II SA/Bd 1366/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jerzy Bortkiewicz (spr.) Sędziowie sędzia WSA Jarosław Wichrowski sędzia WSA Katarzyna Korycka po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 1 lutego 2022 r. sprawy ze skargi R. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] sierpnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] lipca 2021 r., nr [...], 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] na rzecz R. M. kwotę [...] ([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Decyzją z dnia [...] lipca 2021 r., nr [...], Wójt Gminy T. odmówił R. M. (skarżącemu) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z powodu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką – J. M.. W uzasadnieniu organ stwierdził, że skarżący prowadzi gospodarstwo rolne, a więc nie ma do niego zastosowania pojęcie "rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej" zawarte w art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 – dalej "u.ś.r."). Wskazał, że o ile gospodarstwo to zostało wydzierżawione, to jednak nie została ona zawarta w celu uzyskania prawa do emerytury lub renty, a więc brak jest podstaw do uznania, że skarżący zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej. Dalej organ wywiódł, że praca we własnym gospodarstwie rolnym jest formą aktywności zawodowej, której organizacja (reżim pracy) zależy od rolnika, przy czym zgromadzony materiał dowodowy nie potwierdza, by skarżący sprawował opiekę nad matką w wymiarze niepozwalającym mu na odpowiednie dostosowanie czynności wykonywanych przy obsłudze gospodarstwa, a przez to uniemożliwiającym prowadzenie tego gospodarstwa rolnego. Po rozpoznaniu odwołania od powyższej decyzji, Samorządowe Kolegium Odwoławcze, decyzją z dnia [...] sierpnia 2021 r. nr [...], utrzymało w mocy rozstrzygniecie I instancji. W uzasadnieniu, po przywołaniu stanu faktycznego sprawy i treści art. 17 ust. 1, 3 i 4 oraz art. 17b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, organ odwoławczy stwierdził, że ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, iż skarżący wydzierżawił gospodarstwo rolne z odstąpieniem od ustalenia czynszu rolnego, sprawuje opiekę nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, ma zamieszkujące w pobliżu rodzeństwo, które z uwagi na pracę zawodową nie może sprawować opieki nad matką. Stwierdził, że ustalony w sprawie zakres sprawowanej opieki (zrobienie zakupów, przygotowanie posiłków, czynności higienicznie) nie pozwala przyjąć, iż są to czynności zajmujące cały dzień i uniemożliwiające skarżącemu wykonywanie pracy zarobkowej, w tym pracy w gospodarstwie rolnym. Wskazał, że rezygnacja z pracy w ww. gospodarstwie nie wiązała się z koniecznością sprawowania opieki. Organ odwoławczy zauważył, że wydzierżawiając gospodarstwo rolne bez ustalenia czynszu dzierżawnego skarżący pozbawił się środków, które poprawiłyby jego sytuację materialną i skorzystanie z usług opiekuńczych. Stwierdził, że odpowiednia organizacja pracy w gospodarstwie rolnym umożliwi mu sprawowanie opieki nad matką, zwłaszcza, że wydzierżawione gospodarstwo rolne nakierowane było na produkcję roślinną i w okresie tylko dwóch miesięcy w roku wymagało zwiększonego nakładu pracy (okres zasiewu i zbioru), co potwierdza fakt, że dzierżawcą została osoba czynna zawodowo. Według organu odwoławczego w okresie wzmożonych prac w gospodarstwie skarżący może korzystać z pomocy mieszkającego w pobliżu rodzeństwa, również zobowiązanego do alimentacji. W skardze na powyższą decyzję R. M., reprezentowany przez radcę prawnego, zarzucił jej naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych wobec: - zaniechania wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie, że zakres opieki świadczony przez skarżącego nie wypełnia ww. dyspozycji, podczas gdy w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga - w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej, - zaniechania wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego, a sprawowaniem przez niego opieki nad matką, podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo-skutkowy istnieje. Ponadto skarżący zarzucił naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącego nad matką, oraz związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem dalszego zatrudnienia (zaniechaniem pracy w gospodarstwie rolnym) przez skarżącego a pogarszającym się stanem zdrowia jego matki, determinującym konieczność stałego sprawowania opieki. Wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz uchylenie decyzji organu I instancji, zobowiązanie organów I i II instancji do przyjęcia oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w orzeczeniu Sądu wydanym w niniejszej sprawie, zasądzenie kosztów postępowania administracyjnego, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych i rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. W uzasadnieniu skargi przedstawił dodatkową argumentację na rzecz postawionych zarzutów, podnosząc, że zakres sprawowanej opieki wypełnia znamiona opieki stałej i długotrwałej, że stan zdrowotny matki zmusił go do zaprzestania pracy w gospodarstwie rolnym, które już wcześniej było przedmiotem ustnej umowy dzierżawy, oraz że prawidłowa wykładnia art. 17 u.