II SA/Bd 1430/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Grażyna Malinowska-Wasik ( spr ) Sędziowie: Sędzia WSA Teresa Liwacz Sędzia WSA Jarosław Wichrowski Protokolant Kamila Wesołowska po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 11 stycznia 2011r. sprawy ze skargi Spółki A w T. na decyzję Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w B. z dnia [...] października 2010 r. nr [...] w przedmiocie choroby zawodowej. oddala skargę Zaskarżoną decyzją z dnia [...] Nr [...] Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w B. utrzymał w mocy decyzję Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w T. z dnia [...] nr [...] stwierdzającą u M. S. chorobę zawodową w postaci choroby skóry- kontaktowego zapalenia skóry z podrażnienia, wymienioną w pkt 10 wykazu chorób zawodowych, stanowiącego załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r. sprawie chorób zawodowych (Dz. U. Nr 65, poz. 294 ze zm.). Wydanie powyższej decyzji poprzedziło prowadzone od 1997 r. następujące postępowanie: Decyzją z dnia [...] (k - 57 akt administracyjnych) Państwowy Terenowy Inspektor Sanitarny w T. stwierdził u M. S. – byłej pracownicy fabryki C. w T., zatrudnionej na stanowisku sprzątaczki, chorobę zawodową – chorobę skóry określoną jako przewlekły wyprysk kontaktowy skóry rąk (pkt 10 wykazu chorób zawodowych wg załącznika do rozporządzenia z 18 listopada 1983 r.). Jak wynika z tej decyzji wyżej wymieniona zatrudniona była w spółce C. w latach 1975 -1997 (do 31 marca 1997 r.), początkowo jako pakowaczka mechaniczna, a od 1 czerwca 1984 r. jako sprzątaczka. W związku z pojawieniem się w 1996 r. zmian na skórze rąk, zgłosiła się 6 maja 1996 r. do poradni dermatologicznej i w czerwcu 1996 r. została odsunięta na okres 3 miesięcy od pracy na stanowisku sprzątaczki oraz skierowana z podejrzeniem alergicznego kontaktowego wyprysku skóry pochodzenia zawodowego do Poradni Chorób Zawodowych w T. Po hospitalizacji w okresie od 1 do 18 września 1997 r. w celach diagnostyczno – orzeczniczych w Klinice Chorób Zawodowych Instytutu Medycyny Pracy w Ł. stwierdzono u niej wyprysk kontaktowy skóry rąk, a wyniki testów naskórkowych wskazały na uczulenie na przyśpieszacz wulkanizacji – duwsiarczek czteryetylotiuramu, zawarty w wyrobach gumowych, a także na wycinek rękawicy gumowej. W dniu 30 października 1997 r. Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy w T. wydał orzeczenie o rozpoznaniu u M. S. przewlekłego alergicznego wyprysku kontaktowego skóry rąk – choroby zawodowej wymienionej w pkt 10 wykazu chorób zawodowych. W decyzji stwierdzono, że w oparciu o zeznania świadków ustalono, iż w fabryce były stosowane w latach 1984 – 1997 różne rodzaje rękawic gumowych, co dotyczy także uczestniczki postępowania i nie można wykluczyć, że były to rękawice przez nią przedstawione. Powołano się również na wyjaśnienia uczestniczki, że pierwsze zmiany na skórze rąk pojawiły się u niej około dwa lata po rozpoczęciu pracy na stanowisku sprzątaczki oraz, że z czasem dolegliwości te uległy nasileniu. Decyzją z dnia [....] (k 61 akt) Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w T. utrzymał w mocy decyzję organu I instancji z dnia [...]. W następstwie skargi spółki C. Naczelny Sąd Administracyjny – Ośrodek Zamiejscowy w Gdańsku wyrokiem z dnia 15 listopada 2000 r. sygn. II SA/Gd 2002/98 (k 63 akt) uchylił obydwie ww. decyzje z uwagi na niewykazanie przez organy zawiązku przyczynowego między chorobą a szkodliwymi warunkami pracy. Następnie po uzyskaniu w toku ponownego postępowania ujemnego wyniku testu płatkowego wykonanego ze skrawkiem rękawiczki gumowej firmy [...] przesłanej przez zakład pracy, przy utrzymującej się nadwrażliwości M. S. na dwusiarczek czteroetylotiuramu i wobec braku dowodów na stosowanie na stanowisku pracy innych rękawic Instytut Medycyny Pracy w Ł. uznał (orzeczenie z [...] – k 85 akt), że nie ma podstaw do przyjęcia zawodowej etiologii choroby skóry. W konsekwencji Powiatowy Inspektor Sanitarny w T. wydał w dniu [...] decyzję (k 91 akt), w której nie stwierdził u uczestniczki choroby zawodowej, a Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny decyzją z dnia [...] (k 94 akt) decyzję tę utrzymał w mocy. Po uchyleniu wyrokiem z dnia 27 marca 2003 r. sygn. SA/Bd 520/03 (k 96 akt) przez Naczelny Sąd Administracyjny - Ośrodek Zamiejscowy w Bydgoszczy decyzji organów inspekcji sanitarnej I i II instancji, prowadzone było postępowanie wyjaśniające w kierunku ustalenia innych rodzajów rękawic używanych przez M. S. na stanowisku pracy i wykazania, czy znajdują się w nich przyśpieszacze wulkanizacji, na które jest ona uczulona oraz w kwestii zawodowej ekspozycji uczestniczki na chrom, kobalt i nikiel, to jest alergeny, na które uzyskano dodatkowe, obok dwusiarczku czteroetylotiuramu, testy w trakcie jej hospitalizacji we wrześniu 1997 r. w klinice Instytutu Medycyny Pracy w Ł., w konsekwencji którego to postępowania dwukrotnie wydawano w I instancji decyzje nie stwierdzające zawodowej choroby skóry wymienionej w pkt 10 wykazu chorób zawodowych, a wniesiona na decyzję kasacyjną Inspektora Wojewódzkiego z dnia [...] przez spółkę C. skarga została wyrokiem WSA w Bydgoszczy z dnia 11 października 2007 r. sygn. II SA/Bd 614/07 oddalono (k 254 akt). W wyniku przeprowadzenia dalszego postępowania ostatecznie decyzją z dnia [...] nr [...] (K 311, inaczej K. 302 akt) Inspektor Powiatowy nie stwierdził u M. S. choroby zawodowej skóry – alergicznego kontaktowego zapalenia skóry. W uzasadnieniu organ wskazał, że ani w próbkach rękawic dostarczonych przez uczestniczkę, ani w próbkach rękawic przekazanych przez spółkę C. nie stwierdzono obecności tiuranów, a w zakresie czynności dotyczących narażenia zawodowego na chrom, nikiel i kobalt ustalono, iż nie są już używane w fabryce maszyny z okresu, gdy wyżej wymieniona przy nich pracowała i nie odnaleziono o nich oraz w ich producencie informacji. Z uzasadnienia nadto wynika, że po poinformowaniu o powyższych ustaleniach Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy (Poradnia Chorób Zawodowych) w T., tenże Ośrodek orzeczeniem lekarskim nr [...] z [...] (k 302, inaczej k 291 akt) uznał, że brak jest podstaw do rozpoznania u M. S. choroby zawodowej pod postacią alergicznego kontraktowego zapalenia skóry. Jednocześnie Inspektor Powiatowy wydał w dniu [...] decyzję nr [...] (k 312 inaczej, k 303 akt), którą stwierdził u M. S. chorobę zawodową skóry – kontaktowe zapalenie skóry z podrażnienia. Niezależnie od przytoczenia dotychczasowych ustaleń poczynionych w sprawie zakończonej decyzją z tej samej daty odmawiającą stwierdzenia u uczestniczki choroby zawodowej, w uzasadnieniu decyzji organ powołał się na wydane w dniu [...] przez Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy w T. (Poradnia Chorób Zawodowych) drugie orzeczenie lekarskie – nr [....] (k 303, inaczej k 292 akt), którym rozpoznano u niej chorobę zawodową - kontaktowe zapalenie skóry z podrażnienia, wskazując, iż w świetle dokumentacji lekarskiej odsunięcie M. S. od pracy w charakterze sprzątaczki po pojawieniu się zmian skórnych, w maju 1996 r. spowodowało ustąpienie zmian, zaś po jej powrocie na stanowisko sprzątaczki zmiany chorobowe na skórze rąk ponownie wystąpiły, przy czym zjawisko to do początku 1997 r. miało miejsce trzykrotnie, co nakazuje wiązać przyczynę powstawania zmian skórnych z narażaniem zawodowym. Zdaniem Ośrodka w ocenie narażenia zawodowego wyżej wymienionej należy uwzględnić nie tylko alergeny środowiska pracy, lecz również "kontakt ze środkami pierwotnie drażniącymi skórę (woda, detergenty, środki czystości), który miał miejsce wiele godzin dziennie w przeciągu 13 lat pracy w charakterze sprzątaczki." Nie