I SA/Gd 423/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Gorzeń po rozpoznaniu w dniu 9 listopada r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi Z.O. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za czerwiec 2003 r. postanawia: odmówić wnioskodawcy przyznania prawa pomocy. Wnioskiem złożonym na formularzu PPF, którego braki uzupełniono w dniu 18 lipca 2008 r., Z.O. zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Uznając, że zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy oświadczenie strony pozostaje niewystarczające dla oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, referendarz sądowy na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej jako "p.p.s.a.") wezwał Z.O. do przedłożenia stosownych dokumentów w tym: odpisów wszystkich złożonych przez niego zeznań podatkowych za rok 2007 (w przypadku rozliczenia za pośrednictwem płatnika - odpisów rocznego obliczenia podatku), dokumentu potwierdzającego aktualną wysokość dochodów uzyskiwanych z tytułu renty, wyciągów i wykazów z wszystkich posiadanych rachunków bankowych, obrazujących historię i salda tych rachunków w okresie ostatnich trzech miesięcy, dokumentów obrazujących wysokość ponoszonych w okresie ostatnich trzech miesięcy kosztów utrzymania (opłaty za czynsz, energię elektryczną, gaz, ogrzewanie, innych), dokumentów potwierdzających wydatki poniesione w okresie ostatnich trzech miesięcy na leczenie (pomoc lekarską i zakup leków), dokumentu potwierdzającego aktualną wysokość alimentów, do których wypłaty jest zobowiązany wnioskodawca, oświadczenia w przedmiocie form i wysokości pomocy otrzymywanej od rodziców, oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na niego pojazdów mechanicznych, zaświadczeń wystawionych przez banki o wysokości aktualnego zadłużenia i wysokości spłacanych miesięcznych rat kredytowych oraz dokumentów obrazujących aktualną wysokość innych zobowiązań wnioskodawcy. W odpowiedzi na powyższe wezwanie wnioskodawca przedłożył pismo z dnia 28 sierpnia 2008 r., w którym podkreślił, że zakreślony termin był za krótki na otrzymanie stosownego zaświadczenia z urzędu skarbowego o niezłożeniu zeznania podatkowego za 2007 r., podał, że posiada rachunek bankowy w A, który jest zajęty przez komornika, nie jest w stanie przedłożyć dokumentacji obrazującej wysokość wydatków na leki oraz utrzymanie, gdyż jeśli chodzi o wydatki na leczenie kwoty te co miesiąc są różne, a jeśli chodzi o wydatki na utrzymanie, to od trzech miesięcy ich nie ponosi, gdyż mieszka u rodziny (korzystając z pomocy rodziców), nie posiada żadnego pojazdu. Wnioskodawca wskazał również, że nie posiada w obecnym miejscu zamieszkania dokumentacji swojego zadłużenia względem banków, które obecnie wynosi około 10.000 zł, i ponownie podkreślił, iż jest osobą całkowicie niezdolną do pracy. Do ww. pisma wnioskodawca dołączył ponownie zaświadczenie z dnia 10 listopada 2006 r. o wysokości świadczenia rentowego oraz pismo B SA z dnia 6 maja 2008 r. skierowane do komornika sądowego. Postanowieniem z dnia 22 września 2008 r. referendarz sądowy odmówił Z.O. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym przez niego zakresie, które to postanowienie wobec wniesienia sprzeciwu utraciło moc. Do wniesionego od powyższego postanowienia sprzeciwu Z.O. dołączył kserokopię złożonego za 2007 r. zeznania podatkowego, z którego wynika, że jedynym źródłem jego dochodów pozostaje prowadzona działalność gospodarcza. Wnioskodawca podkreślił, że z uwagi na zły stan zdrowia nie jest jednak w stanie w dalszym ciągu samodzielnie prowadzić firmy. Nigdy nie korzystał i nie zna numeru konta, które założył w C dla potrzeb firmy, natomiast wyciągi z konta osobistego prowadzonego w A nie są mu przysyłane. Nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z mieszkającymi w znacznej odległości rodzicami, którzy pomagają mu jedynie w miarę potrzeby. Wnioskodawca podkreślił, że żyje na skraju nędzy, a wszystkie zarobione w 2007 r. pieniądze wydał na spłatę nienależnych w jego ocenie zobowiązań podatkowych. Wskazując na trwały uszczerbek na zdrowiu i orzeczony stopień inwalidztwa skarżący podkreślił, że poza otrzymywaną rentą powypadkową całkowicie utracił możliwość zarobkowania, a podjęta przez niego próba prowadzenia działalności gospodarczej była podyktowana tylko i wyłącznie bardzo trudną sytuacją życiową spowodowaną aresztowaniem. Postanowieniem z dnia 3 listopada 2008 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy. Powołując