I SA/Gd 451/18

Dnia 5 września 2018 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Elżbieta Rischka po rozpoznaniu w dniu 5 września 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu P. Ż. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 24 lipca 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia 8 marca 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia odwołania postanawia: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 24 lipca 2018 r. Wnioskiem z dnia 24 maja 2018 r., złożonym na formularzu PPF (uzupełnionym w dniu 21 czerwca 2018 r.), P. Ż. (dalej jako "Skarżący") zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu Skarżący wskazał, że jest osobą bezrobotną, nie osiąga żadnych dochodów, nie jest właścicielem nieruchomości, nie posiada jakichkolwiek oszczędności, papierów wartościowych i innych praw majątkowych, wierzytelności ani przedmiotów o wartości powyżej 5.000 zł, prowadzi sam gospodarstwo domowe, jest zadłużony z tytułu kredytów i leasingów na kwotę około 2.000.000 zł. W związku z powziętymi wątpliwościami co do sytuacji majątkowej Skarżącego i jego możliwości płatniczych, pismem z dnia 29 czerwca 2018 r. zobowiązano Skarżącego na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm.) – zwanej dalej "p.p.s.a." do przedłożenia szeregu dokumentów źródłowych i złożenia oświadczeń w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania. Powyższe wezwanie doręczono Skarżącemu w dniu 3 lipca 2018 r. (zwrotne potwierdzenie odbioru karta 39 akt sądowych). Pismem z dnia 10 lipca 2018 r. Skarżący złożył oświadczenie, w którym wskazał, że nie składał żadnych zeznań podatkowych za lata 2016-2017, gdyż nie osiągnął przychodów i dochodów za te lata, jednakże nie jest w stanie przedłożyć wymaganego zaświadczenia z właściwego urzędu skarbowego, gdyż nie wie, który urząd jest właściwy, bo nie jest zameldowany na terenie RP; nie posiada statusu osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku, gdyż nigdy o czymś takim nie słyszał; nie posiada zasobów finansowych, pomagają mu bliscy, rodzina, znajomi; nie korzysta z pomocy społecznej; są prowadzone względem niego postępowania egzekucyjne, jednakże nie jest w stanie przedłożyć stosownych dokumentów, gdyż uległy one zniszczeniu, a obecnie nie otrzymuje żadnej korespondencji, nie ma stałego miejsca, ma zajęte konto bankowe na kwotę 116.800 zł; nie jest w stanie przedłożyć w zakreślonym terminie aktualnego zaświadczenia z banku, jednakże nie spłaca rat kredytowych, zaś wobec innych instytucji nie posiada aktualnych zobowiązań; nie jest w stanie przedłożyć stosownych dokumentów obrazujących wysokość kosztów utrzymania, gdyż ich nie ponosi. Do pisma Skarżący załączył dwa wygenerowane elektronicznie wydruki bankowe: jeden obrazujący salda trzech rachunków bez określenia dnia, na który były aktualne, oraz drugi obrazujący historię rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego za okres od 8 kwietnia 2018 r. do 10 lipca 2018 r. Postanowieniem z dnia 24 lipca 2018 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku odmówił Skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu referendarz sądowy wskazał, że brak dokumentów obrazujących wysokość dochodów Skarżącego oraz wydatków, jakie ponosi na utrzymanie uniemożliwia dokonanie oceny, czy Skarżący spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy. Odpis postanowienia doręczono Skarżącemu w dniu 30 lipca 2018 r. (zwrotne potwierdzenie odbioru – karta 51 akt sądowych). W dniu 6 sierpnia 2018 r. (data stempla pocztowego) Skarżący złożył sprzeciw od powyższego postanowienia, w którym zaskarżył to postanowienie w całości i wniósł o jego zmianę poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w niniejszej sprawie. W uzasadnieniu Skarżący stwierdził, że na żadnym etapie postępowania nie został wezwany o precyzyjne wskazanie, kto z rodziny i bliskich oraz w jakim zakresie udziela mu wsparcia finansowego. Skarżący ponownie wskazał, że pomagają mu bliscy, rodzina i znajomi, bowiem nie ma dochodów ani oszczędności. Skarżący wskazał, że korzysta z pomocy osób trzecich, a co za tym idzie, koszty zamieszkania i zaspokajania potrzeb bytowych są uiszczane przez bliskich, krewnych i przyjaciół. Referendarz nie zażądał bardziej precyzyjnej czy obszernej informacji w tym zakresie, dlatego nie miał wiedzy, że rozszerzone informacje okażą się być niezbędne do przyznania prawa pomocy. Skarżący stwierdził, że udzielił wyczerpujących wyjaśnień, z jakich przyczyn nie jest w stanie przedłożyć części dokumentów, o które zwrócił się Referendarz. Zdaniem Skarżącego, brak części dokumentacji nie jest równoznaczny ze stwierdzeniem, że nie wykazał swojej rzeczywistej sytuacji finansowej. Materiał dowodowy sprawy winien pozwolić na stwierdzenie, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 p.