uwzględniając odwołania spółki C., w którym podnoszono, iż czynniki szkodliwe, tj. woda, detergenty i środki czystości występowały w większym zakresie w pracach domowych oraz, że w pracy zawodowej M. S. używała rękawic ochronnych, co wyklucza związek choroby z warunkami pracy, Inspektor Wojewódzki orzekł decyzją z dnia [...] nr [...] o utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji (k 345 akt). Wskazując, że z zeznań świadków (H. S., M. M.) wynika iż, nie wszystkie czynności M. S. wykonywała w rękawicach ochronnych oraz, że w przypadku orzekania o chorobie zawodowej kontaktowego zapalenia skóry z podrażnienia wymagane jest jedynie wykazanie kontaktu ze środkami drażniącymi skórę, organ odwoławczy uznał, iż nie można odmówić stwierdzenia u niej choroby zawodowej, gdyż w sytuacji wieloletniej pracy z przeważającym prawdopodobieństwem zmiany chorobowe, które wystąpiły u niej trakcie zatrudnienia były spowodowane ekspozycją na czynniki drażniące w środowisku pracy. Organ zaznaczył, że zmiany skórne u uczestniczki wystąpiły podczas zatrudnienia w spółce C. w 1996 r., że dwukrotnie do końca tego roku, a mianowicie w maju i grudniu przebywała na zwolnieniach lekarskich z powodu schorzenia wymienionego w poz. 692 międzynarodowej klasyfikacji chorób (kontaktowe zapalenie skóry i inne postacie wyprysku), niezależnie od zwolnień z innych przyczyn, zaś po przywróceniu do pracy w charakterze sprzątaczki (po 4 września 1996 r.) jeszcze pracowała przy pracach porządkowych, bowiem nie sprzątając toalet, sprzątała pomieszczenia biurowe, by mieć jak najmniejszy kontakt z wodą i rękawicami gumowymi, a zatem w pracy miała ułatwiony w tym czasie kontakt skóry z czynnikami drażniącymi. Poza tym, wg organu w pracy kontakt z wodą i detergentami był zdecydowanie częstszy i dłuższy niż w domu. Zaskarżając do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy decyzję Inspektora Wojewódzkiego z dnia [...] spółka C. ponowiła argumentację zawartą w odwołaniu od decyzji I instancji podważającą istnienie związku przyczynowego między chorobą zawodową a czynnikami szkodliwymi występującymi w środowisku pracy M. S. oraz zarzuciła, iż organ nie zbadał, jaki kontakt z wodą i detergentami miała osoba sprzątająca w pomieszczeniach biurowych, gdzie głównie używa się odkurzacza. Uwzględniając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy wyrokiem z dnia 31 marca 2010 r. sygn. II SA/Bd 31/10 uchylił zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu wyroku Sąd stwierdził, że istotnymi okolicznościami przemawiającymi za uznaniem choroby zawodowej są kontakt z określonymi środkami i okoliczność stykania się z tymi środkami w zakładzie pracy oraz, że związek przyczynowy pomiędzy stwierdzoną chorobą a warunkami panującymi w środowisku pracy powinien być związkiem przyczynowym zwykłym, co oznacza, iż choroba winna być spowodowana działaniem czynników szkodliwych występujących w środku pracy, a nie – także działaniem tych czynników. W związku z powyższym Sąd wskazał jako istotną okoliczność, iż w pracy uczestniczka używała rękawic ochronnych, zaś nie korzystała z nich przy pracach domowych oraz, iż należałoby odpowiedzieć na pytanie, czy była potrzeba używania środków drażniących skórę (np. takich jak lizol czy domestos) w pomieszczeniach biurowych, natomiast organ tych okoliczności nie rozpatrzył. Poza tym osoby, które miały świadczyć w przedmiocie styczności M. S., po powrocie do pracy ze środkami drażniącymi skórę, złożyły jedynie pisemne oświadczenia zamiast być przesłuchane z zachowaniem przewidzianych w kpa wymogów w charakterze świadków. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny wydał wymienioną na wstępie decyzję nr [...] (k 379 akt). Uzasadniając utrzymanie w mocy decyzji Inspektora Powiatowego, poza powołaniem się na orzeczenie lekarskie nr [....] Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy w T., w którym stwierdzono, że obraz kliniczny i przebieg choroby w połączeniu z narażaniem zawodowym (kontakt ze związkami pierwotnie drażniącymi skórę – wodą, detergentami, środkami czystości przez okres 13 lat pracy) pozwalają z przeważającymi prawdopodobieństwem rozpoznać u M. S. chorobę zawodową skóry, organ odwoławczy podniósł, iż zwolnienie lekarskie od 7 maja 1996 r. z powodu kontaktowego zapalenia skóry, nastąpiło po okresie nieprzerwanej pracy wyżej wymienionej od stycznia 1996 r. kiedy to wykonywała czynności z użyciem wody i różnych środków czystości, wobec czego nie może świadczyć przeciwko przyjęciu zawodowego schorzenia skóry okoliczność, że po 3 czerwca 1996 r. wykonywała czynności bez kontaktu z wodą, jak również jej nieobecności w pracy wykazane w rocznych kartach ewidencji w tym zakresie. Ponadto w ocenie organu nawet skrócony do 2-3 godzin dzienny kontakt, ze środkami pierwotnie drażniącymi skórę, przy jednoczesnym wykonywaniu części czynności w rękawicach roboczych, mógł spowodować chorobę skóry zważywszy, że był to kontakt długi (13 lat) i systematyczny. Argument zaś spółki C., że kontakt uczestniczki w zakładzie ze środkami pierwotnie drażniącymi skórę był relatywnie mały w porównaniu z używanymi przez nią w gospodarstwie domowym, nie jest potwierdzony żadnym konkretnym dowodom (nie jest również możliwe udowodnienie jakie czynności wykonuje w domu) oraz przemawia przeciwko niemu sprzątanie w fabryce znacznie większych powierzchni niż w warunkach domowych. Organ odwoławczy powołał się również na wykonanie wskazań Sądu dotyczących przesłuchania świadków. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy wnosząc o uchylenie zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji Inspektora Powiatowego spółka C. podniosła zarzuty naruszenia § 1 i § 10 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r. w sprawie chorób zawodowych oraz art. 107 § 3 kpa. Zdaniem skarżącej organ odwoławczy nie wykonał zawartego w wyroku WSA z dnia 31 marca 2010 r. zalecenia dotyczącego rozważania w nowym postępowaniu wszystkich a nie tylko niektórych okoliczności sprawy w aspekcie związku przyczynowego między stwierdzoną chorobą a warunkami panującymi w środowisku pracy, bowiem przeprowadził rozumowanie na niepełnej bazie posiadanych informacji i doszedł do wniosków jak poprzednio. Organ w szczególności nie przeanalizował znanych mu okresów absencji M. S. w pracy poza zwolnieniem lekarskim z powodu choroby o symbolu 692 w maju 1996 r., podczas gdy wyżej wymieniona korzystając dwukrotnie w tymże miesiącu ze zezwoleń oznaczonych tym symbolem (od 7 do 13 maja i od 20 do 22 maja) kolejne zwolnienie z powodu tej samej choroby przedstawiła dopiero po wręczeniu jej wypowiedzenia na początku grudnia 1996 r., co świadczy o tym, że wykonywana przez nią praca nie musiała mieć związku z chorobą rąk. Ponadto przesłuchanie świadków nie dało podstaw do stwierdzenia, że uczestniczka miała w miejscu pracy w większym stopniu niż w domu kontakt z wodą i środkami czystości. Jeżeli nie można przy tym potwierdzić jej kontaktu ze środkami pierwotnie drażniącymi skórę w pracach domowych, to według doświadczenia życiowego należało z przeważającymi prawdopodobieństwem przyjąć, że korzysta ona w domu z wody i środków czystości. W ocenie skarżącej zatem organ wydając decyzję oparł się na przypuszczeniach a nie na rzeczywistych ustaleniach stanu faktycznego, czym naruszył art. 107 § 3 kpa. W odpowiedzi na skargę Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w B. wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zajęte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, a nadto wywodząc, że niezaprzeczalnym jest, iż praca sprzątaczki wymaga kontaktu rąk z wodą i detergentami; zaś najważniejszym czynnikiem ryzyka, kontaktowego zapalenia skóry jest praca w środowisku