II SA/Bd 450/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Anna Klotz Sędziowie sędzia WSA Jarosław Wichrowski sędzia WSA Grzegorz Saniewski (spr.) Protokolant starszy sekretarz sądowy Elżbieta Brandt po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 listopada 2016 r. sprawy ze skargi M. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] marca 2016 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku okresowego oddala skargę. Decyzją z [...] stycznia 2016 r., Nr [...], Burmistrz [...] nad N. na podstawie m.in. art. 38 ustawy z dnia [...] marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2015 r. poz. 163 ze zm., dalej powoływana jako u.p.s. lub ustawa), rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 14 lipca 2015 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz.U. z 2015 r. poz. 1058) i rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 czerwca 2012 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego, po rozpatrzeniu wniosku skarżącego M. L. z [...] listopada 2015 r. – odmówił przyznania mu świadczenia z pomocy społecznej w formie pieniężnej - zasiłku okresowego. W uzasadnieniu organ podniósł, że stosownie do art. 106 ust. 4 u.p.s. przyznanie świadczenia z pomocy społecznej wymaga przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego. Wobec tego organ wzywał skarżącego pismem z dnia [...] listopada 2015 r. do wskazania terminu i miejsca przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego. Wezwanie przesłano na podany przez skarżącego adres do korespondencji tj. ul. [...] w N. nad N.. W dniu [...] listopada 2015 r. skarżący przybył do Ośrodka Pomocy Społecznej i przedłożył prośbę o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w Ośrodku. W toku rozmowy spisano oświadczenie i ustalono, że skarżący prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, nie posiada żadnego źródła dochodu, prac dorywczych nie podejmuje. Obecnie nie posiada stałego miejsca pobytu, ze względów religijnych, etycznych jak i zdrowotnych nie może korzystać ze schroniska dla bezdomnych. Pracownik socjalny wypełnił część IV kwestionariusza wywiadu środowiskowego na podstawie oświadczeń skarżącego. Oświadczenie oraz kwestionariusz skarżący podpisał trzema krzyżykami. Dodatkowo pracownik socjalny sporządził protokół służbowy wizyty skarżącego w Ośrodku. Po ponownym przybyciu do Ośrodka w dniu [...] grudnia 2015 r. skarżący oświadczył, że prowadzi nadal samodzielne gospodarstwo domowe, nie posiada źródła stałego dochodu, nie podejmuje prac dorywczych; odmówił umieszczenia w schronisku dla bezdomnych. Po raz kolejny nie ustalono miejsca i terminu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, ponieważ skarżący odmówił wskazania konkretnego miejsca i terminu przeprowadzenia tego wywiadu. Wskazując na treść art. 11 ust. 2 u.p.s. oraz § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Pracy i P. Społecznej z dnia [...] czerwca 2012 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (podkreślając, iż rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się w miejscu zamieszkania osoby lub rodziny albo w miejscu ich pobytu) organ wskazał, że nie ma możliwości przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, co wskazuje na brak współdziałania z pracownikiem socjalnym i uniemożliwia rozpatrzenie wniosku skarżącego. Organ w dniu [...] grudnia 2015 r. ustalił, że [...] października 2015 r. skarżący podjął zatrudnienie. Skarżący nie poinformował organu o podjęciu zatrudnienia. Podejmując następne czynności organ ustalił, że skarżący podjął zatrudnienie w N. Administracji Domów Mieszkalnych. W dniu [...] stycznia 2016 r. organ uzyskał informacje od N. Administracji Domów Mieszkalnych odnośnie zatrudnienia i wynagrodzenia skarżącego. Skarżący w dniu [...] stycznia 2016 r. przedłożył w organie kopię umowy zlecenia z dnia [...] października 2015 r. oraz zaświadczenie o wynagrodzeniu. W dniu [...] stycznia 2016 r. skarżący złożył oświadczenie, że nadal nie ma stałego miejsca pobytu i nie wie gdzie spędzi kolejną noc. Jednocześnie nadmienił, że po uzyskaniu miejsca, w którym będzie można przeprowadzić wywiad środowiskowy, poinformuje o tym organ. W związku zatem z brakiem możliwości przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, a co za tym idzie ustalenia faktycznej sytuacji osobistej, rodzinnej, zdrowotnej i majątkowej oraz dokonania oceny, czy zaspokojenie danej potrzeby sfinansowanej