II SA/Bd 1219/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Małgorzata Włodarska Sędziowie: Sędzia NSA Wiesław Czerwiński Sędzia WSA Jarosław Wichrowski (spr.) Protokolant Katarzyna Kloska po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 17 stycznia 2012 r. sprawy ze skargi M. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B z dnia [...] czerwca 2010 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta I. z dnia [...] maja 2010 r. nr [...], 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. Wyrokiem Sądu Rejonowego w I. z dnia [...], sygn. akt [...] M. D. został zobowiązany do alimentacji na rzecz córki N. D. w wysokości 300 zł miesięcznie. Decyzją z dnia [...] sierpnia 2009 r. nr [...] Prezydent Miasta I. przyznał N. D. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na okres od [...] sierpnia 2009 r. do [...] września 2009 r. w wysokości 300 zł miesięcznie. Decyzją z dnia [...] lutego 2010 r. nr [...] Prezydent Miasta I. w oparciu o art. 27 ust. 1, 1a i 2 oraz art. 25 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów zobowiązał dłużnika alimentacyjnego – M. D. do zwrotu wypłaconych z funduszu alimentacyjnego w okresie od [...] sierpnia do [...] września 2009 r. na rzecz osoby uprawnionej – N. D., świadczeń w łącznej kwocie 600 zł wraz z ustawowymi odsetkami. Pismem z dnia [...] marca 2010 r. M. D. zwrócił się do Prezydenta Miasta I. z prośbą o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, motywując wniosek trudną sytuacją materialną i życiową związaną z pobytem w areszcie oraz stanem zdrowia. Wnioskodawca wskazał, że jest po dwóch poważnych urazach mózgowo-czaszkowych i pozostaje pod opieką lekarską od 2004 r. W wyniku rozpatrzenia w/w wniosku Prezydent Miasta I. decyzją z dnia [...] maja 2010 r. nr [...], na podstawie art. 2 pkt 10 oraz art. 30 ust. 1, 2 i 3 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów orzekł o odmowie umorzenia zadłużenia. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, iż przeprowadzono z dłużnikiem w Areszcie Śledczym w I. wywiad środowiskowy. Z uzyskanych informacji wynika, że przewidywany termin zakończenia odbywania przez niego kary pozbawienia wolności przypada na miesiąc [...]. Dłużnik oświadczył, iż leczy się w Poradni Zdrowia Psychicznego, jednak nie wskazano, na jaką chorobę cierpi. Organ podkreślił również, że do kwestionariusza wywiadu środowiskowego nie zostały dołączone dokumenty potwierdzające stan zdrowia dłużnika i że nie jest on zatrudniony odpłatnie w areszcie. Uwzględniając powyższe ustalenia organ stwierdził, że wskazywana przez wnioskodawcę sytuacja osobista i dochodowa, w świetle art. 30 ust. 2 ustawy, nie uzasadnia umorzenia przedmiotowych należności. Umorzenie zadłużenia na podstawie wskazanego przepisu powinno mieć bowiem miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązywanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak, jak podkreślił organ, efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu. Okolicznością taką nie jest zaś odbywanie kary pozbawienia wolności ani argumentowana przez dłużnika trudna sytuacja materialna. Zdaniem organu za wyjątkową nie może być bowiem uznana sytuacja będąca efektem działań podmiotu zobowiązanego do alimentacji, a sytuacja dochodowa skarżącego została wywołana jego działaniem. Organ stwierdził także, że ewentualne umorzenie przedmiotowych należności miałoby znikomy wpływ na poprawę sytuacji dochodowej dłużnika, ponieważ posiada on także zadłużenie wobec wierzyciela alimentacyjnego oraz z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej, co stanowi podstawę do dalszego prowadzenia postępowania egzekucyjnego przez komornika sądowego. Ponadto organ podkreślił, że dłużnik będzie odbywał karę pozbawienia wolności do miesiąca [...] i w związku z tym istnieje prawdopodobieństwo, że po odbyciu kary podejmie on zatrudnienie, co będzie związane z możliwością spłaty powstałego zadłużenia. Dłużnik nie wywiązując się z obowiązku alimentacji powinien mieć świadomość, że jego zadłużenie będzie wzrastało i że będzie on zobowiązany do jego zwrotu. Od powyższej decyzji M. D. wniósł do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. (SKO) odwołanie, w którym podnosząc że decyzja organu I instancji jest dla niego krzywdząca, wyjaśnił, iż złożony w sprawie wniosek o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oparł głównie na słabym stanie zdrowia. Odwołujący wskazał, że jest po dwóch urazach