mokrym. Na czynności środowiskowe wywierające wpływ na wystąpienie reakcji podrażnienia M. S. narażona była również wykonując od czerwca 1996 r. prace porządkowe na zewnątrz zakładu (nadmierna wilgotność połączona z naprzemiennym wysychaniem skóry). Według organu pozostałe, poza przebywaniem na zwolnieniu lekarskim w maju 1996 r. z powodu schorzenia o symbolu 692, okresy absencji nie mają związku bezpośredniego z rozpatrywaną sprawą, a czas poświęcony na domowe prace porządkowe jest nieporównywalne mniejszy od czasu prac porządkowych wykonywanych podczas zatrudniania na stanowisku sprzątaczki. Natomiast sprawa narażenia na związki będące składnikiem rękawic gumowych została załatwiona poprzez wydanie odrębnej decyzji ostatecznej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: Sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę zgodności z prawem działań organów administracji publicznej. Przewidziane w art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) kryterium legalności umożliwia sądowi administracyjnemu wyeliminowanie z obrotu prawnego rozstrzygnięcia uchybiającego prawu materialnemu lub przepisom procedury w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez jego uchylenie lub stwierdzenie jego nieważności. Podstawę orzekania przez sąd stanowią akta sprawy. W sytuacji gdy sprawa była już rozpoznawana przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, zastosowanie ma regulacja zawarta w art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270), w myśl którego ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność były przedmiotem zaskarżenia. W uzasadnieniu wyroku z dnia 31 marca 2010 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy wskazał na konieczność ustalenia związku przyczynowego między stwierdzoną chorobą a warunkami panującymi w środowisku pracy uwzględniając kontakt uczestniczki z określonymi środkami oraz okoliczność stykania się z nimi w zakładzie pracy, mając na uwadze używanie przez nią rękawic ochronnych oraz zaznaczył, iż ustalenie takiego związku wymaga wzięcia pod uwagę wszystkich okoliczności sprawy, a nie tylko części z nich i zalecił też przesłuchanie w charakterze świadków osób, które złożyły oświadczenia. Wbrew twierdzeniu skarżącej spółki zalecenia zawarte w motywach powyższego wyroku zostały zdaniem Sądu wykonane- zgromadzono w sprawie dostateczne dowody, by móc powiązać pojawienie się u skarżącej udokumentowanych objawów chorobowych z zatrudnieniem w charakterze sprzątaczki i właściwie je oceniono rozważając wszystkie mające znaczenie dla wydania rozstrzygnięcia okoliczności sprawy. Wydana przez organ odwoławczy decyzja znajduje oparcie w przepisach prawa i ustalonym stanie faktycznym sprawy, czego odzwierciedleniem jest jej uzasadnienie. Choroba zawodowa jest pojęciem prawnym, którego wymaganym elementem jest stwierdzenie przez lekarza orzecznika stanu chorobowego i jego przyczyny. Dysponując nim inspektor sanitarny dokonuje kwalifikacji prawnej schorzenia uwzględniając występujące w miejscu pracy zagrożenia narażające na dane schorzenie. Jak wynika z orzeczenia nr [...] Poradni Chorób Zawodowych Wojewódzkiego Ośrodka medycyny Pracy w T. rozpoznano u M. S. chorobę zawodową wymienioną w pkt 10 wykazu stanowiącego załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz. U. Nr 65, poz. 294 ze zm.) w postaci kontaktowego zapalenia skóry z podrażnienia. W orzeczeniu wskazano jako przyczynę schorzenia kontakt ze związkami pierwotnie drażniącymi skórę (wodą, detergentami, środkami czystości) na przestrzeni 13 lat pracy na stanowisku sprzątaczki stwierdzając, że obraz kliniczny i przebieg choroby w połączeniu z narażaniem zawodowym pozwalają z przeważającym prawdopodobieństwem na tego rodzaju rozpoznanie. Z treści powyższego orzeczenia powołującego się na dokumentację medyczną oraz ustaleń poczynionych w toku postępowania