I SA/Gd 1031/13

Referendarz Sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku Monika Hennig po rozpoznaniu w dniu 23 października 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku R. K. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Urzędu Kontroli Skarbowej [...] z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie wznowienia postępowania postanawia: odmówić wnioskodawcy przyznania prawa pomocy. Wnioskiem zawartym w skardze wniesionej na decyzję Dyrektora Urzędu Kontroli Skarbowej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku, uzupełnionym na urzędowym formularzu PPF w dniu 4 września 2013 r. (data stempla pocztowego), R. K. zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych. W złożonym oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że prowadzi gospodarstwo domowe z żoną i małoletnim synem, w jego małżeństwie istnieje ustrój rozdzielności majątkowej, jedynym źródłem utrzymania rodziny są dochody osiągane przez wnioskodawcę z tzw. pracy dorywczej w wysokości 2.000 zł, wnioskodawca nie posiada jakiegokolwiek majątku, zaś jego żona jest właścicielką mieszkania, którego zakup sfinansowała kredytem bankowym. Zgodnie z brzmieniem art. 245 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej jako p.p.s.a.), prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przywołane przepisy regulujące instytucję prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Zatem – co wymaga podkreślenia – to rzeczą wnioskodawcy jako zainteresowanego jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Regulacja zawarta w art. 255 p.p.s.a. stanowi, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Na podstawie ww. przepisu referendarz sądowy zarządzeniem z dnia 10 września 2013 r. (doręczonym w dniu 23 września 2013 r.) wezwał wnioskodawcę do przedłożenia w terminie 7 dni następujących dokumentów: (1) odpisów wszystkich złożonych przez wnioskodawcę i jego małżonkę zeznań podatkowych za rok 2012 (PIT-28, PIT-36, PIT-36L, PIT-37, PIT-38, PIT-39), a w przypadku ich nieskładania za ww. rok stosownych zaświadczeń w tym przedmiocie z właściwego urzędu skarbowego; (2) wyciągów i wykazów ze wszystkich posiadanych przez małżonków rachunków i lokat, na których gromadzone są środki pieniężne, w tym kont i lokat dewizowych, obrazujących historię (przelewy, wpłaty, wypłaty) i salda tych rachunków w okresie ostatnich trzech miesięcy, bądź też oświadczenia złożonego przez każdego z małżonków o ich nieposiadaniu; (3) dokumentu potwierdzającego wysokość (w kwocie brutto i netto) dochodów wnioskodawcy uzyskiwanych z tzw. prac dorywczych, z których wynikałaby ich średnia miesięczna wysokość w okresie ostatnich trzech miesięcy oraz kwota miesięcznego dochodu uzyskiwana aktualnie; (4) dokumentów potwierdzających okoliczność, że żona wnioskodawcy aktualnie nie prowadzi działalności gospodarczej (zaświadczenie o zawieszeniu działalności); jeżeli nie zawiesiła ona wykonywania działalności gospodarczej – dokumentów księgowych, z których wynikałaby wysokość osiągniętego z tego tytułu dochodu (przychodu) lub poniesionej straty, kosztów uzyskania przychodów w okresie ostatnich trzech miesięcy, a także kopii zgłoszenia NIP-1 z załącznikiem B wraz z ich aktualizacjami, ewidencji środków trwałych, jeżeli jest podatnikiem podatku VAT – deklaracji VAT-7, a także wyciągów z rachunków związanych z wykonywaną działalnością gospodarczą z okresu ostatnich trzech miesięcy wraz z historią dokonanych na rachunkach operacji (wpłat, wypłat, przelewów) i stanem sald kont; (5) oświadczenia złożonego przez małżonkę w przedmiocie jej majątku, w szczególności posiadanych przez nią nieruchomości, przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro, wysokości