I SA/Gd 437/14

Dnia 23 lipca 2014 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Sławomir Kozik po rozpoznaniu w dniu 23 lipca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J. J. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w [...] z dnia 19 lutego 2014 r., Nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranych płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego postanawia: odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy. Wnioskiem złożonym na urzędowym formularzu PPF w dniu 8 maja 2014 r., skarżący J. J. zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym przez zwolnienie od kosztów sądowych, w tym wpisu sądowego od skargi określonego w kwocie 765,- zł, oraz ustanowienie radcy prawnego. W złożonym oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną oraz czworgiem dzieci, rodzina utrzymuje się z renty przyznanej każdemu z małżonków w wysokości po 800 zł brutto (łączny dochód to 1.600 zł brutto), posiada dom o powierzchni 100 m2, mieszkanie o powierzchni 40 m2 oraz nieruchomość rolną o powierzchni 7 ha, swoje bieżące wydatki określił na poziomie 650 zł (opłaty za mieszkanie w kwocie 500 zł i zakup leków w kwocie 150 zł). Referendarz sądowy uznał oświadczenie zawarte w przedmiotowym wniosku za niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy oraz jego stanu rodzinnego i – na podstawie art. 255 P.p.s.a. – zarządzeniem z dnia 12 maja 2014 r. (doręczonym w dniu 19 maja 2014 r.) wezwał wnioskodawcę do przedłożenia w terminie 7 dni następujących dokumentów: 1/ odpisów wszystkich zeznań podatkowych za rok 2013 (PIT-28, PIT-36, PIT-36L, PIT-37, PIT-38, PIT-39) złożonych przez wnioskodawcę i jego żonę, bądź stosownego zaświadczenia w przedmiocie wysokości dochodów osiągniętych przez każda z wymienionych osób za ten rok z właściwego urzędu skarbowego; 2/ wyciągów ze wszystkich posiadanych przez wnioskodawcę i jego żonę rachunków bankowych i innych, na których gromadzone są środki pieniężne, w tym kont i lokat dewizowych, z ostatnich trzech miesięcy wraz z historią dokonanych na rachunkach operacji (przelewów, wpłat, wypłat); w przypadku ich nieposiadania złożenia przez każdego z małżonków oświadczenia w tym przedmiocie; 3/ dokumentu potwierdzającego miesięczną wysokość przyznanej każdemu z małżonków renty (w kwotach brutto i netto); 4/ oświadczenia, czy w związku z posiadaniem mieszkania o pow. 40 m2 oraz domu o powierzchni 100 m2 wnioskodawca osiąga dochody z tytułu najmu (dzierżawy) nieruchomości, której nie zajmuje z rodziną; jeżeli tak – przedłożenia dowodów obrazujących wysokość osiąganych z tego tytułu dochodów; 5/ oświadczenia złożonego przez żonę wnioskodawcy w przedmiocie jej majątku, w szczególności posiadanych nieruchomości, przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro, wysokości zasobów pieniężnych (oszczędności i papierów wartościowych); 6/ oświadczenia w przedmiocie wysokości przysługujących wnioskodawcy, jego żonie płatności przekazywanych przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa i daty ich przekazania na rachunek bankowy oraz przedłożenia stosownych dokumentów w tym zakresie (odpisów decyzji przyznających dopłaty); 7/ dokumentów obrazujących wysokość poniesionych przez małżonków w okresie ostatnich trzech miesięcy wydatków związanych z kosztami utrzymania rodziny (opłat za gaz, energię elektryczną, wodę, wywóz nieczystości, telefon, inne) oraz wydatków na zakup leków; 8/ oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na wnioskodawcę, jego żonę pojazdów mechanicznych, w tym samochodów i maszyn rolniczych (podania ich marki, modelu, roku produkcji oraz aktualnej wartości); 9/ oświadczenia wnioskodawcy, czy któreś z czwórki dzieci pozostających