II SA/Bd 1236/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jerzy Bortkiewicz Sędziowie sędzia WSA Joanna Janiszewska-Ziołek asesor WSA Mariusz Pawełczak (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 lutego 2022 r. sprawy ze skargi S. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] sierpnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. 1. Decyzją z dnia [...] czerwca 2021r. Wójt [...] W. odmówił skarżącej S. F. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym wujem M. F.. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ przytoczył stan faktyczny sprawy oraz powołał treść art. 17 ust. 1 i ust 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz.U. z 2020r., poz. 111 ze zm. – dalej "u.ś.r.") oraz art. 128 i 129 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tj. Dz. U. z 2020r. poz. 1359 ze zm. – dalej "k.r.o."). Z powyższych regulacji organ wywiódł, że nie można skarżącej przyznać prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, albowiem nie ciąży na niej jako na siostrzenicy obowiązek alimentacyjny względem M. F. . 2. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca wskazała m.in, że jest siostrzenicą oraz prawnym opiekunem wuja. Strona wskazała, że mieszka z niepełnosprawnym wujem od urodzenia. Wuj ma trzy siostry ale żadna nie może zajmować się swoim niepełnosprawnym bratem. Pierwsza jest w podeszłym wieku, druga jest emerytką i zamieszkuje w odległości ok. 100 km od swojego brata, a trzecia mieszka w P. i opiekuje się niepełnosprawnym mężem. 3. Rozpoznając sprawę w postępowaniu odwoławczym Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] sierpnia 2021r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. W uzasadnieniu organ przytoczył stan faktyczny sprawy oraz powołał treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. oraz art. 128 1 k.r.o. Dalej Kolegium wskazało, że z materiału dowodowego wynika, że strona jest siostrzenicą M. F. i nie jest ujęta w katalogu osób zobowiązanych do alimentacji. M. F. ma rodzeństwo, które w pierwszej kolejności jest zobowiązane do alimentacji. Końcowo organ stwierdził, że z uwagi na katalog zamknięty przepisu art. 17 ust. 1a u.ś.r. organ administracji nie jest zobowiązany do ustalania dodatkowych przesłanek dotyczących sytuacji rodzinnej strony. 4. W skardze do tut. Sądu strona zarzucając błędną wykładnię art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zw. z art. 2 i 18 Konstytucji RP wniosła o uchylenie decyzji organu I i II instancji i przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu strona podniosła, że stanowisko organów jest formalistyczne i oderwane od rzeczywistego stanu rzeczy. Zdaniem skarżącej jako opiekun prawny a zarazem członek szeroko rozumianej rodziny, sprawujący prawną i faktyczną od lat pieczę nad niepełnosprawnym M. F., doskonale jest zorientowana w wszelkich okolicznościach sprawy i wie, że poza nią nie ma nikogo, kto by mógł tę funkcję wypełniać, będąc jednocześnie skatalogowany w art. 128 k.r.o. Formalizm i abstrakcjonizm rozstrzygnięcia prowadzi w ocenie strony do takiego stanu, że niezdolny do samoegzystencji członek rodziny skarżącej, w majestacie prawa może zostać pozbawiony podstaw i środków takiej egzystencji, co będzie rażącym naruszeniem konstytucyjnych zasad równości i sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP) oraz nakazu ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP). Na poparcie swojego stanowiska skarżąca powołała obszerne cytaty z wyroku WSA w Gliwicach z dnia 9 lipca 2021r. sygn. akt II SA/Gl 435/21. 5. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 6. Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz. U. z 2021r., poz. 137) sądy administracyjne kontrolują prawidłowość zaskarżonych aktów administracyjnych, między innymi decyzji ostatecznych, przy uwzględnieniu kryterium ich zgodności z prawem. Decyzja podlega uchyleniu, jeśli sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2019r., poz. 2325 ze zm. - dalej "p.p.s.a.") lub też naruszenie prawa będące podstawą stwierdzenia nieważności decyzji (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a ). W myśl natomiast art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd kontrolując w tak zakreślonych granicach legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia stwierdził, że wniesiona w sprawie skarga nie zasługuje na uwzględnienie. 