II SA/Bd 751/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Małgorzata Włodarska ( spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Grzegorz Saniewski Sędzia WSA Elżbieta Piechowiak Protokolant Ewa Majchrzak po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 2 grudnia 2009r. sprawy ze skargi J. W. na decyzję Wojewody Kujawsko-Pomorskiego z dnia [...] czerwca 2009 r. nr [...] w przedmiocie odszkodowania za nieruchomość przejętą na rzecz Skarbu Państwa 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję S. T. z dnia [...] stycznia 2009r. nr [...], 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. Decyzją z dnia [...] Starosta T. odmówił skarżącemu J. W. przyznania odszkodowania za zabudowaną nieruchomość położoną w T., przy ul. K., przejętą na rzecz Skarbu Państwa na mocy postanowienia Sądu Powiatowego w T. z dnia [...] (sygn. akt Ko. 8/68). Jako podstawę prawna rozstrzygnięcia wskazał art. 13 Dekretu z dnia 18 czerwca 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwa od narodowości w czasie wojny 1939-1945 r. (Dz. U. Nr 41, poz. 237 ze zm.), powoływanego dalej jako "dekret" oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), dalej "kpa". W uzasadnieniu decyzji Starosta podał, że właścicielem nieruchomości położonej w T., przy ul. K. był F. K., który w czasie okupacji przyjął II grupę narodowości niemieckiej. Z tego też powodu, na podstawie art. 2 § 1 dekretu zajęty został przez Skarb Państwa jego majątek – nieruchomość przy ul. K. Postanowieniem Sądu Powiatowego w T. z dnia [...] stwierdzone zostało, że nieruchomość ta w ¾ częściach nie podlega zwolnieniu spod zajęcia, dozoru i zarządu, i przechodzi na własność Skarbu Państwa. Starosta wskazał, że obecnie przedmiotowa nieruchomość stanowi własność osób fizycznych, których prawa ujawnione są w księdze wieczystej [...], oraz że skarżący na podstawie postanowienia Sądu Powiatowego w T. z dnia [...] odziedziczył w całości spadek po M. K., żonie F. K., która z kolei była następcą prawnym F. K., z tym że nie wiadomo, czy do masy spadkowej po M. K. wchodziła nieruchomość przy ul. K. Organ wskazał także, że skarżący we wniosku o odszkodowanie zarzucił organom, że pomimo tego że był spadkobiercą M. K. nie brał udziału w postępowaniu sądowym zakończonym postanowieniem z dnia [...] o przejściu spornej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa przez co nie mógł dochodzić prawa własności do tej nieruchomości. Odnosząc się do powyższego organ stwierdził, że sprawa o odszkodowanie za przejętą przez Skarb Państwa nieruchomość przy ul. K. nie może być rozpatrywana w postępowaniu administracyjnym, ponieważ w kwestii tej orzekł Sąd Powiatowy w T., więc wzruszenie postanowienia tego Sądu może nastąpić tylko w postępowaniu sądowym i to na wniosek skarżącego. Organ podkreślił, że z tych względów ustalenie odszkodowania za przejętą nieruchomość jest niedopuszczalne w postępowaniu administracyjnym. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący sformułował zarzut naruszenie przepisów prawa materialnego, wskazując na naruszenie art. 1 ustawy z dnia 20 lipca 1950 r. o zniesieniu sankcji oraz ograniczeń w stosunku do obywateli, którzy zgłosili swą przynależność do narodowości niemieckiej (Dz. U. Nr 29, poz. 270), § 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 lipca 1950 r. w sprawie wykonania ustawy o zawieszeniu sankcji oraz ograniczeń w stosunku do obywateli, którzy zgłosili swą przynależność do narodowości niemieckiej (Dz. U. Nr 32, poz. 294) i art. 13 dekretu, a także naruszenie zasady legalizmu, prawdy obiektywnej, wyrażenia interesu społecznego i słusznego interesu obywateli i zasady pogłębiania zaufania organów Państwa. W ocenie skarżącego punktem wyjścia rozstrzygającym o istocie sprawy jest właściwe zestawienie zaistniałych zdarzeń, które przedstawiają się następująco: 1) 1925 r. nabycie przez F. i A. małżonków K. spornej nieruchomości, 2) 1945 r. śmierć A. K. i dziedziczenie jej części przez F. K., który staje się w ten sposób właścicielem ¾ nieruchomości przy ul. K., 3) 8 września 1948 r. ślub F. K. z M. W., 4) 22 lipca 1950 r. wejście w życie ustawy z dnia 20 lipca 1950 r. o