z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym jest pełnoletnie; jeżeli tak – oświadczeń złożonych przez każde z pełnoletnich dzieci w przedmiocie nieosiągania przez nich dochodów (w tym z umów zleceń/o dzieło, stypendiów); w przypadku gdy uzyskują one dochody – podania ich źródeł oraz miesięcznej wysokości oraz średniej miesięcznej wysokości z okresu ostatnich trzech miesięcy (w kwotach brutto i netto) wraz z dokumentami dane te potwierdzającymi; jeżeli zaś są one osobami bezrobotnymi – przedłożenia dokumentu potwierdzającymi, że mają one status osób bezrobotnych bez prawa do zasiłku (decyzja/zaświadczenie z urzędu pracy), a także przedłożenia dokumentów i oświadczeń wymienionych w punkcie 1-2 i 8; 10 w związku z zadeklarowanymi przez wnioskodawcę niskimi dochodami rodziny oświadczenia, czy w okresie ostatnich sześciu miesięcy występował on lub jego żona o przyznanie świadczeń z pomocy społecznej oraz czy obecnie korzystają oni z tego rodzaju pomocy; jeśli tak – przedłożenia dokumentów, z których wynikałby rodzaj przyznanych świadczeń oraz ich wysokość; 11/ oświadczenia, czy małżonkowie otrzymują pomoc finansową (lub inną) od członków rodziny; jeżeli tak – podania jej rodzaju, kwot i częstotliwości. W odpowiedzi na powyższe wnioskodawca nadesłał odpisy: rocznego obliczenia podatku przez KRUS za 2013 r. oraz decyzji KRUS z dnia 20 marca 2014 r. ustalających każdemu z małżonków nową wysokość renty wraz z przysługującymi dodatkami w kwotach 844,01 zł netto (wnioskodawca) i 823,68 zł netto (małżonka). Złożył również dodatkowe oświadczenie z dnia 22 maja 2014 r., w którym wyjaśnił, że: małżonkowie nie posiadają rachunków bankowych; żona wnioskodawcy otrzymuje świadczenia z GOPS w formie zasiłku rodzinnego na dwoje dzieci w kwocie 272 zł miesięcznie oraz obiadów dla jednego dziecka; wnioskodawca nie otrzymuje płatności z ARiMR, osiąga dochody wyłącznie z renty i korzysta z pożyczek udzielanych mu przez matkę w różnych kwotach; małżonkowie zamieszkują osobno, tj. wnioskodawca w [...] w mieszkaniu przy ul. [...] i z tego tytułu ponosi wydatki na opłaty za czynsz (450 zł), energię elektryczną (100 zł) i gaz (100 zł) a jego żona wraz z dziećmi w miejscowości [...], ponosząc koszty utrzymania domu, do których zaliczono opłaty za: energię elektryczną (750 zł), wodę (150 zł kwartalnie), wywóz nieczystości (88 zł co dwa miesiące) oraz zakup gazu butlowego (60 zł), przy czym na utrzymaniu wnioskodawcy pozostaje dwoje z czworga jego dzieci – syn uczący się w szkole zawodowej oraz córka uczęszczająca do gimnazjum; dodatkowo wydatkuje kwotę 200 zł na zakup leków; posiada samochód marki Volkswagen Golf III o wartości 1.000 zł. Postanowieniem z dnia 18 czerwca 2014 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu referendarz sądowy przyjął, że postępowanie wnioskodawcy, polegające na sprzecznym podawaniu informacji, skutkowało niewyjaśnieniem istotnych wątpliwości dotyczących jego rzeczywistych możliwości płatniczych, co uniemożliwiało dokonanie pełnej i rzetelnej oceny jego sytuacji finansowej. Odpis postanowienia doręczono skarżącemu w dniu 8 lipca 2014 r. W dniu 14 lipca 2014 r. skarżący złożył sprzeciw od powyższego postanowienia, wnosząc o ponowne rozpoznanie wniosku. Wskazał, że gospodarstwo rolne dostał od rodziców, gdyż na gospodarstwie tym pracował od dziecka, z tego powodu nie poszedł się uczyć. Dodał, że w 2000 r. kupił mieszkanie w [...], ponieważ sprzedał 1 ha lasu. Od tego czasu mieszka w [...] a żona mieszka na gospodarstwie w [...]. Z żoną jest w separacji. Do przedmiotowego wniosku załączył kserokopię historii choroby z poradni zdrowia psychicznego oraz kserokopie skróconych odpisów historii choroby. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Stosownie do art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270, dalej jako "P.p.s.a."), w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Oznacza to, że w razie wniesienia sprzeciwu sąd ponownie i od początku ocenia przesłanki przyznania prawa pomocy na podstawie złożonego przez wnioskodawcę wniosku oraz dokumentów. Nie ocenia zaś samej prawidłowości rozstrzygnięcia wydanego przez referendarza, które w wyniku wniesienia sprzeciwu utraciło swój byt. Przechodząc zatem na grunt przedmiotowej sprawy, tytułem wstępu wyjaśnić przede wszystkim należy, że prawo pomocy jest szczególną instytucją procesową, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Stanowi ono realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze. zm.). Podkreślić przy tym jednak należy, że prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne ze wskazanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481). Instytucję prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym regulują przepisy zawarte w Rozdziale 3 Działu V P.p.s.a. Z treści przepisów art. 243 § 1, art. 244, art. 245, art. 246 § 1 oraz art. 252 P.p.s.a. wynika, że osobie fizycznej może być przyznane na jej wniosek prawo pomocy w zakresie całkowitym, jeżeli wykaże, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wyjaśnić przy tym należy, iż prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie m.in. adwokata, radcy prawnego lub doradcy podatkowego. W zakresie częściowym obejmuje zaś zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego lub doradcy podatkowego (§ 2 i § 3 art. 245 P.p.s.a.). Jednocześnie podkreślić należy, że wykładnia zawartego w art. 246 § 1 P.p.s.a. zwrotu "gdy osoba ta wykaże", sprowadza się do przyjęcia, iż to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania mu prawa pomocy w żądanym zakresie. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w powołanym wyżej art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Wykazanie tych przesłanek powinno nastąpić poprzez złożenie na urzędowym formularzu stosownego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie rodzinnym i majątkowym. Od referendarza sądowego zależy uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania prawa pomocy we wskazanym zakresie. Biorąc pod uwagę powyższe stwierdzić należy, że w stanie faktycznym istniejącym w rozpatrywanej sprawie brak jest przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, a tym samym wniosek skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie. Przede wszystkim zauważyć należy, że stosownie do powołanych przepisów, warunkiem przyznania stronie prawa pomocy jest wykazanie przez stronę, iż występują przesłanki uzasadniające jej udzielenie. Tymczasem analiza materiału dowodowego wykazuje, że zawiera on sprzeczności, w szczególności, co do ilości osób pozostających z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym. Otóż w oświadczeniu złożonym na druku PPF wnioskodawca wskazał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i czworgiem dzieci, następnie w piśmie z dnia 22 maja 2014 r. podał, że jego żona wraz z dziećmi zamieszkuje w domu położonym w [...] a na jego utrzymaniu pozostaje dwoje dzieci. Z kolei w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego podał, że od 2000 r. żyje z żoną w separacji. Żona mieszka w domu w [...] a on w mieszkaniu w [...]. Wątpliwości co do twierdzeń skarżącego o samodzielnym prowadzeniu gospodarstwa domowego w związku z odrębnym zamieszkiwaniem małżonków uzasadniać może okoliczność, że zarówno w postępowaniu przez organem administracyjnym, jak i w postępowaniu sądowym korespondencja kierowana była do skarżącego na adres jego zamieszkania: [...]