pracy przymusowej, strona wskazała, że taka sytuacja na pewno miała miejsce, ponieważ na apelu porannym w dniu 31.11.1944 r. poinformowano m.in. stronę o rozkoszarowaniu i obowiązku rozejścia się do domów. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Ponownie rozstrzygając sprawę organ potwierdził prawidłowość dokonanych uprzednio ustaleń faktycznych, stwierdzając, iż zebrany w sprawie materiał dowodowy nie daje podstaw do twierdzenia, iż strona wykonywała pracę przymusową w warunkach deportacji, ponieważ w swoim życiorysie zainteresowana wskazała, iż w czasie okupacji przebywała pod opieką cioci i dziadka, a w ankiecie personalnej z dnia 16.09.1953 r. wskazała, iż to jej rodzice zostali wywiezieni na roboty przymusowe. Nawet przyjmując za wiarygodne oświadczenie strony o wywiezieniu do pracy przymusowej do pobliskiego [...], zdaniem organu trudno byłoby uznać, iż była to praca wykonywana w warunkach deportacji. Organ podkreślił również, iż w sprawie o identycznym stanie faktycznym (siostry wnioskodawczyni) Wojewódzki Sąd Administracyjny (sygn. akt II SA/Bd 729/10) podzielił pogląd Kierownika Urzędu, iż siostra strony (przebywająca przez cały okres okupacji z wnioskodawczynią) nie podlegała represjom, określonym w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. W skardze do sądu I. B. zarzuciła wydanie rozstrzygnięcia przez organ z pominięciem regulacji zawartej w nowelizacji ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich dokonanej ustawą z dnia 25 lutego 2011 r. Strona podniosła również, że w okresie swojej deportacji stosowano wobec niej szczególne represje, a mianowicie: zabranie siłą z domu rodzinnego, zakaz kontaktu z domem, zmuszanie ciężkiej do pracy ponad 8 godzin dziennie, bez jakiegokolwiek wynagrodzenia i urlopu. Negatywna decyzja organu w ocenie skarżącej krzywdzi ją i obraża godność osobistą jako Polki i byłej niewolnicy. Wskazuje, że twierdzenie, iż w czasie okupacji była pod opieką matki i dziadka jest pełne hipokryzji, bowiem ją pierwszą zabrano z domu i nie wiedziała nic o dziadku i matce, którzy byli zabrani nieco później. Ponadto przywołanie poglądów w zaskarżonej decyzji, iż samotne dziecko zabrane do bliższej okolicy mniej cierpiało, niż dziecko wywiezione z rodzicami w dalszą odległość jest w ocenie skarżącej niezgodne z prawdą, ponieważ może ono dotyczyć dorosłego, ale nie dziecka z młodą psychiką. W odpowiedzi na skargę organ, nie znajdując podstaw do jej uwzględnienia, wniósł o jej oddalenie wskazując, że po ponownej analizie akt sprawy nie znalazł podstaw do zmiany zaskarżonej decyzji, ponieważ została ona podjęta zgodnie ze stanem faktycznym oraz w oparciu o obowiązujące przepisy prawa. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie należy podnieść, że stosownie do treści art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270 ze zm.) - zwanej dalej p.p.s.a., sądy administracyjne w zakresie swojej właściwości sprawują kontrolę działalności administracji publicznej stosując środki określone w ustawie. Z brzmienia art. 145 § 1 przywołanej ustawy wnika natomiast, że w przypadku gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia posŧępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia - uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą zatem ulec uchyleniu wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy procesowego, jeżeli miało ono, bądź mogło ono mieć wpływ na wynik sprawy. Zważywszy powyższe uznano, że skarga w niniejszej sprawie nie zasługuje na uwzględnienie. Sądowa kontrola legalności, przeprowadzona stosownie do wskazań zawartych w art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) wykazała bowiem, że zaskarżone rozstrzygnięcie odpowiada wymogom wynikającym z przepisów prawa obowiązujących w dacie jego podjęcia jak również oparte zostało na prawidłowo ustalonym w tej dacie stanie faktycznym. W pierwszej