zawieszeniu sankcji (cyt. powyżej), 5) 24 maja 1955 r. śmierć F. K. i nabycie spadku po nim przez jego żonę M. K., oraz uiszczenie przez nią należnego podatku spadkowego, 6) 28 czerwca 1957 r. wpisanie M. K. jako właścicielki ¾ nieruchomości przy ul. K. do księgi wieczystej [...], 7) 1960 śmierć M. K., nabycie spadku po niej w całości przez skarżącego, 8) 15 lutego 1963 r. postanowienie o przejęciu udziału F. K. w nieruchomości przy ul. K. na własność Skarbu Państwa. Skarżący podkreślił, że o działaniach Prezydium i Sądu skutkujących wydaniem postanowienia z dnia [...] nie został powiadomiony oraz że w 1963 r. doszło do bezprawnego zagarnięcia majątku będącego już wtedy w jego posiadaniu, pomimo wejścia w życie ustawy z dnia 20 lipca 1950 r. znoszącej sankcje w stosunku do obywateli, którzy zgłosili swą przynależność do narodowości niemieckiej. Doprowadziło to do przysporzenia majątku Skarbowi Państwa jego kosztem i dlatego żąda odszkodowania od obecnego przedstawiciela Skarbu Państwa – Starosty T., twierdząc, że przedstawione działania administracji państwowej stanowią naruszenie podstawowych praw państwa demokratycznego wynikających z Konstytucji RP oraz kpa. Wojewoda K. działając jako organ II instancji, decyzję z dnia [...] utrzymał w mocy decyzję Starosty T. z dnia [...]. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie stwierdził, powołując się na orzecznictwo Sądu Najwyższego, że wbrew twierdzeniom skarżącego możliwe było wydanie orzeczenia o pozbawieniu F. K. majątku po jego śmierci, jeżeli za życia majątek ten uległ zajęciu w toku postępowania wszczętego na podstawie przepisów rozporządzenia wykonawczego z dnia 30 listopada 1944 r. (Dz. U. Nr 14, poz. 75) do dekretu z dnia 4 listopada 1944 r. o środkach zabezpieczających w stosunku do zdrajców narodu (Dz. U. Nr 11, poz. 54), albo na podstawie ustawy z dnia 6 maja 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów (Dz. U. Nr 17, poz. 96). Organ podniósł, że jeżeli majątek przeszedł na rzecz Skarbu Państwa w trybie określonym przez powyżej przytoczone przepisy, to skarżącemu nie przysługuje żadne odszkodowanie, gdyż są to regulacje o charakterze karnym i wypłacenie odszkodowania niweczyłoby funkcję jaką miały te przepisy spełnić. Wobec tego dopóki nie zostaną wzruszone orzeczenia sądu dotyczące zajęcia, dozoru, zarządu i przejścia na własność spornej nieruchomości, nie ma możliwości wypłaty skarżącemu odszkodowania. Podkreślono, że organy administracji nie mają możliwości uchylania, czy w inny sposób podważania prawomocnych orzeczeń sądowych oraz, że wobec skarżącego nie może zostać ustalone i wypłacone odszkodowanie z uwagi na brak drogi administracyjnej w niniejszej sprawie. W skardze od powyższego rozstrzygnięcia skarżący przedstawił takie same zarzuty jak w odwołaniu, a ponadto zarzucił rozpatrywanie prawa do odszkodowania tylko w kategoriach braku możliwości działania z uwagi na istniejące orzeczenie sądu powszechnego nie zaś również w kategoriach winy organu administracyjnego, który doprowadził sąd do błędnego orzeczenia, wykonując przedtem wykluczające się działania (pobrał podatek spadkowy od spornej nieruchomości, a następnie skierował sprawę do Sądu celem zalegalizowania przejęcia nieruchomości, bez udziału spadkobierców w tej sprawie). Następnie ponownie, tak jak w odwołaniu przedstawił chronologicznie najistotniejsze jego zdaniem wydarzenia w tej sprawie, twierdząc że mają one znaczenie rozstrzygające o istocie sprawy. Na tym tle skarżący postawił pytania: - dlaczego Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w T. wnioskowało do Sądu o przeprowadzenie postępowania w zakresie przejęcia na rzecz Skarbu Państwa udziału w spornej nieruchomości, skoro uprzednio majątek ten po pobraniu całości podatku spadkowego, za pozwoleniem tegoż samego organu został ujawniony w księdze wieczystej jako majątek M. K., a następnie stał się jego własnością? - na jakiej podstawie wnioskowano o przeprowadzenie tego postępowania sądowego i wobec kogo, skoro jego nie powiadomiono o podjętych działaniach i przez to nie zapewniono jemu czynnego udziału w postępowaniu? - dlaczego Starosta T.i Wojewoda jako obecni