zasobów pieniężnych (oszczędności i papierów wartościowych); (6) oświadczenia złożonego przez każdego z małżonków w przedmiocie posiadanych udziałów tak w spółkach osobowych, jak i kapitałowych, pełnionych funkcji i osiąganych z tego tytułu dochodów; (7) dokumentów obrazujących wysokość poniesionych w okresie ostatnich trzech miesięcy kosztów utrzymania rodziny (opłat za gaz, energię elektryczną, wodę, wywóz nieczystości, telefon, innych); (8) oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na wnioskodawcę, jego żonę pojazdów mechanicznych (podania ich marki, modelu, roku produkcji oraz aktualnej wartości); (9) dokumentów obrazujących aktualny stan zadłużenia wobec Skarbu Państwa, banków i innych podmiotów wraz z dowodami, z których wynikałaby kwota miesięcznej spłaty posiadanych przez małżonków zobowiązań; (10) dowodów dotyczących egzekucji aktualnie prowadzonej na majątku wnioskodawcy. Wyjaśniono przy tym wnioskodawcy, że niezastosowanie się do treści wezwania będzie skutkować rozpoznaniem wniosku w oparciu o posiadane dokumenty. Z wymaganych dokumentów wnioskodawca przedłożył: - odpis zeznania podatkowego za 2012 r. (PIT-37) wraz z informacją o dochodach oraz pobranych zaliczkach na podatek dochodowy za 2012 r. (PIT-11), z których wynika, że uzyskał dochód ze stosunku pracy w wysokości 1.698,75 zł; - dwa wydruki z rachunku bankowego dokumentujące blokadę środków z dnia 16 lipca 2012 r. w związku z zajęciem egzekucyjnym do kwoty 2.484.965,97 zł oraz zadłużenie z tytułu karty kredytowej na dzień 27 marca 2011 r. w kwocie 2.567,77 zł; - odpisy trzech rachunków do umów zlecenia z dnia 14 czerwca, 1 lipca i 1 sierpnia 2013 r., które wskazują, że dochód wnioskodawcy z ww. tytułu wyniósł każdorazowo 121,05 zł netto (200 zł brutto); - wydruk z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej (CEIDG), z którego wynika, że żona wnioskodawcy zawiesiła działalność gospodarczą z dniem 26 czerwca 2013 r.; - odpis umowy kredytu na cele mieszkaniowe z dnia 23 marca 2009 r., zaciągniętego przez żonę wnioskodawcy oraz jego rodziców w kwocie 330.000 zł; - kopię faktury VAT za energię elektryczną za okres od maja do października 2013 r. wystawionej na żonę wnioskodawcy; - odpis decyzji w sprawie podatku od nieruchomości za 2013 r., której adresatem jest żona wnioskodawcy; - odpis umowy majątkowej małżeńskiej z dnia 30 października 2007 r. W dodatkowo złożonym oświadczeniu wyjaśnił, że z żoną pozostaje w nieformalnej separacji, małżonkowie prowadzą odrębne gospodarstwo domowe, wnioskodawca partycypuje jedynie w kosztach związanych z eksploatacją mieszkania w części stanowiącej 50% opłat za energię elektryczną oraz opłat odprowadzanych do wspólnoty mieszkaniowej, tj. w łącznej kwocie 580 zł miesięcznie, a także partycypuje w spłacie kredytu mieszkaniowego w części odpowiadającej ¼ raty, dokonuje także spłaty zadłużenia na karcie kredytowej w kwocie od 100 zł do 200 zł miesięcznie. Wskazał, że poza dochodami z tytułu umów zlecenia uzyskuje także dochody z tytułu tzw. prac dorywczych, których wysokości nie jest w stanie udokumentować, gdyż pracę świadczył bez umowy. Oświadczył także, że nie posiada udziałów w spółkach osobowych ani kapitałowych, żadne z małżonków nie posiada pojazdów mechanicznych. Wyjaśnił również, że jego żona nie wyraziła zgody na wykazanie wysokości swoich dochodów oraz odmówiła przedstawienia swoich rachunków bankowych. Mając na uwadze opisane okoliczności faktyczne, przyjąć należało, że sytuacja finansowa wnioskodawcy pozostaje nadal niejasna. Wnioskodawca nie nadesłał bowiem wszystkich wymaganych dokumentów, które pozwoliłyby na weryfikację zawartych we wniosku kluczowych danych