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (§ 1). W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (§ 3). Oznacza to, że obecnie sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia lub zarządzenia, a nie rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy na nowo. Stosownie do art. 243 § 1 p.p.s.a. stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Zgodnie z brzmieniem art. 245 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W myśl art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazane przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Zatem rzeczą wnioskodawcy jako zainteresowanego jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Działając na podstawie art. 255 p.p.s.a., referendarz sądowy wezwał Skarżącego do przedłożenia w terminie 7 dni dokumentów źródłowych: odpisów wszystkich złożonych zeznań podatkowych za rok 2017, a w przypadku ich nieskładania - stosownego zaświadczenia w tym przedmiocie z właściwego urzędu skarbowego, zaświadczenia właściwego organu potwierdzającego, że posiada obecnie status osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku, w związku z zadeklarowanym brakiem dochodów i zasobów finansowych – jasnego wskazania, z jakich środków ponosi konieczne koszty utrzymania (jak chociażby wyżywienie i opłaty za media), wyciągów i wykazów ze wszystkich posiadanych rachunków bankowych, obrazujących historię i salda tych rachunków w okresie ostatnich trzech miesięcy, a w przypadku ich nieposiadania złożenia stosownego oświadczenia w tym przedmiocie, oświadczenia w przedmiocie korzystania z pomocy społecznej (podania form i wysokości tej pomocy) wraz z odpisami decyzji przyznających te świadczenia lub ich odmawiających, oświadczenia, czy jest względem niego prowadzone postępowanie egzekucyjne, a jeżeli tak – przedłożenia dowodów dotyczących egzekucji prowadzonej obecnie z jego majątku, w szczególności obrazujących aktualną wysokość egzekwowanych należności oraz rodzaj zastosowanych środków egzekucyjnych, zaświadczenia wystawionego przez bank o wysokości aktualnego zadłużenia i wysokości spłacanych przez wnioskodawcę miesięcznych rat kredytowych lub harmonogramu spłat obrazującego aktualne saldo zadłużenia i wysokość rat kredytowych za okres ostatnich trzech miesięcy oraz dokumentów obrazujących aktualną wysokość innych niż względem banku zobowiązań finansowych (wobec ZUS/KRUS, urzędu skarbowego, leasingodawców, kontrahentów, dostawców mediów, itp.), dokumentów obrazujących wysokość poniesionych w okresie ostatnich trzech miesięcy kosztów utrzymania (opłat za czynsz, energię elektryczną, gaz, wodę i odprowadzanie ścieków, wywóz odpadów, ogrzewanie, itp.). Skarżący został pouczony, że niezastosowanie się do treści wezwania będzie skutkować odmową przyznania mu prawa pomocy. Analiza akt sprawy wskazuje, że Skarżący nie wykonał nałożonego na niego obowiązku i nie przedłożył wszystkich wymienionych dokumentów, uniemożliwiając tym samym dokonanie pełnej oceny jego sytuacji majątkowej, w szczególności jego rzeczywistych możliwości płatniczych. Podkreślenia wymaga, że do dnia wydania postanowienia przez referendarza sądowego, ani na etapie składania sprzeciwu od tego postanowienia, Skarżący nie przedłożył brakujących dokumentów i oświadczeń, a złożone wyjaśnienia nadal pozostają niejasne i nie pozwalają na przyjęcie, że faktycznie nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w sprawie rozpoznawanej. Skarżący uchylił się od przedstawienia wymaganych dokumentów dotyczących sytuacji majątkowej, w szczególności zaświadczenia o nieskładaniu zeznań podatkowych, zaświadczenia w przedmiocie statusu osoby bezrobotnej, dowodów dotyczących prowadzonej egzekucji, zaświadczenia z banku w przedmiocie