reprezentanci Skarbu Państwa nie dostrzegli rażącego błędu ówczesnej administracji polegającego na skierowaniu wniosku do Sądu i nie wzięcie pod uwagę zapisów ustawy "amnestyjnej" z dnia 20 lipca 1950 r. i nie odnieśli się do tych błędów w uzasadnieniach swoich decyzji. Skarżący podkreślił, tak jak w odwołaniu, że zagarnięcie majątku będącego w 1963 r. już w jego posiadaniu nastąpiło w sposób bezprawny, bowiem majątek ten na podstawie ustawy z dnia 20 lipca 1950 r. o zniesieniu sankcji w stosunku do obywateli, którzy zgłosili swą przynależność do narodowości niemieckiej, został zwolniony z wszelkich sankcji i dlatego mógł przejść po nabyciu spadku przez M. K. na nią, a następnie na jego własność. Stwierdził także, że działania ówczesnego przedstawiciela Skarbu Państwa były sprzeczne z uprzednio podejmowanymi rozstrzygnięciami przez ten sam organ. Doprowadziło to do przysporzenia majątku Skarbowi Państwa i wzbogacenie się o podatek od spadków, a jego naraziło na poważne straty materialne. Skarżący domaga się w związku z powyższym uchylenia decyzji organów obu instancji i wydania orzeczenia przyznającego prawo do uzyskania zadośćuczynienia za poniesiony uszczerbek w szerokim tego słowa znaczeniu. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie i podkreślając, że analiza zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wskazuje na jakiekolwiek nadużycia spowodowane działaniami organów administracji. Organ wskazał także, że przepisy ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jednolity z 2004 r. Nr 261, poz. 2603) nie przewiduje możliwości wypłaty odszkodowania w prezentowanym w niniejszej sprawie przypadku, ani możliwości ubiegania się o zwrot nieruchomości wywłaszczonej w trybie dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwa od narodowości w czasie wojny 1939 r. – 1945 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści przepisu art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269, z późn. zm.) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że Sąd rozpatrując skargę ocenia, czy zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa materialnego, bądź przepisów postępowania administracyjnego, nie wkraczając przy tym w uprawnienia organów administracji do orzekania bezpośredniego o prawach i obowiązkach stron postępowania administracyjnego. Sąd nie może oprzeć kontroli o kryterium słuszności czy sprawiedliwości społecznej. Uchylenie decyzji administracyjnej przez Sąd następuje tylko w przypadku stwierdzenia istotnych wad w przeprowadzonym postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającym wpływ na wynik sprawy. Oceniając zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji w powyższym zakresie, Sąd stwierdził, że naruszają one przepisy postępowania w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy. Na wstępie rozważań należy wskazać, że analiza akt sprawy, a zwłaszcza pism skarżącego prowadzi do wniosku, że żąda on od organów administracji państwowej zamiennie, raz odszkodowanie (rekompensaty) za przejęcie przez Skarb Państwa w trybie dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. nieruchomości położonej w Tucholi, przy ul Krótkiej 2 (vide: wniosek k-5), a innym razem zadośćuczynienia za błąd ówczesnych organów administracji, który doprowadził – jego zdaniem do bezprawnego przejęcia spornej nieruchomości (vide: odwołanie k – 41, 42, skarga k – 2-5 akt sąd.) Żadne z tych żądań nie znajduje oparcia w obowiązujących przepisach prawa administracyjnego materialnego ani w przepisach procesowych. Ustawodawca nie przewidział bowiem możliwości wypłaty ze Skarbu Państwa odszkodowania za przejęcie nieruchomości na podstawie prawomocnego postanowienia Sądu Powiatowego wydanego w trybie dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. Żaden też aktualnie obowiązujący przepis prawa procesowego administracyjnego nie daje możliwości finansowego zadośćuczynienia za ewentualny błąd dawnych organów administracji powiatowej. Nawet gdyby istniało duże prawdopodobieństwo popełnienia błędu przez taki organ, to żaden przepis prawa nie upoważnia dzisiaj istniejące organy administracji do prowadzenia postępowania dowodowego w