się na treść art. 260 i art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., Sąd stwierdził, że przedłożone zeznanie podatkowe "w dalszym ciągu" nie jest wystarczające i również "na tym etapie sprawy" nie pozwala Sądowi na dokonanie pełnej oceny stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy. Podkreślił, że skarżący nie kwestionuje faktu prowadzenia działalności gospodarczej i posiadania rachunków bankowych, a mimo to nie przedłożył z nich wyciągów. Dodatkowo nie można ustalić możliwości finansowych skarżącego z uwagi na nieprzedłożenie dowodów obrazujących ponoszone przez niego wydatki i sprzeczne wyjaśnienia dotyczące zwłaszcza pomocy otrzymywanej od rodziców. Na skutek zażalenia wniesionego przez stronę Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 13 lipca 2009 r., sygn. akt I FZ 246/09, uchylił postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 3 listopada 2008 r., sygn. akt I SA/Gd 423/08 i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku. W uzasadnieniu Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że sąd pierwszej instancji nie odniósł się do istotnych okoliczności podnoszonych przez stronę ogólnikowo odsyłając do treści postanowienia referendarza sądowego wydanego w tej sprawie, które jednak wobec wniesienia sprzeciwu utraciło moc. Brak ustaleń co do ogólnej sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącego uniemożliwiło kontrolę tego orzeczenia pod kątem prawidłowości zastosowania art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił dalej, że argumenty skarżącego o tym, czy zwolnienie go od kosztów sądowych "nie przerasta możliwości budżetu Państwa" oraz o względach słuszności, które rzekomo przemawiają za udzieleniem mu pomocy z uwagi na dotychczasowe krzywdy, jakie wyrządziło mu Państwo, pozostają bezprzedmiotowe dla rozstrzygnięcia. Przesłanki przyznania prawa pomocy zostały wyczerpująco określone w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. i jeśli skarżący chce taką pomoc otrzymać, musi wykazać spełnienie właśnie tychże przesłanek. Dlatego też polemika z żądaniem przedłożenia dokumentów obrazujących koszty utrzymania, wydatki na leki, wyciągów z rachunków bankowych czy też informacji (w formie oświadczenia skarżącego) w przedmiocie form i wysokości pomocy od rodziców jest niecelowa. Są one bowiem niezbędne dla pełnej oceny jego sytuacji materialnej i nie zastąpi ich oświadczenie skarżącego. Naczelny Sąd Administracyjny nie podzielił także oceny skarżącego, by żądanie informacji (w formie jego oświadczenia) o wysokości i rodzaju pomocy od rodziców było żądaniem wygórowanym, czy też niestosownym. Sytuacja materialna rodziców skarżącego (z którymi jak przyznał, od pewnego czasu mieszka) oraz zakres udzielanej mu przez nich pomocy finansowej i materialnej może być jednym z kluczowych elementów wpływających na jego możliwości finansowe. W wyniku uchylenia przez Naczelny Sąd Administracyjny postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 3 listopada 2008 r. tutejszy Sąd zobowiązany został do ponownego rozpatrzenia wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy. Zarządzeniem z dnia 23 września 2009 r. zobowiązano skarżącego do przedłożenia następujących dokumentów: oświadczenia, czy wnioskodawca formalnie zaprzestał lub formalnie zawiesił prowadzenie działalności gospodarczej tj. czy wystąpił z wnioskiem o wykreślenie z ewidencji działalności gospodarczej lub z wnioskiem o ujęcie w tej ewidencji informacji o zawieszeniu działalności; kopii decyzji o wykreśleniu z ewidencji działalności gospodarczej; kopii zgłoszenia o zaprzestaniu wykonywania czynności podlegających opodatkowaniu (deklaracja VAT-Z) lub zaświadczenia o wykreśleniu z rejestru podatników VAT; wyciągu z rachunku bankowego prowadzonego dla celów działalności gospodarczej w C za okres ostatnich trzech miesięcy; oświadczenia, czy wnioskodawca w dalszym ciągu zamieszkuje z rodzicami w Ś.; oświadczenia w przedmiocie majątku rodziców, w szczególności wskazania nieruchomości, których są właścicielami, posiadanych oszczędności, papierów wartościowych i przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro; oświadczenia w przedmiocie źródeł przychodów rodziców wraz ze stosownymi dokumentami obrazującymi miesięczną wysokość dochodów z tych źródeł (np. odcinek renty, emerytury); wyciągów z posiadanych przez rodziców rachunków bankowych za okres ostatnich trzech miesięcy, a w przypadku ich nieposiadania – stosownego oświadczenia w tym przedmiocie. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący w piśmie z dnia 28 października 2009 r. oświadczył, że wykreślenie z ewidencji działalności gospodarczej nastąpiło w czerwcu 2008 r., a kopia decyzji znajduje się w aktach sprawy. Stwierdził też, że nie może przedłożyć kopii rachunku bankowego prowadzonego przez C, gdyż nie posiada oryginału umowy z tym bankiem. Dalej skarżący oświadczył, że nadal mieszka w domu rodziców, którzy jednak odmawiają złożenia oświadczenia w przedmiocie stanu majątkowego i źródeł dochodów, jak też przedłożenia wyciągu z rachunku bankowego. Skarżący oświadczył, że rodzice utrzymują się wyłącznie z emerytur w wysokości około 1100 zł, koszt utrzymania domu to około 1000 zł, ponoszą ponadto znaczne wydatki na leki i diety. Skarżący dysponuje co miesiąc kwotą 390 zł, która musi mu starczyć na leczenie, jedzenie i ubranie. Obecnie rodzice nakazali skarżącemu samodzielne opłacanie rachunków, jak tez rozważają wniesienie powództwa przeciwko Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gdańsku o naruszenie dóbr osobistych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Stosownie do art. 260 p.p.s.a. w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Prawo pomocy w zakresie częściowym, o którego przyznanie wnioskuje skarżący obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy stanowi jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu jako podstawowego standardu państwa prawnego. Celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu administracyjnego osobom, którym brak środków finansowych dostęp ten uniemożliwia. Warto jednak wskazać, że przytoczone powyżej przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 P.p.s.a. Zatem rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych wyżej przepisach. Tym samym to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z tego prawa, zaś rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Tymczasem w niniejszej sprawie zgromadzony materiał dowodowy okazał się niepełny, gdyż wnioskodawca nadesłał jedynie część wskazanych w wezwaniu dokumentów. Wnioskodawca uchylił się od przedłożenia tych dokumentów źródłowych, które są istotne dla oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych. W świetle powołanych uregulowań wnioskodawcę zwalnia się od kosztów sądowych tylko w sytuacji, gdy wykaże on, że nie jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zatem to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Z akt sprawy wynika, że skarżący został uznany za niepełnosprawnego w stopniu lekkim, otrzymuje rentę cywilną w kwocie 977 zł miesięcznie z tytułu całkowitej utraty zdolności zarobkowej, ponosi koszty diety żółtaczkowej w kwocie 200-350 zł, zobowiązany jest też do świadczeń alimentacyjnych w kwocie 500 zł miesięcznie. Posiada też zadłużenie wobec banków w kwocie około 10.000 zł. Skarżący mieszka obecnie w domu rodziców nie ponosząc kosztów utrzymania. Po analizie zebranego materiału dowodowego stwierdzono, że jest on niepełny. W pierwszej kolejności zważyć należy, że skarżący uchylił się od przedstawienia stanu majątkowego rodziców, u których mieszka i z pomocy których korzysta. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 13 lipca 2009 r. sygn. akt I FZ 246/09, żądanie przedłożenia dokumentów obrazujących koszty utrzymania, wydatki na leki, wyciągów z rachunków bankowych czy też informacji w przedmiocie form i wysokości pomocy od rodziców jest celowa ze względu na konieczność dokonania pełnej oceny sytuacji materialnej skarżącego. Dokumentów tych nie zastąpi samo oświadczenie skarżącego, złożone nawet "ze świadomością odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań". Nie jest zatem wystarczające oświadczenie, że rodzice skarżącego utrzymują się z emerytury w kwocie 1100 zł, skoro skarżący nie przedstawił żadnego dowodu na tę okoliczność, w postaci choćby odcinka emerytury. Oświadczenie to budzi przy tym wątpliwości jeśli się zważy, że koszty utrzymania domu wynoszą według skarżącego 1000 zł miesięcznie, a rodzice ponoszą jeszcze dodatkowo koszty leków, wyżywienia. Świadczy to o tym, że skarżący albo zaniża wysokość dochodu rodziców, albo zawyża ponoszone przez nich koszty utrzymania. Weryfikacja twierdzeń skarżącego w tym zakresie nie jest jednak możliwa wobec braku dokumentów źródłowych. Podkreślić też trzeba, że skoro skarżący oczekuje pomocy z budżetu Państwa, a więc wsparcia go z pieniędzy wszystkich podatników, oczywiste jest, że pomoc taka - będąca