epidemiologicznego wynika, że bezspornie pierwsze zmiany skórne w formie wyprysku pojawiły się na rękach M. S. w trakcie jej zatrudnienia w spółce C. w maju 1996 r. Jakkolwiek od tego czasu do ustania na początku kwietnia 1997 r. stosunku pracy uczestniczka korzystała z licznych zwolnień lekarskich, na co wskazują przedłożone przez spółkę roczne karty ewidencji obecności w pracy, to nie można zgodzić się, jak słusznie zauważono w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, ze stanowiskiem skarżącej, że świadczą one przeciwko zasadności stwierdzenia schorzenia skóry pochodzenia zawodowego. Karty ewidencji potwierdzają bowiem oparte na dokumentacji medycznej, zawarte w orzeczeniu nr [..] stwierdzenie, że w okresie od maja 1996 r. do początku 1997 r., niezależnie od niezdolności do pracy w maju 1996 r. z powodu jednostki chorobowej nr 692 – kontaktowego zapalenia skóry, po powrocie do pracy w charakterze sprzątaczki od 4 września tegoż roku M. S. jeszcze dwukrotnie przebywała na zwolnieniach w związku z tą samą jednostką chorobową –odsunięcie od narażenia zawodowego skutkowało ustąpieniem bądź złagodzeniem zmian skórnych, zaś podjęcie pracy powodowało ponowienie lub nasilenie tych zmian, przemawiając za trafnością powiązania zmian chorobowych z narażaniem zawodowym. I tak po wykonywaniu w dniach 4-11 września, 24 września - 3 października oraz 1-4 grudnia 1996 r. czynności sprzątaczki, od 5 do 31 grudnia odnotowano jej nieobecność z powodu kontaktowego zapalenia skóry rąk (poprzedzoną 4 – dniowym narażaniem zawodowym), a identyczna sytuacja miała miejsce, po wykonywaniu pracy w tym charakterze przez kilka dni stycznia 1997 r. (według wyjaśnień uczestniczki z dnia 28 października 1997 r. – po przestoju zakładu od 6 stycznia) skutkującej zwolnienie lekarskie od 10 stycznia do 4 kwietnia 1997 r. W ramach badania narażenia zawodowego Inspektor Wojewódzki przesłuchał w charakterze świadków z zachowaniem wymogów przewidzianych w kpa, H. S. i M. M. ustalając rodzaj środków czystości używanych przez osoby sprzątające pomieszczenia spółki C. w okresie zatrudnienia tamże M. S., a tym samym również przez nią samą. Były to: cif, mirax, cud, płyn do mycia szyb, płyn do mycia naczyń, domestos. Ten ostatni środek (działający typowo drażniąco na skórę) mógł być przez uczestniczkę jednak używany dopiero w końcowym okresie jej pracy, gdyż zaczęto go zakupywać w październiku 1996 r. Z oświadczenia uczestniczki wynika, że do czyszczenia podłóg używała nadto pasty w płynie. Jakkolwiek w oparciu o zeznania M. M. organ stwierdził, że 50% czynności sprzątaczki wykonywały z użyciem wody, to według niej w ostatnich dwóch latach pracy M. S. mniejszą część powierzchni podłóg odkurzała aniżeli zmywała. Znajduje to potwierdzenie w piśmie uczestniczki z dnia 12 sierpnia 2010 r. zawierającym wykaz pomieszczeń w trzech budynkach, w których wykonywała swą pracę. Jak wynika z akt sprawy w budynkach administracyjnych (nr 1 i 2) wyżej wymieniona sprzątała do grudnia 1995 r., a następnie – do końca zatrudnienia (z wyłączeniem okresu odsunięcia od pracy na tym stanowisku od 3 czerwca do 3 września 1996 r.) w budynku produkcyjnym, przy czym w budynku nr 2 wykonywała czynności wspólnie z inną osobą sprzątającą, czyli w połowie pomieszczeń. W budynku nr 1 do obowiązków jej należało sprzątnie 17 pokoi, w tym 2 z wykładziną dywanową i 3 ze skrawkiem wykładziny, a reszta z nawierzchnią zmywalną oraz 2 ubikacji, korytarza i schodów. W budynku nr 2 sprzątanym przez nią w połowie znajdowały się 4 pokoje (w tym 1 po części z wykładziną dywanową, pozostałe do zmywania), 2 ubikacje oraz oczywiście korytarz i schody. W budynku produkcyjnym wszystkie powierzchnie podłogowe plus korytarz i schody należało umyć. Mieściło się w nim, nie licząc 6 ubikacji, 5 pomieszczeń, w tym laboratorium i palarnia. Niekiedy należało sprzątać