dotyczących jego aktualnej sytuacji majątkowej oraz dokonanie jej pełnej oceny, w szczególności danych dotyczących źródeł i miesięcznych dochodów małżonków, posiadanych przez nich składników majątku, w tym środków pieniężnych oraz kwoty ponoszonych niezbędnych wydatków związanych z ich bieżącymi kosztami utrzymania. Przyjąć również można, że wnioskodawca, poprzez wskazanie jedynie okoliczności, które przemawiałyby za uznaniem, że znajduje się on w trudnej sytuacji finansowej, która nie pozwala mu na pokrycie kosztów sądowych, przedstawił swoją sytuację finansową w sposób wybiórczy. Nie można także pominąć, że podane we wniosku dane i okoliczności pozostają w sprzeczności z treścią dodatkowego oświadczenia wnioskodawcy, które złożone zostało przez niego w odpowiedzi na wezwanie Referendarza sądowego. W konsekwencji nie sposób stwierdzić, czy w ogóle, a jeśli tak, to w jakiej części, jest on w stanie ponieść koszty sądowe w niniejszej sprawie. Na wstępie wyjaśnić należy wnioskodawcy, że już z samego faktu nałożenia na niego zobowiązania w trybie art. 255 p.p.s.a., tj. przedłożenia dodatkowych dokumentów celem usunięcia wątpliwości co do określonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy jego możliwości płatniczych oraz wskazaniu, że niezastosowanie się do treści wezwania będzie skutkować rozpoznaniem wniosku w oparciu o posiadane dokumenty mógł on wywieść, że złożone przez niego we wniosku oświadczenie uznano za niewystarczające oraz że zostanie obciążony negatywnymi skutkami związanymi z nieprzedłożeniem wymaganych dokumentów. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym ugruntował się pogląd, w świetle którego uchylenie się przez wnioskodawcę od obowiązków nałożonych w trybie art. 255 p.p.s.a. stanowi przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznania mu prawa pomocy w żądanym zakresie. Zważyć należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy brak jest możliwości poszukiwania z urzędu faktów przemawiających na korzyść ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy. Dokonywana jest jedynie ocena w świetle art. 246 § 1 p.p.s.a. tych okoliczności, które wskazała strona. Jedynym instrumentem służącym weryfikacji oświadczeń wnioskodawcy i tym samym umożliwiającym prawidłową ocenę jego kondycji finansowej, jest unormowanie zawarte w art. 255 p.p.s.a., zgodnie z którym odpowiednich informacji, czy też dokumentów musi dostarczyć sam skarżący (por. postanowienie NSA z dnia 1 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 235/06, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; postanowienie NSA z dnia 24 marca 2005 r., sygn. akt OZ 128/05, niepubl.). W pierwszej kolejności Referendarz sądowy postanowił odnieść się do rozbieżności wynikających z oświadczenia wnioskodawcy oraz nadesłanych przez niego dokumentów. Jednak przed ich omówieniem wskazać należy wnioskodawcy, że istniejący w małżeństwie skarżącego ustrój rozdzielności majątkowej nie zwalnia z obowiązku przedłożenia dokumentów i podania informacji dotyczących sytuacji finansowej jego małżonki. Zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej nie skutkuje brakiem obowiązku przedstawienia informacji oraz dokumentów dotyczących majątku i dochodów małżonki, gdyż o zwolnieniu strony od kosztów sądowych nie decyduje tylko jej własny stan majątkowy z pominięciem majątku współmałżonka. W świetle przepisów prawa rodzinnego rozdzielność majątkowa pomiędzy małżonkami odnosi się do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Przede wszystkim dotyczy zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także samodzielnego dysponowania swoim majątkiem (por. postanowienie NSA z 25 sierpnia 2011 r., sygn. akt