mózgowo-czaszkowych, po dwóch trepanacjach czaszki w celu usunięcia krwiaka śródczaszkowego i obecnie dokucza mu stan pourazowy, tj. "zespół psychoorganiczny". Podkreślił, że w trakcie przeprowadzonego z nim wywiadu przedstawił pracownikowi organu szczegółową dokumentację z przebiegu leczenia oraz szczegółowy opis biegłych Sądu Okręgowego w B. dotyczący jego choroby. Jednocześnie zaznaczył, że jest gotowy poddać się badaniom medycznym na tą okoliczność. Po rozpatrzeniu w/w odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z dnia [...] czerwca 2010 r. nr [...] orzekło o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ II instancji wskazał, że przepis art. 30 ust. 2 ustawy, w oparciu o który organ I instancji dokonał analizy sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy, ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ może, lecz nie musi dokonać umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Decyzja wydana w ramach uznania administracyjnego nie może być jednak dowolna. Warunkiem więc wydania niewadliwej decyzji w przypadku uznania administracyjnego jest, jak wskazał organ, szczegółowe zbadanie zawartych w tym przepisie przesłanek (kryterium dochodowego i rodzinnego) oraz zindywidualizowanie uzasadnienia decyzji zarówno co do faktów jak i prawa tak, aby podjęta decyzja była przekonywająca. Organ podejmując rozstrzygnięcie powinien mieć także na uwadze obligatoryjny charakter zobowiązań alimentacyjnych (art. 133 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego) oraz fakt, że wszelkiego rodzaju zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego mają charakter wyjątkowy i jako takie powinny być interpretowane w sposób ścisły. Zdaniem organu odwoławczego decyzja organu I instancji spełnia wszystkie wskazana powyżej kryteria, w związku z czym odpowiada ona prawu. SKO wskazało także, że zgodnie z treścią art. 30 ust. 2 ustawy odwołujący może wystąpić do organu I instancji z wnioskiem o odroczenie terminu spłaty przedmiotowych należności, ponieważ po opuszczeniu aresztu śledczego będzie miał on możliwość podjęcia zatrudnienia i dokonania spłaty powstałych zobowiązań. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy na powyższą decyzję M. D. powtórzył argumenty zwarte w odwołaniu od decyzji organu I instancji. Wskazał, że okolicznościami, które przemawiają z uwzględnieniem jego wniosku, są: stopień niepełnosprawności, dwa urazy mózgowo-czaszkowe, dwie poważne operacje głowy (trepanacja czaszki), opinia biegłych sądowych w tej sprawie, pobyt w areszcie śledczym oraz brak możliwości zarobkowych. Jednocześnie podkreślił, że odpowiednia dokumentacja medyczna, potwierdzająca stan jego zdrowia, była do wglądu organu I instancji. W odpowiedzi na skargę organ II instancji wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie. Dodatkowo organ podkreślił, że skarżący pomimo powoływania się w skardze i odwołaniu na niepełnosprawność, nie przedłożył na tę okoliczność orzeczenia o niepełnosprawności, a w aktach sprawy nie ma także żadnego dokumentu potwierdzającego tę okoliczność. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: Stosownie do treści przepisów art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2002 r., Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, a więc prawidłowości zastosowania w zaskarżonej decyzji przepisów prawa materialnego i postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie jej podjęcia. Ponadto, stosownie do treści art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2002 r., Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej powoływanej jako p.p.s.a.) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z treści przytoczonego przepisu wynika, iż Sąd z urzędu, tj. nawet w przypadku braku wskazania przez stronę skarżącą, bierze pod uwagę zaistniałe na etapie postępowania administracyjnego naruszenia prawa i ocenia, czy ich skutki powinny być wyeliminowane z obrotu prawnego. Sąd zatem zobligowany jest zbadać w pełnym zakresie zgodność z prawem zaskarżonego aktu oraz rozpatrzyć sprawę z punktu widzenia zgodności z prawem całego postępowania administracyjnego. Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w omawianym zakresie, Sąd stwierdził, iż nie odpowiada ona prawu z uwagi na dostrzeżone naruszenia przepisów postępowania, które miały istotny wpływ na wynik sprawy. Podstawę prawną zaskarżonej decyzji stanowią art. 27 ust. 1 i art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2009 r., Nr 1, poz. 7 ze zm.). Zgodnie z treścią art. 27 ust. 1 wskazanej ustawy dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Stosownie zaś do treści art. 30 ust. 2 w zw. z ust. 3 w/w ustawy organ właściwy wierzyciela może w drodze decyzji administracyjnej, na wniosek dłużnika alimentacyjnego, umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub części, odroczyć termin ich płatności albo rozłożyć je na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Odmiennie niż w przypadku decyzji wydanej na podstawie art. 27 ust. 1 w/w ustawy, decyzja organu w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter uznaniowy. Ustawodawca bowiem użył w treści art. 30 ust. 2 w/w ustawy zwrotu "może umorzyć", a zatem nie przewiduje obowiązku określonego zachowania się organu, lecz daje mu możliwość wyboru jednego spośród kilku wariantów rozstrzygnięć. W rezultacie o tym, czy kwota wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego powinna być umorzona w całości lub w części, czy też nie, rozstrzyga organ w ramach tzw. "uznania administracyjnego", według własnego przekonania. Działanie jednak organu w tym zakresie nie może oznaczać, jak słusznie podkreśliło SKO, "dowolności". Organ administracyjny zatem w celu wydania prawidłowego orzeczenia w ramach uznania administracyjnego zobligowany jest szczegółowo zbadać stan faktyczny sprawy i utrwalić w aktach wyniki tego badania, a ponadto z urzędu lub na wniosek stron podjąć wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Jako dowolne należy traktować więc ustalenia faktyczne znajdujące wprawdzie potwierdzenie w materiale dowodowym, ale niekompletnym, czy nie w pełni rozpatrzonym. Zarzut dowolności wykluczają dopiero ustalenia dokonane w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego jako warunku niezbędnego wydania decyzji o przekonującej treści (art. 7 k.p.a.). Oceniając zaskarżoną, jak i poprzedzającą ją decyzję, w świetle przedstawionych wyżej norm prawnych, Sąd doszedł do przekonania, iż organy obu instancji im uchybiły, albowiem nie ustaliły one wszystkich okoliczności faktycznych sprawy, a w szczególności nie dokonały wnikliwej analizy sytuacji zdrowotnej skarżącego. Skoro orzekające w sprawie organy uzyskały od skarżącego informacje, że przebył on dwa urazy mózgowo-czaszkowe, dwie operacje głowy (trepanacja czaszki) i że jest opinia biegłych sądowych odnosząca się do jego stanu zdrowia, powinny były poczynić ustalenia celem weryfikacji tychże informacji. Pozwoliłoby im to ustalić stan zdrowia skarżącego w kontekście istnienia obiektywnej możliwości zarobkowania przez niego po opuszczeniu aresztu śledczego. To że aktualnie skarżący nie ma dochodu, bo przebywa w areszcie śledczym, nie zwalniało organów od obowiązku ustalenia, czy w związku ze stanem jego zdrowia będzie mógł on taki dochód uzyskać w przyszłości (a więc po opuszczeniu aresztu śledczego), do czego nota bene organy odwoływały się w uzasadnieniach decyzji. W tym celu organy winny zobowiązać skarżącego do przedłożenia stosownej dokumentacji medycznej potwierdzającej jego stanowisko, ewentualnie do wskazania, gdzie taka dokumentacja się znajduje. Reasumując, organy winny były zatem po pierwsze jednoznacznie ustalić sytuację zdrowotną skarżącego, a po drugie poddać ją analizie w ramach możliwości jego zarobkowania zarówno w chwili obecnej jak i w przyszłości, po opuszczeniu aresztu. Mając na uwadze powyższe należy stwierdzić, iż organy prowadząc postępowanie w niniejszej sprawie, nie wyjaśniły wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, przez co naruszyły przepisy postępowania zawarte w art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., a w konsekwencji przepis prawa materialnego - art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Nieprawidłowe ustalenie stanu faktycznego, jako konsekwencja nie dokonania w/w ustaleń, nie mogło bowiem doprowadzić do prawidłowej subsumcji tak ustalonego stanu faktycznego pod określoną normę prawa materialnego. Brak jednoznacznego i dokładnego ustalenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy uprawnia do wniosku, że organy nie zbadały wystarczająco, czy zaistniały przesłanki do wydania decyzji o odmowie umorzenia przedmiotowych świadczeń, przekraczając tym samym granice uznania administracyjnego. Z przytoczonych względów Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku. Rozstrzygnięcie o niewykonalności zaskarżonej decyzji oparto na przepisie art. 152 p.p.s.a.