ś.r. prowadzi do wniosku, że skarżący opiekujący się matką (w skardze omyłkowo: "skarżąca opiekująca się niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem (...)" jest osobą uprawnioną do spornego świadczenia. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Kontrola legalności zaskarżonej decyzji dokonana na zasadach i w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 137) oraz ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm. – dalej "p.p.s.a.") wykazała, że zaskarżona decyzja i decyzja ją poprzedzająca podjęte zostały z naruszeniem prawa procesowego i materialnego, toteż podlegają one uchyleniu. Przedmiot sporu w rozpoznawanej sprawie stanowiło uznanie przez organy obu instancji, że skarżący nie jest osobą uprawnioną do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Organy obu instancji uargumentowały swoje stanowisko zasadniczo tym, że w sprawie nie wystąpił związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją skarżącego z zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad matką – skarżący ma możliwość kontynuowania prowadzenia gospodarstwa rolnego albowiem nie sprawuje stałej, długotrwałej opieki nad niepełnosprawnym w wymiarze uniemożliwiającym mu tę aktywność zarobkową. Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4) ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (publ. jak wcześniej wskazano) świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Kwestią bezsporną jest, że skarżący - jako syn J. M. legitymującej się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w R. z dnia [...] lipca 2017 r. o zaliczeniu jej do znacznego stopnia niepełnosprawności - jest osobą uprawnioną do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego warunkowane jest sprawowaniem opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i rezygnacja (niepodejmowanie) z tego powodu z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W ocenie Sądu przedwczesne jest stanowisko Kolegium, że skarżącemu nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z uwagi na zakres sprawowanej nad matką opieki. Kwestia ta nie została bowiem dostatecznie wyjaśniona. Kwestionując możliwość sprawowania przez skarżącego opieki nad matką w zakresie wymaganym przez cytowany przepis organ wskazał, że opieka ta polega na wykonywaniu podstawowych czynności domowych w sposób nieangażujący go na tyle, by nie mógł kontynuować on działalności rolniczej w ramach prowadzonego przez siebie gospodarstwa rolnego. Zwrócił uwagę, że czynności wykonywane przy matce mają charakter normalnych czynności wykonywanych w gospodarstwie domowym. Znamiennym jest jednak, że nawet nie opisano ww. czynności, powołując w tym zakresie jedynie pogląd orzecznictwa (zresztą niekwestionowany przez Sąd rozpoznający niniejszą sprawę), że "czynności życia codziennego (zrobienie zakupów, przygotowanie posiłków, wizyty u lekarza czy też czynności higieniczne) nie stanowią czynności zajmujących cały dzień przez siedem lub większość dni w tygodniu". To jednak, jakie w istocie czynności skarżący wykonuje przy matce i z jaką częstotliwością, zostało przez organ odwoławczy przemilczał. Kolegium nie wyjaśniło, jak kształtuje się rzeczywisty zakres czynności opiekuńczych nad matką. Apriorycznie za to stwierdziło, że skarżący wykonuje opiekę w sposób i wymiarze niepozwalającym na uznanie jej za opiekę "stałą i długotrwałą". W tym zakresie organ oparł się na szczątkowym materiale dowodowym, na którego podstawie nie da się ponad wszelką wątpliwość ustalić przedmiotowych okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Materiał ten składa się zasadniczo z oświadczenia skarżącego o zakresie sprawowanej opieki (k. 16 akt adm.) oraz kwestionariusza wywiadu środowiskowego (k. 26 akt adm.). Ogólnikowość ww. dokumentów nie pozwala przyjąć ich (w komentowanym zakresie) za podstawę analizy tego, czy sprawowana opieka wymaga całodobowej gotowości opiekuna do świadczenia pomocy niepełnosprawnemu członkowi rodziny, czy jest on jedyną osobą sprawującą taką opiekę, i czy uniemożliwia ona wykonywanie pracy zarobkowej (pracy w gospodarstwie rolnym). W tej sytuacji organ winien przeprowadzić postępowanie wyjaśniające (dowodowe), by zgromadzony materiał dowodowy dał jasną odpowiedź na ww. problem. Ponadto – również ustalenia pracownika pomocy społecznej zawarte w kwestionariuszu