wyjątkiem od zasady samodzielnego ponoszenia kosztów sądowych - nie może być udzielana pochopnie i w oparciu o niepełne dane. Sytuacja materialna rodziców skarżącego, z którymi od pewnego czasu mieszka oraz zakres udzielanej mu przez nich pomocy finansowej i materialnej może być jednym z kluczowych elementów wpływających na jego możliwości finansowe. Brak tych danych w sposób znaczący uniemożliwia dokonanie pełnej oceny sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącego. Nie znajduje również potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym podkreślana przez wnioskodawcę okoliczność całkowitej niezdolności do pracy zarobkowej. Zgodnie bowiem z przedłożonym orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności z dnia 25 sierpnia 2003 r. wnioskodawca został zaliczony do lekkiego stopnia niepełnosprawności z możliwością odpowiedniego zatrudnienia (wśród wskazań znajduje się praca lekka bez znacznego obciążania wzroku). Co więcej, jak jednoznacznie wynika z akt administracyjnych sprawy, wnioskodawca prowadził działalność gospodarczą w okresie następującym po wypadku, który spowodował jego niepełnosprawność (orzeczona niepełnosprawność wnioskodawcy datuje się od dnia 1 września 1999 r., a zaskarżona decyzja dotyczy podatku od towarów i usług za czerwiec 2003 r.). W aktach tych znajdują się również złożone przez wnioskodawcę zgłoszenie identyfikacyjne osoby fizycznej prowadzącej samodzielnie działalność gospodarczą (NIP-1) oraz zgłoszenie rejestracyjne w zakresie podatku od towarów i usług (VAT-R) z dnia 6 września 2007, z których wynika, że rozpoczął on od dnia 7 września 2007 r. działalność gospodarczą polegającą na pośrednictwie finansowym. Skarżący w piśmie z dnia 28 października 2009 r. twierdzi wprawdzie, że zlikwidował działalność gospodarczą, jednakże nie przedstawił decyzji o wykreśleniu z ewidencji działalności gospodarczej. Decyzji takiej nie ma także w aktach sprawy. Ponadto skarżący uchylił się od złożenia wyciągów z rachunków bankowych, prowadzonych przez A, na który przekazywana jest przez ubezpieczyciela odszkodowawcza renta uzupełniająca, jak również przez C, założony w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą. Nie jest przy tym wystarczające stwierdzenie, że z rachunku tego skarżący nie korzystał. Stwierdzenie to budzi uzasadnione wątpliwości, trudno bowiem sobie wyobrazić, aby w obecnych realiach osoba prowadząca działalność gospodarczą nie dokonywała żadnych rozliczeń za pomocą rachunku bankowego, a jego weryfikacja bez wglądu w wyciągi z tego rachunku nie jest możliwa. W tych okolicznościach złożenie przez skarżącego zeznania podatkowego za 2007 r. było niewystarczające i nie usunęło wszystkich wątpliwości co do rzeczywistego stanu majątkowego wnioskodawcy. W świetle powyższego stwierdzić należy, iż wnioskodawca nie wywiązał się z nałożonego na niego obowiązku przedłożenia wszystkich wskazanych w wezwaniu dokumentów źródłowych. Skarżący uchylił się od przedłożenia istotnych dla oceny jego sytuacji finansowej dowodów, w tym poświadczających fakt zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej, stan posiadanych zasobów finansowych (wyciągi z rachunków bankowych) oraz wysokość wydatków ponoszonych na leczenie. Nadto nie są znane rzeczywiste możliwości finansowe, jak również majątek rodziców wnioskodawcy, z którymi, jak wynika z okoliczności sprawy, prowadzi on wspólne gospodarstwo domowe, pozostając częściowo na ich utrzymaniu. Takie postępowanie wnioskodawcy, polegające na selektywnym ujawnianiu okoliczności faktycznych, skutkuje niewyjaśnieniem istotnych wątpliwości dotyczących jego rzeczywistych możliwości płatniczych, a w konsekwencji czyni niemożliwym ustalenie, czy poniesienie przez wnioskodawcę kosztów sądowych spowoduje uszczerbek koniecznego utrzymania uzasadniający przyznanie prawa pomocy. Podkreślić należy, że to sam wnioskodawca uniemożliwił dokonanie pełnej oceny jego sytuacji finansowej. Zważyć należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy nie prowadzi się dochodzenia, w sytuacji, gdy dokładne dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych wnioskodawcy nie są znane, gdyż uchyla się on od złożenia stosownych dokumentów w tym przedmiocie. Jak już bowiem wskazano, sprawą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Z tych względów uznano, że wnioskodawca nie wykazał, iż spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy. W konsekwencji na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.