dodatkową powierzchnię w zastępstwie osoby nieobecnej. Według oświadczenia uczestniczki z dnia 23 sierpnia 2010 r. jedną zmianą w zakresie jej obowiązków po ponownym dopuszczeniu jej od 4 września 1996 r. w charakterze sprzątaczki do pracy było przydzielone jej do sprzątania 2 pokoi w miejsce 2 toalet usytuowanych w piwnicy. Świadek M. M. widziała wyżej wymienioną sprzątającą pod koniec jej zatrudnienia korytarz i laboratorium. Zmywając powierzchnie i używając środków czystości zatem także w tym okresie uczestniczka miała z nimi kontakt. Z uwagi na lokalizację zmian chorobowych na rękach M. S., istotne znaczenie dla ustalenia związku przyczynowego między rozpoznanym u niej schorzeniem skóry a wykonywanymi przez nią czynnościami porządkowymi na terenie zakładu pracy z użyciem wody i środków czystości ma okoliczność, czy podczas pracy używała rękawic, a jeśli tak, to jak często. Przez dłuższy czas wszczęte w 1997 r. postępowanie epidemiologiczne ukierunkowane było wynikami badań klinicznych znajdujących odzwierciedlenie w orzeczeniu Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy w T. (Poradnia Chorób Zawodowych) na stwierdzenie, czy składnikiem używanych przez nią w trakcie pracy w tym charakterze rękawic gumowych był przyśpieszacz wulkanizacji – czteroetylotiuram, na który uchylenie wykazały przeprowadzone testy naskórkowe. W związku z tym niewątpliwie w interesie uczestniczki było w tym okresie ustalenie, że w rękawicach pracowała zawsze lub niemal zawsze. Praktyka życiowa wskazuje, że taka sytuacja nie mogła mieć miejsca. Potwierdzają to zeznania zatrudnionych niegdyś jako sprzątaczki w spółce C. wspomnianych już H. S. i M. M. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy powołał się na wypowiedź M. M., iż rękawic używała tylko myjąc toalety. Z kolei H. S. zeznała, że w rękawicach sprzątała w toaletach i na schodach. W odniesieniu do uczestniczki w motywach zaskarżonej decyzji stwierdzono, iż wskazana przez odwołującego okoliczność, że M. S. od 3 czerwca 1996 r. wykonywała czynności bez kontaktu z wodą nie może świadczyć przeciwko rozpoznaniu kontaktowego zapalenia skóry z podrażnienia, gdyż do tego okresu takie czynności według zeznań świadków miały miejsce. Sprzątaczki wykonywały czynności z użyciem wody i różnych środków czystości, nie tylko domestosa. Powyższe stwierdzenie jest w ocenie Sądu zbyt ogólnikowe i niezupełnie trafne. H. S. bowiem wyraźnie zeznała, że nie zawsze widziała uczestniczkę pracującą w rękawicach a, jakkolwiek nie sprecyzowała jakich dotyczyło to czynności i wyjaśniła, iż jeśli zeznanie jej różni się od wcześniejszego oświadczenia, to tylko dlatego że wówczas pracowała (należy wnioskować, że mogła obawiać się utarty zatrudnienia). Z kolei oświadczenie samej uczestniczki z 23 sierpnia 2010 r., wskazuje że po 3 września 1996 r. zakres jej obowiązków zbytnio się nie zmienił, a więc że nadal miała kontakt z wodą i środkami czystości. Zwrócić też należy uwagę, że zaraz po wszczęciu postępowania w sprawie podejrzenia choroby zawodowej – w dniu 28 października 1997 r. M. S. składając wyjaśnienia podała, że po przeniesieniu do pracy w budynku produkcyjnym było więcej powierzchni do zmywania i musiała częściej używać gumowych rękawic oraz, że po 4 września 1996 r. w ramach swych czynności sprzątała m.in. toalety i laboratorium używając wody (k 6 akt, inaczej 4). W formularzu postępowania wyjaśniającego zaś z 9 października 1997 r. odnotowano, że uczestniczka sprzątając wcześniej w budynku administracyjnym "pracę wykonywała w rękawicach – przy sprzątaniu toalet" (k 4, inaczej k 3 akt), co potwierdza, że nie zawsze jej ręce chronione były rękawicami przy kontakcie z wodą i środkami czystości, aczkolwiek od grudnia 1995 r. częściej. Z treści § 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz. U. Nr 65, poz. 294 ze zm.) wynika, że stwierdzenie