II FZ 441/11, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Względem siebie małżonkowie mają obowiązek pomocy, obejmujący swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywanie związanych z nimi kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., GZ 71/04, publ. ONSAiWSA 2005 r. nr 1 poz. 8). Z istoty obowiązku wzajemnej pomocy małżonków wynika, że prawo pomocy nie może być przyznane jednemu z małżonków, jeżeli dochody drugiego małżonka pozwalają na pokrycie kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przypomnieć należy, że w złożonym wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych wnioskodawca podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i małoletnim synem, trzyosobowa rodzina utrzymuje się wyłącznie z dochodów wnioskodawcy uzyskiwanych przez niego z tzw. prac dorywczych w kwocie 2.000 zł miesięcznie (żona nie pracuje), mieszkanie, w którym małżonkowie wspólnie zamieszkują, stanowi odrębną własność żony wnioskodawcy (jego zakup został sfinansowany kredytem bankowym a pomiędzy małżonkami istnieje ustrój rozdzielności majątkowej). Na tym etapie postępowania w sprawie z wniosku o przyznanie wnioskodawcy prawa pomocy, okoliczność małżeńskiej umowy majątkowej została podniesiona przez niego wyłącznie w kontekście wskazania składników stanowiących odrębny majątek małżonki. Natomiast w oświadczeniu z 28 września 2013 r. wnioskodawca, który zobowiązany został do przedstawienia dokumentów potwierdzających sytuację finansową żony, istniejący w jego małżeństwie ustrój rozdzielności majątkowej przedstawił jako okoliczność uniemożliwiającą mu udokumentowanie stanu majątkowego żony. Poza powołaniem się na umowę majątkową małżeńską wskazał, że małżonkowie pozostają w faktycznej separacji, zaś wspólnie zamieszkują wyłącznie ze względu na dziecko, ponosząc przy tym koszty eksploatacji lokalu po połowie. Z tych przyczyn żona wnioskodawcy nie wyraziła zgody na ujawnienie swoich dochodów oraz odmówiła przedstawienia wyciągów z rachunków bankowych. W żaden sposób nie odniósł się do kwestii posiadanych przez żonę udziałów w spółkach osobowych, kapitałowych, pełnionych funkcji i osiąganych z tego tytułu dochodów. Referendarz sądowy za niewiarygodną uznał okoliczność, że małżonkowie jedynie razem zamieszkują i nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego. Za taką oceną w szczególności przemawia fakt, że wnioskodawca – jak podał – partycypuje w spłacie kredytu mieszkaniowego, pomimo że nie tylko nie jest stroną umowy kredytu (kredytu udzielono żonie wnioskodawcy oraz jego rodzicom), ale również nie jest współwłaścicielem mieszkania, którego zakup sfinansowany został środkami z tego kredytu. Skoro zatem mieszkanie stanowi odrębną własność żony wnioskodawcy, on sam nie posiada żadnych zobowiązań kredytowych związanych z jego zakupem i – jak twierdzi – małżonkowie wspólnie zamieszkują jedynie dla dobra małoletniego dziecka, to zupełnie niezrozumiałe jest dlaczego, w sytuacji gdy jego dochody rzekomo są niewielkie, partycypuje w spłacie kredytu mieszkaniowego zaciągniętego przez jego żonę. Nie można przy tym pominąć, że istniejący w małżeństwie wnioskodawcy ustrój rozdzielności majątkowej nie przeszkodził mu w nadesłaniu umowy kredytu, którego nie jest on stroną, czy decyzji w sprawie podatku od nieruchomości za 2013 r., której adresatem jest jego żona. Powoływana zaś przez wnioskodawcę instytucja faktycznej separacji zgodnie z polskim prawem nie wywołuje żadnych skutków prawnych. Kolejną sprzecznością, której nie sposób nie zauważyć jest kwestia dochodów małżonków. Z treści wniosku złożonego na formularzu PPF można wywieść, że aktualnie wnioskodawca jest jedynym żywicielem rodziny, gdyż