przez organ jest w tej sytuacji życiowej niezbędne, celowe i możliwe – organ odmówił przyznania świadczenia. We wniesionym odwołaniu skarżący zarzucił, że organ I instancji nadużywa art. 11 ust. 2 u.p.s., albowiem skarżący czynnie współdziała z pracownikiem socjalnym, przedstawiał i dostarczał wszelkie wymagane dokumenty i zaświadczenia. Informował również pracownika socjalnego o przewidywanych miejscach swojego pobytu i tam proponował przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Odwołujący się podniósł, że z braku okularów nie mógł podpisać przedstawianych przez organ dokumentów, stąd zgodnie ze wskazaniem pracownika organu, podpisał się trzema krzyżykami, nie będąc pewien, czy w podpisanych dokumentach zostało zapisane to, co oświadczył. Decyzją z dnia [...] marca 2016 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Organ odwoławczy podniósł, że w niniejszej sprawie podstawą odmowy przyznania pomocy jest art. 11 ust. 2 u.p.s. zgodnie z którym brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, mogą stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia z pomocy społecznej. Zdaniem Kolegium skarżącemu można przypisać brak woli rzeczywistego ustalenia sytuacji materialnej i życiowej, a to przez uporczywe uchylanie się od podania miejsca stałego pobytu, zatajanie dochodów i składanie fałszywych oświadczeń o jego braku i nie podejmowanie zatrudnienia oraz posuwanie się do tak nieracjonalnych zachowań, jak podpisywanie się na składanych przez siebie oświadczeniach krzyżykami. Kolegium podniosło, że zarówno w dniu [...] listopada 2015 r. jak też [...] grudnia 2015 r. skarżący składał oświadczenia w których stwierdzał, że nie posiada żadnego źródła dochodu i nie podejmuje prac dorywczych. Stoi to w oczywistej sprzeczności z dowodami zawartymi w aktach sprawy. Pismem z dnia [...] stycznia 2016 r. N. Administracja Domów Mieszkalnych zaświadczyła, że skarżący od [...] października 2015 r. pracuje jako ratownik na basenie, na podstawie umowy zlecenia. Kolegium wskazało, że jeżeli zasiłek okresowy ma być przyznany konkretnemu podmiotowi, to obowiązkiem organu administracyjnego w świetle art. 38 u.p.s. jest zbadanie sytuacji osobistej, rodzinnej, zdrowotnej i finansowej wnioskującego o udzielenie pomocy. W tym celu organ powinien zgodnie z art. 107 u.p.s. przeprowadzić wywiad środowiskowy z zainteresowanym. Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji, iż wobec niemożności przeprowadzenia wywiadu środowiskowego należy odmówić przyznania wnioskowanego świadczenia. W skardze do sądu na powyższą decyzję Kolegium M. L. podniósł, że od ośmiu lat leczy się psychiatrycznie. W tym czasie skarżący przebywał na zwolnieniach lekarskich, świadczeniach rehabilitacyjnych i na rencie. Zażywa ponadto silne leki psychotropowe. Skarżący podniósł, że od 2015 r. jest osobą bezdomną, pozostającą na utrzymaniu Ośrodka Pomocy Społecznej. Skarżący wskazał, że nie ma środków na poniesienia kosztów utrzymania, zakupu leków i alimentów płaconych na trójkę dzieci. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2016 r. poz. 718 – dalej przywoływana jako P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W rozumieniu powyższych przepisów, sąd administracyjny bada legalność, czyli innymi słowy zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron, oraz z przepisami proceduralnymi, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Sąd orzekając w sprawie nie kieruje się zasadami słuszności, czy też celowości i nie ocenia kwestionowanego w skardze rozstrzygnięcia z punktu widzenia zasad współżycia społecznego. Natomiast stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a., uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie zaskarżonej decyzji lub postanowienia następuje wówczas, gdy sąd stwierdzi: naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), albo inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Po myśli art. 134 § 1 P.p.s.a., rozstrzygając daną sprawę, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 P.p.s.a.). W przypadku zaś, gdy nie zachodzą okoliczności wskazane w art. 145 § 1 P.p.s.a, skarga podlega oddaleniu w oparciu o przepis art. 151 P.p.s.a. Dokonując tak rozumianej oceny zaskarżonego rozstrzygnięcia Sąd nie dopatrzył się w zaskarżonej decyzji naruszeń prawa skutkujących koniecznością jej uchylenia (art. 145 § 1 P.p.s.a.). Przedmiotem postępowania prowadzonego