II SA/Bd 1209/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Małgorzata Włodarska Sędziowie: sędzia WSA Grażyna Malinowska – Wasik (spr.) sędzia WSA Renata Owczarzak Protokolant Agnieszka Zakrzewska po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 29 marca 2011 roku sprawy ze skargi E. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] sierpnia 2010r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego. 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta I. nr [...] z dnia [...] lipca 2010 r. 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu 3. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. na rzecz adwokata M. S. kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. II SA/Bd 1209/10 Uzasadnienie Decyzją z dnia [...] Prezydent Miasta I., uwzględniając wniosek E. H. przyznał na rzecz jej synów P. i J. J. na okres od 1 października 2008 r. do 30 września 2009 r. świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości po 500 zł miesięcznie, łącznie 1000 zł miesięcznie. W związku ze zmianą nazwisk uprawnionych do świadczenia z J. na H. w dniu [...] dokonano w tym zakresie zmiany wyżej wymienionej decyzji. W dniu 24 maja 2010 r. wpłynęło do organu pismo komornika sądowego zawiadamiające o obniżeniu od dnia 16 października 2008 r. wyrokiem Sądu Okręgowego w Bydgoszczy sygn. X CA144/09 z dnia 4 listopada 2009 r. kwot alimentów do 400 zł na J. H. i do 350 zł na P. H. W związku z tym wydaną w dniu [...] na podstawie art. 24 ust. 1 i 2, art. 29 ust. 1 i 2 oraz art. 23 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 7 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r., Nr 1, poz. 7 ze zm.) decyzją sygn. [..] Prezydent Miasta I. orzekł o zmianie decyzji ostatecznej z dnia [...] w ten sposób, że P. H. przyznał świadczenie z funduszu alimentacyjnego na okres od 1 do 31 października 2008 r. w wysokości 422,58 zł i na okres od 1 listopada 2008 r. do 30 września 2009 r. w wysokości 350 zł miesięcznie, a J. H. na okres od 1 do 31 października 2008 r. w wysokości 448,39 zł i na okres od 1 listopada 2008 r. do 30 września 2009 r. w wysokości 400 zł miesięcznie. Powyższa decyzja nie została przez E. H. zaskarżona. Następnie powołując się na przepisy art. 29 ust. 1 i 2 oraz art. 23 ust. 1 i 7 w związku z art. 2 pkt 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, Prezydent Miasta I. wydał w dniu [...] decyzję nr [...] orzekającą o zwrocie wraz z ustawowymi odsetkami nienależnie pobranych na rzecz P. i J. H. w okresie od października 2008 r. do września 2009 r. świadczeń z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie 2.879,03 zł. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że zgodnie z art. 29 ustawy z dnia 7 września 2007 r. obniżenie z mocą wsteczną przez sąd wysokości zasądzonych alimentów pociąga za sobą zmniejszenie również z mocą wsteczną świadczeń przyznanych z funduszu alimentacyjnego, a świadczenia wypłacone do dnia wpływu tytułu wykonawczego od komornika sądowego w kwocie wyższej niż wysokość zasądzonych alimentów uznane za nienależnie pobrane podlegają zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami. Odwołując się od powyższej decyzji do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. E. H. podniosła, iż nie otrzymała wyroku sądowego obniżającego alimenty jakkolwiek stawiła się na rozprawie, w związku z czym nie ponosi winy za nieprawne pobieranie alimentów w pierwotnie ustalonej wysokości, lecz zawinił dłużnik alimentacyjny, który z opóźnieniem przekazał wyrok komornikowi. Jednocześnie powołała się na swą złą sytuację materialną (spłaca kredyt, ponosi znaczne wydatki na leczenie) i brak możliwości zwrotu tak dużej kwoty. Decyzją z dnia [...] nr [....] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji Prezydenta Miasta I. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie SKO wyjaśniło, że dopiero po otrzymaniu od komornika zawiadomienia o obniżeniu wyrokiem sądowym alimentów organ I instancji mógł wszcząć postępowanie dotyczące zwrotu nienależenie pobranych świadczeń i nie miał wpływu na tak późne dotarcie do niego informacji w powyższym zakresie. SKO zaznaczyło jednocześnie, iż odwołująca się wiedziała o toczącym się postępowaniu sądowym w przedmiocie obniżenia alimentów oraz, że istnieje zasada, iż o doręczenie wyroku należy zwrócić się do sądu z odpowiednim wnioskiem. Nadto wskazując na treść przepisów art. 29 i 23 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów SKO stwierdziło, że