kolejności wskazać należy, że materialną podstawę prawną w niniejszej sprawie stanowił przepis art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), zwanej dalej ustawą, w brzmieniu ustalonym ustawą z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 72, poz. 380). Wydanie decyzji następuje bowiem w oparciu o stan prawny obowiązujący na dzień jej wydania. Wskazana ustawa nowelizująca przepis art. 2 pkt 2 ustawy weszła natomiast w życie w dniu 20 kwietnia 2011 r. Mając na uwadze treść przepisu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy, obowiązującą od dnia 20 kwietnia 2011 r. dostrzec należy, że ustawodawca poszerzył krąg osób uprawnionych do świadczenia określonego w ustawie, w stosunku do stanu prawnego sprzed nowelizacji, obejmując nim również osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed 1 września 1939 r. Wskazany przepis stanowi bowiem, że represją w rozumieniu ustawy (uprawniającą stosownie do art. 1 ustawy do świadczenia pieniężnego) jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 -1945. Zgodnie natomiast z treścią art. 2 pkt 2 lit. a ustawy w jego wcześniejszym brzmieniu, za represję uznawana była jedynie deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 - 1945. Zestawiając ze sobą treść wskazanej regulacji, obowiązującej przed i po nowelizacji, dostrzec jednak trzeba, że pomimo zmiany treści przesłanki warunkującej prawo do uzyskania świadczenia pieniężnego, ustawa nadal uzależnia uzyskanie świadczenia od wystąpienia szczególnej dolegliwości w postaci represji, mającej formę deportacji tj. wywiezienia do pracy przymusowej. Stosownie do tego uznać też należy, że w dalszym ciągu aktualne pozostaje stanowisko Trybunału Konstytucyjnego wyrażone na gruncie art. 2 pkt 2 ustawy w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07, odnoszące się do przesłanki represji mającej formę deportacji. Wskazać należy, że w uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdzając niezgodność art. 2 pkt 2 ustawy, w jej brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 25 lutego 2011 r., z ustawą zasadniczą, w odniesieniu do kryterium geograficznego, jednocześnie uznał, że brak jest zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Dokonując oceny w tym zakresie stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Odnosząc swoją ocenę w zakresie kryterium geograficznego do celu ustawy wskazał przy tym, że celem tym jest symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Stosownie do powyższego oceniając legalność zaskarżonej decyzji, zdaniem Sądu, uznać należało, że organ prawidłowo wyjaśnił, ustalił i ocenił okoliczności faktyczne niezbędne dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy. O deportacji, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy można bowiem mówić również w stosunku do dziecka, które zostało wywiezione na roboty przymusowe. W oparciu o art. 2 pkt 2 lit. a ustawy organ zbadał zatem, czy w odniesieniu do skarżącej, przymusowe wysiedlenie jej wraz z rodzeństwem z miejsca zamieszkania przybrało szczególnie dotkliwą formę, tzn. było deportacją do pracy przymusowej w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy. Na podstawie dokonanych ustaleń prawidłowo też, w oparciu o treść art. 2 pkt 2 lit. a ustawy obowiązującego w dacie wydania decyzji, odmówił skarżącej przyznania świadczenia pieniężnego z uwagi na to, że nie wystąpiła co do niej przesłanka deportacji. Jak wynika z akt administracyjnych niespornym w przedmiotowej sprawie jest to, że skarżąca wraz z siostrą, zamieszkując dotychczas w gospodarstwie rolnym w miejscowości[...], zostały wywiezione do pobliskiego (5 km) majątku ziemskiego w [...], gdzie pracowały od kwietnia 1942 r. do listopada 1944 r. Następnie zostały odebrane przez ciotkę i zamieszkały w miejscowości [...] do wyzwolenia. W świetle tych okoliczności nie można było w niniejszej sprawie