7. Przedmiot kontroli Sądu w niniejszej sprawie stanowi decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym wujem. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Natomiast w myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r., osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3 lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wskazać należy, że powyższe przepisy zawierają zamknięty katalog osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, ściśle związany z istnieniem obowiązku alimentacyjnego pomiędzy osobą ubiegającą się o to świadczenie względem osoby będącej pod jej opieką. Pojęcie obowiązku alimentacyjnego zostało uregulowane w k.r.o. i polega on na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania i obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Przepisy k.r.o. ustalają również kolejność zobowiązanych, stanowiąc, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Innymi słowy obowiązek alimentacyjny dzieci (w stosunku do rodziców) jest pierwszoplanowy i wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych, co wynika z treści art. 87, art. 128, art. 129 § 1 i art. 132 k.r.o. Przepisy art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. w konfrontacji z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jednoznacznie zatem określają katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji, według kolejności tego zobowiązania. Sąd podziela pogląd prezentowany w orzecznictwie, że przy dokonywaniu wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie można ograniczać się jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie prowadziłoby do przyjęcia, że dalszym krewnym będzie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego tylko w okolicznościach wymienionych w art. 17 ust. 1a u.ś.r. Konieczne w tym zakresie jest również posiłkowanie się wykładnią celowościową i systemową omawianych przepisów, przemawiającą za uznaniem, że możliwe jest przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny, gdy osoby zobowiązane do alimentacji w pierwszej kolejności np. dzieci osoby niepełnosprawnej, z przyczyn od siebie niezależnych i niewynikających z ich woli, nie są zdolne do sprawowania nad nią opieki. 8. Z niezakwestionowanych ustaleń organu odwoławczego wynika, że skarżąca wniosła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na M. F., który jest kawalerem i jednocześnie wujem skarżącej. Z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wynika, że M. F. został zaliczony do stopnia niepełnosprawności znacznego na stałe z informacją, że niepełnosprawność istnieje od - przed 16 rokiem życia, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] maja 2010r. Skarżąca jest osobą bezrobotną zarejestrowaną w urzędzie pracy, zamieszkuje wspólnie z osobą niepełnosprawną. Z zaświadczenia z dnia [...] kwietnia 2021r. wynika, że skarżąca została ustanowiona opiekunem prawnym całkowicie ubezwłasnowolnionego M. F.. Z wywiadu z dnia [...] maja 2021r. wynika, że strona zamieszkuje wspólnie z M. F. i sprawuje nad nim opiekę. M. F. ma trzy siostry. Mając na uwadze powyższe ustalenia stwierdzić należy, że skarżąca jest siostrzenicą osoby niepełnosprawnej, a zatem nie należy do kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny. Obowiązek ten obciąża bowiem w linii bocznej wyłącznie rodzeństwo podopiecznego, a nie zstępnych rodzeństwa, albowiem nie zostali oni wymienieni w art. 128 k.r.o. Powyższe stanowisko potwierdza uchwała NSA z dnia 9 grudnia 2013 r., sygn. akt I OPS 5/13. Zgodnie z jej treścią krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny został ograniczony do osób zobowiązanych do alimentacji. Tym samym osobie, której nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. Pomimo, że powyższa uchwała dotyczy stanu prawnego obowiązującego do 1 stycznia 2013r. kiedy to przepisy nie przewidywały odpowiednika obecnego rozwiązania ujętego w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r, to mając na uwadze powiązaniem tego przepisu z kręgiem osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, w ocenie składu orzekającego stanowisko zajęte w tej uchwale znajduje zastosowanie w rozpoznawanej sprawie. W konsekwencji uznać należy, że skarżąca jako osoba nieobciążona obowiązkiem alimentacyjnym nie jest osobą, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., co w konsekwencji powoduje, że nie ma do niej zastosowania również art. 17 ust. 1a u.