wysokości posiadanego zadłużenia, tłumacząc to niewiedzą, zaginięciem całości dokumentacji lub zbyt krótkim terminem. Zdaniem Sądu, Skarżący nie wykazał, czy złożony wniosek jest uzasadniony, bowiem brak materiału dowodowego uniemożliwił ustalenie w sposób niebudzący wątpliwości sytuację finansową Skarżącego. W ocenie Sądu, Skarżący został prawidłowo pouczony, że niezastosowanie się do treści wezwania będzie skutkować odmową przyznania prawa pomocy. Już z samego faktu nałożenia na niego zobowiązania w trybie art. 255 p.p.s.a., tj. przedłożenia dodatkowych dokumentów celem usunięcia wątpliwości co do określonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy możliwości płatniczych, powinien wywieść, że zostanie obciążony negatywnymi skutkami związanymi z nieprzedłożeniem wymaganych dokumentów W ocenie Sądu, Skarżący mógł przewidzieć, że niezłożenie stosownych dokumentów i oświadczeń będzie skutkowało odmową przyznania prawa pomocy. Skarżący uchylił się od przedstawienia istotnych dokumentów, które pozwoliłyby ustalić jego sytuację finansową w sposób niebudzący wątpliwości. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym ugruntował się pogląd, w świetle którego uchylenie się przez wnioskodawcę od obowiązków nałożonych w trybie art. 255 p.p.s.a. stanowi przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznania mu prawa pomocy w żądanym zakresie. Zważyć należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy brak jest możliwości poszukiwania z urzędu faktów przemawiających na korzyść ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy. Dokonywana jest jedynie ocena w świetle art. 246 § 1 p.p.s.a. tych okoliczności, które wskazała strona. Jedynym instrumentem służącym weryfikacji oświadczeń wnioskodawcy i tym samym umożliwiającym prawidłową ocenę jego kondycji finansowej, jest unormowanie zawarte w art. 255 p.p.s.a., zgodnie z którym odpowiednich informacji, czy też dokumentów musi dostarczyć sam skarżący (postanowienie NSA z dnia 1 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 235/06, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, postanowienie NSA z dnia 24 marca 2005 r., sygn. akt I OZ 128/05, niepubl.). Zdaniem Sądu sytuacja majątkowa Skarżącego nie mogła być zweryfikowana, albowiem Skarżący nie wyjaśnił istotnych kwestii dotyczących tej sytuacji. Sąd stanął na stanowisku, że w świetle dokonanych ustaleń za zasadne uznać należało stwierdzenie, że Skarżący przedstawił swoją sytuację majątkową i finansową nierzetelnie, co uniemożliwia potwierdzenie, iż nie ma on realnych możliwości poniesienia kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Całokształt ustalonych i wskazanych okoliczności nie pozwala zaś na dokonanie pełnej oceny możliwości płatniczych, a w konsekwencji stwierdzenia, czy w ogóle, a jeśli tak to w jakiej części jest on w stanie uiścić koszty sądowe, ale także skutkuje uznaniem za niewiarygodne złożone przez niego oświadczenie. Postępowanie Skarżącego nie pozwala bowiem na wyjaśnienie istotnych wątpliwości dotyczących jego rzeczywistej sytuacji majątkowej. Dokonana analiza materiału dowodowego pozwala przyjąć, że Skarżący przedstawił swoją sytuację majątkową i możliwości płatnicze wybiórczo. Tym samym oświadczenie Skarżącego uznać należało za niewiarygodne, nadal budzące uzasadnione wątpliwości. W konsekwencji brak jest podstaw, aby uznać Skarżącego za osobę, która ze względu na brak środków finansowych nie może ponieść niezbędnych kosztów sądowych. Sąd stanął na stanowisku, że prawidłowa ocena sytuacji finansowej strony jest możliwa tylko wówczas, gdy strona udokumentuje nie tylko swoje dochody i oszczędności (bądź ich brak), ale także gdy przedstawi wysokość dochodów osoby, z którą prowadzi wspólne gospodarstwo. We wniosku o udzielenie pomocy prawnej, a także w sprzeciwie od postanowienia referendarza Skarżący stwierdził, że korzysta z pomocy rodziny i znajomych, jednakże w żaden sposób nie określił częstotliwości i wysokości tej pomocy. Nie wiadomo również gdzie i z kim Skarżący zamieszkuje i kto dokładnie ponosi koszty jego utrzymania. W kontekście twierdzeń Skarżącego i wobec niekorzystania przez niego z pomocy społecznej oraz braku zasobów finansowych, wątpliwości budzi oświadczenie o samodzielnym prowadzeniu gospodarstwa