w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] marca 2016 r. utrzymująca w mocy decyzję z dnia [...] stycznia 2016 r., którą Burmistrz [...] nad N. odmówił skarżącemu przyznania świadczenia z pomocy społecznej w formie pieniężnej - zasiłku okresowego. Zasiłek okresowy, o przyznanie którego wnioskował skarżący, stanowi świadczenie pieniężne, o którym mowa w art. 38 u.p.s. W myśl art. 38 ust. 1 pkt 1 u.p.s. zasiłek okresowy przysługuje w szczególności ze względu na długotrwałą chorobę, niepełnosprawność, bezrobocie, możliwość utrzymania lub nabycia uprawnień do świadczeń z innych systemów zabezpieczenia społecznego osobie samotnie gospodarującej, której dochód jest niższy od kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej. Z kolei ust. 2 pkt 1 art. 38 stanowi, że zasiłek okresowy ustala się w przypadku osoby samotnie gospodarującej – do wysokości różnicy między kryterium dochodowym osoby samotnie gospodarującej a dochodem tej osoby, z tym że kwota zasiłku nie może być wyższa niż [...] zł miesięcznie. Przyznanie zasiłku w każdym przypadku uzależnione jest od spełnienia obligatoryjnej przesłanki, jaką jest uzyskanie dochodu niższego od kryterium dochodowego, wynikającego z art. 8 ust. 1 u.p.s. oraz § 1 pkt 1 lit. a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia z dnia 14 lipca 2015 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz.U. z 2015, poz. 1058). W myśl tych regulacji, prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (...) przysługuje osobie samotnie gospodarującej, której dochód nie przekracza kwoty [...]zł, stanowiącej tzw. kryterium dochodowe osoby samotnie gospodarującej, przy jednoczesnym wystąpieniu co najmniej jednego z powodów wymienionych w art. 7 pkt 2-15 lub innych okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy społecznej. Zasiłek okresowy jest zatem świadczeniem pieniężnym z pomocy społecznej, którego otrzymanie warunkowane jest spełnieniem przesłanek określonych przepisami ustawy o pomocy społecznej. Warunkiem otrzymania omawianego świadczenia jest, jak wynika z cyt. przepisów, spełnienie kryterium dochodowego oraz wystąpienie szczególnych okoliczności, które zostały wymienione przez ustawodawcę przykładowo w art. 38 ust. 1: długotrwałej choroby, bezrobocia, niepełnosprawności, możliwości nabycia uprawnień do świadczeń z innych systemów zabezpieczenia społecznego. Wskazany w cyt. przepisie katalog przesłanek jest katalogiem otwartym, co oznacza, że każda szczególna okoliczność w sytuacji niemożności samodzielnego jej przezwyciężenia, z uwagi na niski dochód bądź jego brak, predestynować może do otrzymania zasiłku okresowego. Zasiłek okresowy, z uwagi na określony czas jego trwania, jest świadczeniem, którego założeniem jest wsparcie przez jakiś czas osoby potrzebującej pomocy w przezwyciężeniu trudnej sytuacji życiowej. Podkreślenia wymaga, że ustalenie spełnienia wyżej wskazanych wymogów określonych w ustawie o pomocy społecznej możliwe jest dopiero po zweryfikowaniu przez organ sytuacji rodzinnej, osobistej i majątkowej wnioskodawcy. Ustalenie okoliczności istotnych dla kwestii przyznania świadczenia możliwe jest natomiast wyłącznie przy ścisłej współpracy wnioskodawcy. Zgodnie bowiem z art. 4 u.p.s., osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Współpraca świadczeniobiorcy z organem warunkowana jest jednym z celów pomocy społecznej, jakim jest aktywizacja osoby wymagającej pomocy. Pomoc społeczna bowiem nie wiąże się z wyręczaniem osób w realizacji ich potrzeb, ale polega na udzieleniu wsparcia motywującego je do samodzielnego zaspokajania własnych potrzeb. Współdziałanie wnioskodawcy wiąże się ze współpracą z organem, przedkładaniem wszelkich niezbędnych dokumentów, udzielaniem informacji i wyjaśnień. Współdziałanie rodzi po stronie wnioskodawcy określone obowiązki, przede wszystkim obowiązek aktywnego dbania o swoje interesy i wykazania, że przyznana pomoc nie będzie polegać na rozdawnictwie i wyręczaniu beneficjenta w rozwiązywaniu jego problemów bytowych, a także obowiązek wykazania, że spełnia ustawowe przesłanki pozwalające na przyznanie mu świadczenia. Zdaniem organu odwoławczego w sprawie niniejszej skarżący nie dochował obowiązku współpracy z organem w kwestii ujawnienia swojego źródła dochodu, co stało się przyczyną odmowy przyznania świadczenia. Wniosek ten Sąd rozpoznający sprawę w pełni podziela. Jak wynika z akt sprawy, w znajdującym się w nich (strony nienumerowane) oświadczeniu