. Natomiast okoliczność o odrębnym zamieszkiwaniu małżonków podniesiona została przez skarżącego dopiero po zobowiązaniu go do złożenia oświadczenia, czy w związku z posiadaniem dwóch nieruchomości mieszkalnych osiąga on dochody z tytułu najmu (dzierżawy) tej z nich, której nie zamieszkuje wraz z rodziną. Sąd za mało wiarygodne uznał twierdzenia skarżącego o pozostawaniu z żoną w separacji, zważywszy, że na ową okoliczność skarżący nie przedstawił żadnego dowodu, w szczególności stosownego orzeczenia sądu. Dodatkowo wątpliwości co do prawdziwości tego stwierdzenia potęguje wskazany powyżej fakt, że zarówno w postępowaniu przez organem administracyjnym, jak i w postępowaniu sądowym korespondencja kierowana była do skarżącego na adres zamieszkania: [...]. Dopiero w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego skarżący jako miejsce zamieszkanie wskazał [...], ul. [...]. Wątpliwości Sąd orzekającego w sprawie budzi również twierdzenie wnioskodawcy o nieposiadaniu przez niego i jego żonę zasobów pieniężnych, które potęguje wysokość uzyskiwanych przez małżonków dochodów, zadeklarowanych kosztów związanych z eksploatacją dwóch nieruchomości mieszkalnych oraz fakt nieprzedłożenia przez wnioskodawcę wyciągów z rachunków bankowych małżonków. Istotne przy tym jest to, że wnioskodawca nie wykonał nałożonego na niego obowiązku, nadsyłając jedynie część dokumentów wskazanych w wezwaniu, co uniemożliwiło Sądowi weryfikację sytuacji osobistej i finansowej skarżącego. Wnioskodawca oświadczył, że małżonkowie nie posiadają rachunków bankowych mimo, że z nadesłanych odpisów decyzji KRUS o wysokości świadczeń należnych każdemu z małżonków od marca bieżącego roku wyraźnie wynika, że kwoty rent przekazywane są przez organ rentowy na rachunek bankowy wnioskodawcy i jego żony (opcja "za pośrednictwem poczty" została przez organ skreślona). Brak wyciągów z kont uniemożliwia zaś weryfikację danych dotyczących braku posiadanych przez wnioskodawcę zasobów finansowych i nie pozwala ustalić, jaką kwotą środków faktycznie dysponuje wnioskodawca, a w konsekwencji stwierdzić, czy rzeczywiście nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego, a jeśli tak to w jakiej części. Natomiast wysokość uzyskiwanych przez każdego z małżonków dochodów z renty i zasiłku rodzinnego (844,01 zł i 1.095,68 zł) zł oraz kwota zadeklarowanych przez wnioskodawcę kosztów związanych w zasadzie wyłącznie z eksploatacją zajmowanego przez niego lokalu (650 zł) oraz domu, w którym zamieszkuje jego żona z dziećmi (904 zł) pokrywa się prawie w całości z kwotą osiąganych przez każdego z małżonków dochodów. Jednocześnie wnioskodawca wskazuje, że dodatkowo miesięcznie na zakup leków przeznacza kwotę 200 zł oraz że na jego utrzymaniu pozostaje dwoje dzieci. Skoro wnioskodawca podnosi, że wszystkie jego dzieci zamieszkują wspólnie z jego żoną, to winien był wyjaśnić czy w ogóle, a jeśli tak to, w jakiej wysokości przekazuje środki pieniężne na ich utrzymanie. Zobowiązany był również wyjaśnić, z jakich środków pokrywa zarówno wskazane wydatki, jak i pozostałe (jak chociażby wyżywienie, koszty związane z użytkowaniem posiadanego samochodu osobowego), które bez wątpienia przewyższają kwotę zadeklarowanych przez niego dochodów. Wprawdzie wnioskodawca podał, że korzysta z pożyczek udzielanych mu przez matkę, jednak nie określił nawet przybliżonej wysokość ani też częstotliwości pożyczanych kwot. Po analizie zgromadzonego materiału dowodowego Sąd stwierdził, że wnioskodawca nie przedłożył dokumentów, które pozwoliłyby na dokonanie pełnej i rzetelnej oceny jego sytuacji finansowej. Przyjąć zatem należało, że przedstawił on swoją sytuację finansową w sposób selektywny, uchylając się od wykazania swoich rzeczywistych możliwości płatniczych, nie wykazując tym samym, że spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy. WSA w Gdańsku pragnie w tym miejscu zaznaczyć, że skarżący prawidłowo pouczony, że niezastosowanie się do treści wezwania będzie skutkować rozpoznaniem wniosku w oparciu o posiadane dokumenty już z samego faktu nałożenia na niego zobowiązania w trybie art. 255 P.p.s.a., tj. przedłożenia dodatkowych dokumentów celem usunięcia wątpliwości co do określonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy jego możliwości płatniczych, powinien wywieść, że zostanie obciążony negatywnymi skutkami związanymi z nieprzedłożeniem wymaganych dokumentów. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym ugruntował się pogląd, w świetle którego uchylenie się przez wnioskodawcę od obowiązków nałożonych w trybie art. 255 P.p.s.a. stanowi przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznania mu prawa pomocy w żądanym zakresie. Zważyć należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy brak jest możliwości poszukiwania z urzędu faktów przemawiających na korzyść ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy. Dokonywana jest jedynie ocena w świetle art. 246 § 1 P.p.s.a. tych okoliczności, które wskazała strona. Jedynym instrumentem służącym weryfikacji oświadczeń wnioskodawcy i tym samym umożliwiającym prawidłową ocenę jego kondycji finansowej, jest unormowanie zawarte w art. 255 P.p.s.a., zgodnie z którym odpowiednich informacji czy też dokumentów musi dostarczyć sam skarżący (postanowienie NSA z dnia 1 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 235/06, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, postanowienie NSA z dnia 24 marca 2005 r., sygn. akt I OZ 128/05, niepubl.). Sprzeczności dotyczące stanu rodzinnego wnioskodawcy oraz nienadesłanie wymaganych brakujących dokumentów umożliwiły także ustalenie istotnych okoliczności mających wpływ na ocenę zasadności wniosku w zakresie przyznania skarżącemu pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Co prawda skarżący dotychczas wykonuje terminowo i w sposób prawidłowy wszystkie polecenia sądu a treść jego pism wskazuje również, że nie ma problemu z formułowaniem logicznych wniosków, tym nie mniej braki w materiale dowodowym nie pozwalają na kategoryczne stwierdzenie, że skarżący na etapie postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym nie jest w stanie działać samodzielnie bez uszczerbku dla swojego interesu, zważywszy na załączone do sprzeciwu kserokopie historii choroby poradni zdrowia psychicznego, poradni neurologicznej jak również leczenia szpitalnego. Reasumując przedmiotowe rozważania, w ocenie Sądu orzekającego w sprawie tylko wyjaśnienie – w sposób nie budzący wątpliwości – sprzeczności dotyczących stanu rodzinnego wnioskodawcy oraz nadesłanie brakujących dokumentów umożliwiłoby ustalenie istotnych okoliczności mających wpływ na ocenę zasadności wniosku. Postępowanie wnioskodawcy, polegające na sprzecznym podawaniu informacji, skutkuje niewyjaśnieniem istotnych wątpliwości dotyczących jego rzeczywistych możliwości płatniczych. W tych okolicznościach stwierdzić trzeba, że to sam wnioskodawca uniemożliwił dokonanie pełnej i rzetelnej oceny jego sytuacji finansowej. Niewątpliwie, sytuacja, w której zachodzą rozbieżności pomiędzy poszczególnymi dokumentami lub oświadczeniami, prowadzi do niemożności ustalenia rzeczywistego stanu faktycznego, a w konsekwencji do niewykazania przez stronę, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., co w następstwie musi prowadzić do odmowy przyznania prawa pomocy (postanowienie NSA z dnia 24 stycznia 2011 r. II FZ 733/10, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). W konsekwencji na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.