przyjąć, że wysiedlenie skarżącej do miejscowości położonej w niewielkim oddaleniu od miejsca jej zamieszkania, miało znamiona deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy, uprawniającej do przyznania świadczenia. Nie wiązało się ono bowiem z wyrwaniem skarżącej z dotychczasowego środowiska. Zgodnie zaś z oceną Trybunału Konstytucyjnego świadczenie mogą otrzymywać tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu, przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Za szczególnie dotkliwą formę pracy przymusowej, uprawniającą do świadczenia w rozumieniu ustawy, nie można natomiast uważać pracy w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Z tego też względu, nie kwestionując okoliczności pogorszenia się sytuacji rodziny skarżącej na skutek wysiedlenia, co skarżąca akcentowała w toku postępowania, jak również jej ciężkiej sytuacji podczas wojny, stwierdzić należy, że wysiedlenie z miejsca zamieszkania nie oznaczało dla niej zerwania więzi z dotychczasowym otoczeniem, a praca wykonywana przez matkę skarżącej, choć przymusowa, to jednak wykonywana była w znanym otoczeniu, wśród rodziny (siostry). Ponadto, miejsce wykonywania pracy znajdowało się w niewielkiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania, co wiąże się z tym, że praca ta wykonywana była w istocie w tym samym, zarówno kulturowo, jak i językowo środowisku. Pomimo trudnych warunków życia skarżąca znajdowała się zatem w znacznie lepszej sytuacji niż osoby wykonujące pracę przymusową w znacznym oddaleniu od miejsca zamieszkania, w tym poza granicami państwa, co w ich przypadku łączyło się z zerwaniem więzi z dotychczasowym otoczeniem, językiem i ludźmi oraz koniecznością zorganizowania sobie życia w zupełnie nowym środowisku. To z kolei powoduje, że choć skarżąca doznała w czasie wojny represji, nie można uznać, że stanowiły one represję uprawniającą do otrzymania świadczenia. Podkreślić należy, że badanie przesłanki szczególnej dolegliwości represji oparte winno być na kryteriach zobiektywizowanych, a nie wyłącznie na subiektywnych odczuciach strony. Zgodzić się przy tym należy ze stanowiskiem organu, że z woli ustawodawcy wyrażonej w art. 2 pkt 2 ustawy, nie każda represja w okresie okupacji uprawnia do świadczenia pieniężnego przewidzianego tą ustawą. Podnoszone przez organ niespójności wynikające z powstałych w różnym okresie życiorysów strony, dla oceny podstawowej w sprawie przesłanki deportacji mają wtórne znaczenie, bowiem jak sama skarżąca podnosi, powstawały one w różnych okolicznościach, które często determinowały ich treść w zależności od określonych warunków i celów, jakim miał służyć w danym momencie ten dokument. Słuszne jest również stanowisko organu wobec podkreślenia, iż w sprawie o identycznym stanie faktycznym (siostry wnioskodawczyni) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy (sygn. akt II SA/Bd 729/10) podzielił pogląd Kierownika Urzędu, iż siostra strony (przebywająca przez cały okres okupacji wraz z wnioskodawczynią) nie podlegała represjom, określonym w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, a orzeczenie w tej sprawie uzyskało walor prawomocności. Reasumując, choć skarżąca niewątpliwie doznała represji, w ocenie Sądu, okoliczności faktyczne sprawy nie potwierdzają, że była to represja szczególnie dotkliwa, która warunkuje otrzymanie świadczenia. Dlatego, biorąc pod uwagę powyżej przytoczone rozważania, w tym uwzględniając stanowisko wyrażone w przywołanym orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego Sąd uznał, że kwestionowane przez stronę rozstrzygnięcie organu odpowiada przepisom prawa. Mając powyższe na względzie, zaskarżona decyzja odpowiada prawu, dlatego też skarga podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi z dnia 30 sierpnia 2002 r. (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), o czym orzeczono jak na wstępie.