złożonym w dniu [...] grudnia 2015 r. pod rygorem odpowiedzialności karnej przewidzianej w art. 233 § 1 i 2 k.k. skarżący stwierdził, że: "prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe; nie posiada żadnego źródła dochodu; prac dorywczych nie podejmuje, na dzień dzisiejszy odmawia umieszczenia w schronisku dla osób bezdomnych, nie posiada żadnego stałego miejsca pobytu, nie wie gdzie spędzi dziś noc". Jak natomiast wynika z informacji z dnia [...] stycznia 2016 r. udzielonej przez Powiatowy Urząd Pracy w N. nad N., skarżący podjął zatrudnienie od [...].10.2015 r. w N. Administracji Domów Mieszkalnych sp. z o.o. Akta zawierają ponadto kopie umowy zlecenia o świadczenie usług sportowych z zakresu wykonywania czynności ratownika wodnego zawartej w dniu [...].10.2015 r. do dnia [...].12.2015 r. oraz umowy zlecenia o świadczenie usług sportowych z zakresu wykonywania czynności ratownika wodnego zawartej w dniu [...].01.2016 r. do dnia [...].03.2016 r. Obowiązek współdziałania z organem, o którym mowa w art. 4 u.p.s., zakłada w pierwszej kolejności przedkładanie prawdziwych informacji, jak natomiast wynika z art. 11 ust. 2 ustawy, brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym (...) w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej (...) może stanowić podstawę do m.in. odmowy przyznania świadczenia. Skarżący obowiązany był do udzielania prawdziwych i rzetelnych informacji, czego nie uczynił. Brak współpracy skarżącego w kwestii ujawnienia dochodu, a wręcz ich zatajanie, jest samoistną przesłanką do odmowy przyznania mu świadczenia w oparciu o art. 11 ust. 2 u.p.s. Podkreślić należy, że środki przekazywane na pomoc społeczną są środkami publicznymi i muszą być wydawane w sposób wyważony i przemyślany. Przyznawanie świadczeń z pomocy społecznej musi się odbywać na podstawie rzetelnie ustalonych i prawdziwych informacji, do udostępnienia których zobligowany jest wnioskodawca, organ zobowiązany jest natomiast do potwierdzenia danych przedłożonych przez wnioskodawcę. Informacje udzielone przez skarżącego są informacjami nieprawdziwymi, a ich nieprawdziwość nie jest efektem błędu, lecz świadomego działania skarżącego. Niewyjaśniona sytuacja majątkowa skarżącego spowodowana brakiem jego współpracy z organem jest zatem w niniejszej sprawie kluczowym argumentem przemawiającym za negatywnym rozpatrzeniem jego wniosku o przyznanie świadczenia. Sytuacja ta dodatkowo nie mogła zostać ustalona w oparciu o rodzinny wywiad środowiskowy. Zgodnie z art. 106 ust. 4 u.p.s., decyzję administracyjną o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia (...) wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. W ocenie Sądu jednak brak współdziałania z pracownikiem organu w tym zakresie nie może sam w sobie stanowić podstawy do wyprowadzania z tego faktu wniosków o nieistnieniu przesłanek do przyznania świadczenia. Nie można zatem zgodzić się ze stanowiskiem organu, że sam fakt niemożności podania przez skarżącego jego miejsca pobytu w celu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego może stanowić samoistną przesłankę do odmowy przyznania mu świadczenia. Nie można bowiem wykluczyć zaistnienia takich sytuacji losowych, że konkretna osoba wnioskująca o świadczenie z zakresu pomocy społecznej może znajdować się w takiej sytuacji od niej niezależnej, iż nie posiada żadnego miejsca pobytu i wskutek tego nie może go podać. W niniejszej sprawie jednak ten brak wskazania przez skarżącego jego miejsca pobytu w świetle zatajenia informacji dotyczących jego dochodów pozwala na przyjęcie założenia, że również w tym zakresie skarżący celowo uniemożliwia organowi ustalenie jego rzeczywistej sytuacji majątkowej i osobistej. W tym miejscu należy podkreślić to, że skarżący odmawia przyjęcia proponowanej mu pomocy w postaci umieszczenia w schronisku dla bezdomnych. Odmowa współdziałania z pracownikiem socjalnym, czy też rezygnacja z podejmowania prób wykorzystania własnych możliwości wyjścia z trudnej sytuacji życiowej, stanowi samodzielną podstawę prawną odmowy przyznania świadczeń z pomocy społecznej (vide np. wyrok WSA w Gliwicach z 26.03.2015 r., IV SA/Gl 565/14, LEX nr 1676969). Reasumując, Sąd uznał, że organ nie dopuścił się naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania mogącego mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 P.p.s.a.), co uzasadniało, na podstawie art. 151 P.p.s.a., oddalenie skargi.