wywiadu środowiskowego nie pozwalają na precyzyjne ustalenie komentowanej kwestii. O ile wywiad środowiskowy oraz sporządzona na jego podstawie protokół (kwestionariusz wywiadu środowiskowego) pracownika organu pomocy społecznej, poświadczający zastany w gospodarstwie domowym stan faktyczny, jest zasadniczym środkiem dowodowym w przedmiotowych sprawach, to jednak winien on podlegać ocenie jak każdy inny dowód. Przeanalizować zatem należało, czy zawarte w nim informacje są na tyle precyzyjne, by umożliwiało to jednoznaczną ocenę charakteru i zakresu sprawowanej opieki. Sporządzony na potrzeby kontrolowanego postępowania kwestionariusz wskazuje tylko, że skarżący "wykonuje wszystkie czynności codzienne przy mamie; przygotowuje i podaje posiłki, przebiera, kąpie, podaje leki". Brak informacji na temat tego, czy jego opieka ma wymiar całodzienny, a jeżeli nie, to w jakich godzinach jest sprawowana, na czym konkretnie polega, czy skarżący jest (i czy musi być) całodobowo do dyspozycji matki. Istotną kwestią niewyjaśnioną przez organ pozostaje poza tym to, że niedaleko skarżącego (u. [...], T. ), mieszka brat skarżącego L. M. (ul. [...] i ul. [...]), a nadto pozostałe rodzeństwo skarżącego (T. M. oraz H. K.). Zbadania zatem wymagało, czy i jaki wpływ mają te osoby na wymiar sprawowanej przez skarżącego opieki, zwłaszcza w odniesieniu do L. M., który w kwestionariuszu nie został ujęty jako osoba, z którą skarżący prowadzi wspólnego gospodarstwo domowe, a która we własnym oświadczeniu jako miejsce zamieszkania wskazuje ten sam adres. Dostrzec też w tym kontekście należy, że o ile z oświadczeń braci skarżącego wynika, iż są oni zatrudnieni, to jednak w żadnym z powołanych dwóch oświadczeń (k. 9 i 8 akt adm.) nie twierdzą oni, że nie mogą współuczestniczyć w opiece nad niepełnosprawną matką. Istotnym w sprawie jest również to, że skarżący w swym oświadczeniu z 7 czerwca 2021 r. wskazuje, że jest rolnikiem, lecz zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego (k. 12 akt administracyjnych organu I instancji), a z wywiadu z dnia 11 czerwca 2021 r. wynika, ze utrzymuje się wraz z matką z jej emerytury KRUS oraz z gospodarstwa rolnego o pow. 8,1374 h. (k. 26 ww. akt), co kłóci się z jego stanowiskiem procesowym, iż w związku z opieką nad matką musiał zaprzestać pracy w gospodarstwie rolnym, którego jest właścicielem. Gospodarstwo to zostało zaś oddane w bezczynszową dzierżawę bratankowi skarżącego (mieszkającym po sąsiedzku przy ul. [...] - vide: k. 5 akt adm.). Zgodzić należy się z poglądem organu, że prowadzenie działalności rolniczej podlega samodzielnie ustalanemu przez rolnika reżimowi pracy i może zostać tak zorganizowane, iż nie będzie kolidować z wypełnianiem obowiązków alimentacyjnych względem niepełnosprawnego członka rodziny. Sporządzona umowa dzierżawy gospodarstwa formalnie potwierdza okoliczność, że skarżący zaprzestał działalności rolniczej na rzecz dzierżawcy. Akta sprawy nie potwierdzają jednak, że faktycznie skarżący zaprzestał wykonywania czynności na gospodarstwie, w tym czynności kierowniczych. Prowadzenie działalności rolniczej nie musi bowiem polegać na fizycznym wykonywaniu w nim czynności, może bowiem przejawiać się w kierowaniu pracami ściśle związanymi z tym gospodarstwem, a co za tym idzie - w partycypowaniu tak w kosztach jego działania, jak i dochodach, jakie ono przynosi (wyrok WSA w Bydgoszczy z 9 marca 2016 r., sygn. akt II SA/Bd 59/16). W świetle powyższych niejasności na organach ciążył obowiązek ich wyjaśnienia poprzez przesłuchanie osób mających wiedzę w zakresie ww. faktów, po pouczeniu o odpowiedzialności karnej, a następnie poddanie ocenie wiarygodności złożonych zeznań tak w świetle wcześniejszych twierdzeń i oświadczeń, jak i biorąc pod uwagę zasady doświadczenia życiowego i racjonalność zachowania, co szczególnie dotyczy wydzierżawienia gospodarstwa rolnego pod tytułem darmym. Reasumując, w sprawie ponownego zbadania wymaga, czy po stronie skarżącego istnieją przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego opisane w art. 17 ust. 1 (stała i długotrwała opieka nad matką oraz rezygnacja z tego powodu z zatrudnienia, jego niepodejmowanie). Brak ustaleń w powyższym zakresie doprowadził do naruszenia przez organy obu instancji art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r. w sposób mogący mieć wpływ na wynik sprawy. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., Sąd uchylił zaskarżoną decyzję wraz z decyzją I instancji. Na podstawie art. 200 i 205 § 2 p.p.s.a. Sąd orzekł o zwrocie kosztów postępowania sądowego w postaci wynagrodzenia pełnomocnika reprezentującego skarżącego (480 zł) Rozpoznając ponownie sprawę, organ weźmie pod uwagę wyrażoną w niniejszym uzasadnieniu ocenę prawną. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a.