jego żona zawiesiła prowadzoną działalność gospodarczą (co zostało udokumentowane) i nie pracuje, a małżonkowie nie korzystają z niczyjej pomocy. Odpowiadając zaś na wezwanie Referendarza sądowego, wnioskodawca podał, że "żona nie zgodziła się na wykazanie dochodów oraz okazanie rachunków bankowych". Mając na uwadze, że małżonkowie nie posiadają zaległości w bieżących opłatach związanych z eksploatacją mieszkania, które wynoszą 1.160 zł miesięcznie, żona wnioskodawcy terminowo dokonuje spłat rat kredytowych oraz nie korzystają oni z pomocy finansowej czy to od członków rodziny, czy też instytucji państwowych, to takie oświadczenie wnioskodawcy pozwala przyjąć, że jego żona osiąga jednak dochody i posiada środki pieniężne w wysokości, która mogłaby przeczyć twierdzeniom wnioskodawcy o trudnej sytuacji finansowej małżonków. Wątpliwości orzekającego budzi także kwota osiąganych przez wnioskodawcę dochodów. Zauważyć należy, że jego udokumentowane dochody z tytułu umów zlecenia kształtują się na poziomie 121,05 zł netto miesięcznie. Zważywszy, że oświadczenia wnioskodawcy w zakresie, który został omówiony powyżej Referendarz sądowy uznał za niewiarygodne, a wnioskodawca nie przedstawił żadnych dowodów, które potwierdzałyby wysokość dochodów w kwocie zadeklarowanej we wniosku, to brak jest podstaw do uznania, że jego dochody z tzw. szarej strefy wynoszą 2.000 zł miesięcznie. Wnioskodawca uchylił się także od udokumentowania wydatków, które ponosi w związku z eksploatacją mieszkania, a które wynoszą 580 zł miesięcznie. Przedstawił jedynie fakturę za energię elektryczną oraz decyzję ustalająca wysokość podatku od nieruchomości; przypadająca na wnioskodawcę z tego tytułu kwota kosztów wynosi 83,41 zł miesięcznie. Wnioskodawca przedłożył wprawdzie wydruk z rachunku bankowego o numerze [...], który od 16 lipca 2012 r. podlega zajęciu do kwoty 2.484.965,97 zł, jednak dokument ten nie spełnia wymogów określonych w zarządzeniu Referendarza sądowego z dnia 10 września 2013 r. Przede wszystkim nie wynika z niego, kto jest posiadaczem rachunku, a także nie zawiera on historii wszystkich operacji we wskazanym w zarządzeniu okresie. W tak ustalonym stanie sprawy Referendarz sądowy uznał, że wnioskodawca nie wykazał, że spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy. Zdaniem orzekającego wnioskodawca uniemożliwił dokonanie pełnej oceny swojej kondycji finansowej poprzez powoływanie okoliczności (i ich udokumentowanie) w taki sposób, by prowadziły one do wniosku, że aktualnie nie ma on realnych możliwości poniesienia kosztów sądowych, pomijając zarazem te, które mogłyby prowadzić do odmiennych wniosków. Takie zachowanie wnioskodawcy skutkuje zaś niewyjaśnieniem istotnych wątpliwości dotyczących jego rzeczywistej sytuacji majątkowej. Brak dokumentów, które pozwoliłyby na weryfikację danych o dochodach małżonków i zgromadzonych przez nich na rachunkach bankowych zasobach pieniężnych oraz budząca uzasadnione, w świetle przedłożonych dokumentów, wątpliwości okoliczność niepozostawania wnioskodawcy we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną, pozwalają uznać, że istotne niejasności dotyczące rzeczywistych możliwości płatniczych wnioskodawcy wciąż pozostają niewyjaśnione. Przypomnieć należy, że to wnioskodawca ma obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych (czy to w całości, czy też w części). Owe wykazanie polega w rzeczywistości na przedstawieniu w sposób przekonywujący, że uiszczenie tych kosztów spowoduje uszczerbek zapewnieniu koniecznego utrzymania dla składającego wniosek i jego rodziny. Wnioskodawca tego nie uczynił. Z tych wszystkich względów, na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.