ś.r. Brzmienie tego przepisu odsyła bowiem wprost do osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Ewentualny brak możliwości realizacji obowiązku alimentacyjnego spoczywającego na matce skarżącej będącej siostrą niepełnosprawnego nie powoduje bowiem przeniesienia realizacji tego obowiązku na skarżącą. Przepis ten określa bowiem zasady następstwa realizacji obowiązku alimentacyjnego wyłącznie w kręgu osób, na których obowiązek ten ciąży w związku z obowiązującymi przepisami. Odnosząc się do argumentacji skarżącej podkreślenia wymaga, że nie można powołując się na ogólne zasady konstytucyjne, wyprowadzać wniosków, że prokonstytucyjna wykładnia art. 17 u.ś.r. pozwala przyjąć, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje również osobie niezobowiązanej do alimentacji, która sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną. Niewątpliwie postawa skarżącej, która faktycznie opiekuje się niepełnosprawnym wujem jest z moralnego punktu widzenia godna najwyższego uznania, jednak nie może być brana pod uwagę z prawnego punktu widzenia odnoszącego się do ustawowych przesłanek prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Jak wskazał NSA w przywołanej uchwale, niedopuszczalne jest sądowe uzupełnianie ustawowego katalogu uprawnień socjalnych, gdyż art. 32 ust. 1 i art. 67 Konstytucji RP nie mogą być samoistnym źródłem roszczeń. W świetle powyższych wywodów zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zw. z art. 2 i 18 Konstytucji RP należało uznać za niezasadny. 9. Odnosząc się do obszernie cytowanego przez skarżącą wyroku WSA w Gliwicach z dnia 9 lipca 2021r. sygn. akt II SA/Gl 435/21 wyjaśnić należy, że przywołany wyrok zapadł w odmiennym stanie faktycznym, albowiem o świadczenie pielęgnacyjne ubiegała się osoba, na której ciążył obowiązek alimentacyjny (wnuczka), a jedynie jego realizacja była odłożona zgodnie z art. 132 k.r.o., ze względu na występowanie osoby obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym wyprzedzającym wnioskodawcę, która to osoba nie legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale z racji przewlekłej i nieuleczalnej choroby nie mogła realizować tego obowiązku w wymaganym zakresie. Zatem argumentacja zawarta w powyższym orzeczeniu nie mogła znaleźć zastosowania w rozpoznawanej sprawie. Reasumując stwierdzić należy, że skoro skarżąca jest siostrzenicą niepełnosprawnego, to jako na zstępnej rodzeństwa nie ciąży na niej obowiązek alimentacyjny i nie jest uprawniona do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego w żadnej kolejności wynikającej z obowiązujących przepisów prawa. W tym stanie rzeczy, z uwagi na bezzasadność podniesionych przez skarżącą zarzutów, przy jednoczesnym braku okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod rozwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny skargę oddalił na podstawie art. 151 p.p.s.a. Na podstawie art. 15zzs? ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021r. poz. 2095) sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym. W okolicznościach niniejszej sprawy należy stwierdzić wypełnienie się warunków określonych w art. 15zzs? ust. 3 ww. ustawy, akcentując w szczególności realne zagrożenie epidemiologiczne dla zdrowia uczestników postępowania występujące na terenie miasta Bydgoszczy, będącego siedzibą tutejszego Sądu, oraz brak możliwości przeprowadzenia rozprawy na odległość z powodów technicznych. Podkreślić należy, że zastosowany tryb nie wpłynął na ograniczenie praw stron postępowania sądowoadministracyjnego, Sąd bowiem w świetle art. 134 § 1, rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd rozpoznaje zatem sprawę całościowo badając w sposób zupełny legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia, orzekając przy tym w składzie trzech sędziów podobnie jak na posiedzeniu jawnym