choroby zawodowej powinno nastąpić, gdy spełnione są łącznie trzy przesłanki: wystąpienie w środowisku pracy czynników szkodliwych dla zdrowia, rozpoznanie u pracownika choroby wymienionej w wykazie chorób zawodowych i zaistnienie związku przyczynowego między czynnikami szkodliwymi a rozpoznaną u pracownika chorobą. Konstrukcja powyższego przepisu oznacza istnienie domniemania związku przyczynowego między chorobą zawodową a warunkami pracy w razie stwierdzenia u pracownika choroby wymienionej w wykazie chorób zawodowych i wykonywania pracy w warunkach narażających na jej powstanie. Wystarczy zatem samo stwierdzenie istnienia warunków narażających na powstanie danej choroby, nie jest konieczne udowodnienie, że w konkretnym przypadku warunki takie ją spowodowały, względnie, że ją spowodowały w wysokim prawdopodobieństwem jak tego wymaga późniejsze rozporządzenie Rady Ministrów z 30 lipca 2002 r. (Dz. U. Nr 132, poz. 1115) oraz obecnie obowiązujący art. 2351 Kodeksu pracy. W świetle wymienionej regulacji nie jest też przeszkodą dla stwierdzenia choroby zawodowej okoliczność, że czynniki szkodliwe, narażające na chorobę występują także poza miejscem zatrudnienia, np. tak jak w niniejszej sprawie próbuje dowieść (dowodzi) skarżąca. Wynikające z § 1 ust. 1 rozporządzenia domniemanie może być obalone wyłącznie dowodem przeciwnym, tj. poprzez wykazanie, że choroba została spowodowana wyłącznie przyczynami nie pozostającymi w związku z pracą lub, że czynniki występujące w środowisku pracy nie mogły wywołać stwierdzonego u pracownika schorzenia. Nie chodzi tu przy tym o przypuszczenie, lecz o konkretny, jednoznaczny dowód. W razie wątpliwości, nie mogą być one tłumaczone na niekorzyść pracownika zatrudnionego w warunkach narażających na zachorowanie na daną chorobę. W rozpatrywanej sprawie nie można mówić o jednoznacznym wykluczeniu kontaktu z wodą i środkami czyszczącymi M. S, w spółce C. jako czynnika chorobotwórczego i stwierdzić autorytatywnie, że to praca w domu bez rękawiczek jest źródłem choroby skóry jej rąk. Okoliczność stosowania w pracach domowych nawet bez używania rękawiczek środków czystości nie obala domniemania, o którym mowa w rozporządzeniu, skoro narażenie na chorobę istniało w zakładzie pracy. Brak w powyższej sytuacji ustaleń co do rodzaju środków czystości w domu, czy też częstotliwości ich używania nie może mieć, w ocenie Sądu, wpływu na wynik sprawy. Zgodnie z § 1 ust. 2 rozporządzenia z dnia 18 listopada 1983 r. przy ocenie działania czynnika szkodliwego uwzględnia się: rodzaj, stopień i czas narażenia zawodowego, sposób wykonywania pracy..., bezpośredni kontakt z czynnikami powodującymi choroby inwazyjne, uczuleniowe i nowotworowe. Zdaniem Sądu orzekając w przedmiocie choroby zawodowej uczestniczki organ odwoławczy nie naruszył tego przepisu, a dokonana przezeń ocena materiału dowodowego pozostaje w ramach określonych w art. 80 kpa, jakkolwiek nie wszystkie wynikające z materiału dowodowego istotne okoliczności podniesiono w uzasadnieniu rozstrzygnięcia (nie miało to jednak wpływu na jego treść). Stwierdzić należy, że systematyczny, trwający przez 13 lat kontakt w środowisku pracy z czynnikami szkodliwymi (przy wielkości sprzątanych powierzchni z użyciem wody i środków czystości) przy uwzględnieniu lokalizacji zmian chorobowych, czasu powstania choroby, cofania się zmian skórnych po odsunięciu od pracy w charakterze sprzątaczki lub pobycie na zwolnieniach lekarskich (w tym z powodu innych chorób), uzasadniały bez przekroczenia granic swobodnej oceny dowodów, przyjęcie istnienia związku przyczynowego pomiędzy chorobą M. S. a narażeniem zawodowym w miejscu pracy, a w konsekwencji wydanie korzystnego dla niej zaskarżonego rozstrzygnięcia. W tym stanie rzeczy nie podzielając zarzutów skargi, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) orzeczono o jej oddaleniu.