tej kwestii, a następnie do ustalenia odszkodowania. Przyznają to także organy administracji obu instancji zajmujące się wnioskiem skarżącego, stwierdzając w uzasadnieniu zaskarżonych decyzji, że "sprawa o odszkodowanie za przejętą przez Skarb Państwa nieruchomość położoną w T., przy ul. K. nie może być rozpatrywana w postępowaniu administracyjnym" (vide: k-27v akt administracyjnych), oraz że "organ I instancji (...) prawidłowo przyjął, że wobec wnioskodawcy nie może zostać ustalone i wypłacone odszkodowanie z uwagi na brak drogi administracyjnej w niniejszej sprawie" (vide k – 16 akt administracyjnych II instancji). Jeżeli więc organy administracji wypracowały taki pogląd, po zapoznaniu się ze zgromadzonymi dokumentami oraz przepisami prawa, to jedynym słusznym rozstrzygnięciem tych organów powinno być umorzenie postępowania na podstawie art. 105 § 1 kpa jako bezprzedmiotowego. Postanowienie o umorzeniu postępowania jest orzeczeniem formalnym, kończącym postępowanie administracyjne bez jego merytorycznego rozstrzygnięcia. Podkreślić przy tym należy, że postępowanie administracyjne staje się bezprzedmiotowe, gdy sprawa, która miała być załatwiona w drodze decyzji albo nie miała charakteru sprawy administracyjnej jeszcze przed datą wszczęcia postępowania, albo utraciła charakter sprawy administracyjnej w toku postępowania administracyjnej. W pierwszym przypadku postępowanie stało się bezprzedmiotowe, bowiem przyczyna bezprzedmiotowości została wykryta w toku postępowania, w drugim natomiast dlatego, że przyczyna bezprzedmiotowości pojawiła się po wszczęciu postępowania, a przed jego zakończeniem (tak: M. Jaśkowska, A. Wróbel Komentarz do art. 105 kpa, lex, 2009, wyd. III). Z bezprzedmiotowością postępowania mamy do czynienia wówczas, gdy w sposób oczywisty organ stwierdzi brak podstaw prawnych i faktycznych do merytorycznego rozpatrzenia sprawy (tamże). W doktrynie i orzecznictwie wskazuje się także, że sprawa administracyjna jest konsekwencją istnienia stosunku administracyjnoprawnego, czyli takiej sytuacji prawnej, w której strona ma prawo żądać od organu administracyjnego skonkretyzowania jej indywidualnych uprawnień wynikających z prawa materialnego. Postępowanie w takiej sprawie staje się bezprzedmiotowe, jeżeli brak któregoś z elementów tego stosunku (vide: wyrok NSA w Gdańsku z dnia 14 listopada 2007 r., sygn. akt II SA/Gd 500/07, System Informacji Prawnej Lex nr 342307). W przedmiotowej sprawie skarżący, jak to już powyżej wskazano nie miał podstaw prawnych do żądania od organów administracji państwowej wydanie decyzji w przedmiocie odszkodowania za przejęcie przez Skarb Państwa spornej nieruchomości wskutek nieuprawnionych (jego zdaniem) działań dawnych organów administracji. Wobec tego organy administracji rozpatrujące jego wniosek z dnia 6 października 2008 r. nie powinny były wydać rozstrzygnięcia merytorycznego jakim jest decyzja o odmowie przyznania odszkodowania, które to rozstrzygnięcie pociąga za sobą konsekwencje chociażby w postaci "powagi rzeczy osądzonej", lecz jedynie orzeczenie formalne o umorzeniu postępowania. Ponadto wskazać należy, że słusznie w ocenie Sądu organy administracji sugerowały skarżącemu w uzasadnieniach swoich decyzji, drogę postępowania przed sądem powszechnym – karnym, dla ewentualnego zaspokojenia jego żądań. Dopóki bowiem niewzruszone pozostaje postanowienie Sądu Powiatowego w T. z dnia [...] (sygn. akt Ko8/62) o nie podleganiu zwolnienia spod zajęcia, dozoru i zarządu i przejściu na własność Skarbu Państwa spornej nieruchomości, dopóty skarżący nie ma żadnych argumentów prawnych do domagania się od Skarbu Państwa odszkodowania (zadośćuczynienia) za przejęcie tej nieruchomości i to w trybie postępowania administracyjnego. Podkreślić należy, że organy administracji państwowej nie są upoważnione do oceny zasadności orzeczeń sądów nawet, jeżeli wydane one zostały na wniosek organu administracji, tak jak w niniejszej sprawie. Mając na uwadze powyższe orzeczono na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 135 oraz art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dz. U. Nr 153, poz. 1269, z późn. zm.) jak w sentencji wyroku.