nie dopatrzyło się nieprawidłowości w prowadzonym przez organ I instancji postępowaniu i wydanej przezeń decyzji, zaś na tle zaistniałego stanu faktycznego i istniejącego stanu prawnego argumenty podnoszone w odwołaniu nie mogły być uwzględnione i stanowić podstawy do zmiany decyzji Prezydenta Miasta Inowrocławia. Jednocześnie SKO poinformowało odwołującą się o możliwości ubiegania się o odroczenie, rozłożenie na raty lub umorzenie chociaż części należności. E. H. zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. , wnosząc o jej uchylenie oraz zarzucając błędną interpretację art. 29 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W skardze, podobnie jak w odwołaniu, podniosła, iż nie wiedziała kiedy i jaki wyrok wydał sąd cywilny w sprawie dotyczącej obniżenia alimentów, a nadto że zarówno ona jak i syn Jakub są osobami niepełnosprawnymi, syn ma dodatkowo astmę i alergię, ma na utrzymaniu troje dzieci (pełnoletni syn zarejestrowany jest jako bezrobotny) oraz ponosi znaczne wydatki na leki i przybory szkolne, a także spłaca kredyt zaciągnięty na kapitalny remont mieszkania, co powoduje, że nie jest w stanie zwrócić nienależnie pobranej kwoty świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zajęte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: Sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, to jest ocenia czy zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania administracyjnego, zaś uchylenie kwestionowanej decyzji następuje tylko w razie stwierdzenia uchybienia przepisem prawa w stopniu wpływającym na jej treść. Rozpoznając sprawę sąd nie może zatem kierować się względem słuszności czy sprawiedliwości społecznej, czyli między innymi również sytuacją materialną osoby skarżącej. Nie posada nadto kompetencji do wydawania orzeczeń o charakterze merytorycznym - uprawnienia w tym zakresie przysługują wyłącznie organowi administracji publicznej. Mając na uwadze powyższe kryteria Sąd uznał, że skarga jest częściowo uzasadniona z przyczyn, które należało wziąć pod uwagę z urzędu. Oceniając legalność zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji Sąd obligowany był rozstrzygnąć, czy zaistniały przesłanki do uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego pobranych przez skarżącą w okresie od października 2008 r. do września 2009 r. w kwocie wskazanej w decyzji z dnia [...] za świadczenia nienależne pobrane. Istotne znaczenie w tym zakresie ma data, z którą nastąpiła zmiana zasądzonych alimentów oraz wpływ tego zdarzenia na prawa i obowiązki skarżącej w świetle przepisów art. 29 ust. 2 i art. 23 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 7 lit. a ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2005 r., Nr 1, poz. 7), w skrócie określonej dalej jako u.p.o.a. jak również rola samych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Nawiązując w pierwszej kolejności do tej ostatniej kwestii zaznaczyć należy, że o ile obowiązek alimentacyjny, w świetle art. 128 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, to obowiązek dostarczenia osobie uprawnionej środków utrzymania i wychowania, inaczej mówiąc środków na zaspokojenie bieżących potrzeb, to świadczenia z funduszu alimentacyjnego przekazywane w trybie wymienionej wyżej ustawy, służą wsparciu osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania środków na bieżące utrzymanie od osób zobowiązanych do alimentacji. Jednocześnie z art. 10 ust. 1 u.p.o.a. wynika, że ustawodawca powiązał wysokość miesięcznego świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacanego przez organ z wysokością kwoty, jaką zobowiązany do alimentów uiszczałyby na rzecz osoby uprawnionej, gdyby egzekucja była prowadzona skutecznie. Tak więc świadczenie z funduszu alimentacyjnego przysługuje w wysokości bieżąco ustalonych alimentów. Z regulacją zawartą w art. 10 ust. 1 u.p.o.a powiązane zostały sformułowane w art. 29 zasady aktualizacji wysokości świadczeń w sytuacji zmiany wysokości alimentów. Zgodnie bowiem z ust. 1 art. 29 ustawy, zmiany wysokości świadczeń z funduszu alimentacyjnego na skutek zmiany wysokości zasądzonych alimentów dokonywane są od miesiąca, w którym nastąpiła zmiana wysokości zasądzonych alimentów. W świetle treści tego przepisu nie mogą być uznane za świadczenia nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w kwocie równorzędnej, wysokości zasądzonych za dany okres alimentów. Dopiero w przypadku otrzymania świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości wyższej niż zasądzone alimenty, świadczenie to wypłacone w okresie od dnia zmiany wysokości zasądzonych alimentów do dnia wpływu tytułu wykonawczego do komornika sądowego staje się świadczeniem nienależnie pobranym i jako takie podlega zwrotowi, stosownie do art. 29 ust. 2 u.p.o.a. Przez "dzień zmiany", o którym mowa w art. 29 ust. 2 należy rozumieć dzień wydania tytułu wykonawczego ustalającego zmienioną wysokość alimentów. Zatem przepis ten nie obejmuje zmienionej wysokości alimentów z mocą wsteczną, jak to rozstrzygnął w niniejszej sprawie wyrokiem z dnia 4 listopada 2008 r. Sąd Okręgowy w Bydgoszczy, (objął zmianą okres od 16 października 2008 r.). Kwota wypłaconych bowiem skarżącej w październiku 2008 r. świadczeń z funduszu odpowiadała kwocie należnych jej synom wówczas alimentów, tj. 1000 zł, a przekroczyła sumę bieżących należnych alimentów o 250 zł dopiero z dniem 4 listopada 2008 r., w której to dacie doszło do obniżenia wyrokiem sądowym alimentów właśnie o 250 zł. Dodatkowo należy wskazać, że ze względu na to, iż art. 29 ust. 2 u.p.o.a zawiera odesłanie do odpowiedniego stosowania art. 23 dot. świadczenia nienależnie pobranego, a stan faktyczny rozpatrywanej sprawy w ramach możliwości, jakie daje definicja tego rodzaju świadczenia zamieszczona w art. 2 pkt 7 ustawy musi być, zakwalifikowany do punktu "a" tego ostatniego przepisu, zgodnie z którym nienależnie pobranym świadczeniem jest świadczenie wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących m.in. ustanie wypłaty świadczenia chociaż w części, to stwierdzić trzeba, że niewątpliwie w październiku 2008 r. nie zaistniało żadne zdarzenie wpływające na ustanie uprawnień synów skarżącej do świadczeń z funduszu w dotychczasowej wysokości 1000 zł, a miało ono miejsce dopiero w dacie wyroku z dnia 4 listopada 2008 r. obniżającego z mocą wsteczną wysokość alimentów. Dlatego także w świetle tego przepisu w październiku 2008 r. nie może być jeszcze mowy o świadczeniu nienależnie pobranym, podlegającym zwrotowi, a co najwyżej o świadczeniu nienależnym w sensie obiektywnym (pozbawionym prawnej podstawy). Zauważyć trzeba, że zakwalifikowanie wypłaconego świadczenia z funduszu alimentacyjnego do świadczeń nienależnie pobranych w rozumieniu wymienionego wyżej punktu 7 "a" art. 2 u.p.o.a. nie wymaga spełnienia dodatkowej przesłanki w postaci świadomości, czy zawinienia osoby uprawnionej w pobraniu zawyżonej należności. Poza tym intencją ustawodawcy wprowadzającego przepis art. 29 ust. 2 było by organ, który nie mając wiedzy o zmianie tytułu wykonawczego zmuszony był na bieżąco wypłacać osobie uprawnionej świadczenie z funduszu alimentacyjnego w zbyt dużej kwocie w stosunku do należnych alimentów, mógł nadpłaconą sumę odzyskać. Jednak niewątpliwie skarżąca mogła zapobiec przekazywaniu jej przez organ zawyżonej kwoty świadczenia (przynajmniej przez tak długi okres), bowiem wiedziała o toczącym się postępowaniu sądowym w sprawie zmiany kwoty alimentów i winna we własnym interesie ustalić, jaki zapadł w tej sprawie wyrok, lecz tego nie uczyniła, co doprowadziło do wypłacania jej aż do maja 2010 r. świadczenia w niewłaściwej wysokości. Ustosunkowując się do treści skargi wyjaśnić należy, że w sprawie o zwrot nienależnie pobranego świadczenia organ nie mógł się kierować złą sytuacją finansową skarżącej i obligowany był wydać kwestionowaną przez nią decyzję. Natomiast nie ma przeszkód, by po uzyskaniu przymiotu ostateczności przez decyzję orzekającą o zwrocie należności skarżąca wystąpiła do organu o rozłożenie na raty względnie o umorzenie jej w całości lub przynajmniej w części. Uznając w świetle tego co zostało wyżej powiedziane, że Prezydent Miasta I. z naruszeniem art. 29 ust. 2 w związku z art. 2 pkt 7 lit. "a" ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r., Nr 1, poz. 7 ze zm.) określił datę początkową pobierania przez skarżącą nienależnie świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz jej dzieci (na dzień 16 października zamiast 4 listopada 2008 r.), co rzutowało na wysokość ustalonej do zwrotu przez nią kwoty, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) orzekł o jej uchyleniu, jak również uchyleniu utrzymującej ją, mimo powyższej wadliwości, decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. W trakcie ponownego rozpatrywania niniejszej sprawy orzekające organy winny uwzględnić dokonaną wyżej wykładnię mających w niej zastosowanie przepisów prawa materialnego.