domowego, co wiąże się z koniecznością ponoszenia podstawowych kosztów zamieszkania, utrzymania i zaspokajania potrzeb bytowych. Skarżący oświadczył, że pozostaje na utrzymaniu innych osób, które udzielają mu pomocy, jednakże żadnej z tych osób nie uwzględnił w złożonym wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżący nie wyjaśnił również istotnych okoliczności dotyczących wysokości wydatków ponoszonych na utrzymanie gospodarstwa domowego. Nieprzedłożenie żadnych dokumentów w tym zakresie uniemożliwia precyzyjne określenie wysokości opłat poniesionych na utrzymanie mieszkania zamieszkiwanego przez Skarżącego. Powyższe prowadzi do wniosku, że w niniejszej sprawie okoliczności te nie zostały przez Skarżącego dostatecznie wyjaśnione. W postanowieniu z dnia 12 stycznia 2016 r., sygn. akt II FZ 996/15 (Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl) NSA wyraził pogląd, iż w zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, wojewódzkie sądy administracyjne są uprawnione na podstawie art. 255 p.p.s.a. do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy. W ocenie Sądu, okoliczność, że wobec Skarżącego prowadzone są postępowania egzekucyjne, nie oznacza automatycznie, że musi on uzyskać prawo pomocy w niniejszej sprawie. Oczywiście może to stanowić dolegliwość dla Skarżącego, jednakże nie oznacza, że pozbawiony został środków koniecznych do utrzymania, szczególnie w sytuacji gdy korzysta z pomocy bliskich, którzy osiągają dochód. Wskazać należy, że każdy wniosek winien być rozpoznany oddzielnie, z uwzględnieniem aktualnej sytuacji i możliwości finansowych wnioskującego i osób prowadzących z nim wspólne gospodarstwo domowe w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, a ten, co już wskazano powyżej nie został przedstawiony w sposób kompletny. Nadto wyjaśnić należy, że odmowne rozpatrzenie wniosku Skarżącego, nie ogranicza jego prawa do sądu. Prawo pomocy jest instytucją, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Skarżący nie wykazując sytuacji majątkowej nie udowodnił, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania, nie może być traktowany za podmiot, który wskutek orzeczenia sądowego odmawiającego zwolnienia od kosztów sądowych, pozbawiony zostaje prawa do sądu. Podsumowując, Sąd stanął na stanowisku, że Skarżący uniemożliwił dokonanie merytorycznej oceny wniosku. Podkreślić należy, że pomimo wezwania o przedstawienie stosownej dokumentacji, która ukazywałaby pełną sytuację majątkową Skarżącego, Skarżący uchylił się od tego obowiązku. W rezultacie, Sąd pozbawiony został możliwości dokonania oceny, czy zaszły okoliczności określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., uzasadniające przyznanie Skarżącemu prawa pomocy. W takiej sytuacji Sąd uprawniony jest do sformułowania oceny, że wniosek o przyznanie prawa pomocy jest nieuzasadniony. Skarżący mógł wywieść, że niedostarczenie żądanych przez Sąd danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, bądź mało czytelny powoduje, że oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne, niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia. Wobec powyższego, w ocenie Sądu, rozstrzygnięcie i argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia należało w pełni podzielić. Referendarz sądowy nie dopuścił się żadnych naruszeń prawa i właściwie uzasadnił zajęte stanowisko. Zatem wniesiony sprzeciw należało uznać za niezasadny. Przytoczona tam argumentacja w żaden sposób nie wykazała, że referendarz sądowy wydając zaskarżone postanowienie naruszył obowiązujące w zakresie prawa pomocy przepisy. W ocenie Sądu, wezwanie z dnia 29 czerwca 2018 r. jest precyzyjne, dokładnie formułuje treść żądania i zakres oczekiwanego oświadczenia i żądanych dokumentów. Podstawę prawną żądania stanowi art. 255 p.p.s.a., a jego treść nie budzi wątpliwości. Mimo wyraźnie określonego zakresu żądania, Skarżący uchylił się od obowiązku przedłożenia wszystkich wymaganych dokumentów i złożenia stosownych oświadczeń. Nie uczynił tego również na etapie sprzeciwu od postanowienia referendarza, mimo posiadanej wiedzy o uchybieniach w tym zakresie. Ze względu na fakt, że Skarżący pomimo nałożonego zobowiązania nie przedłożył wymaganych dokumentów, które potwierdzałyby wskazane we wniosku okoliczności Sąd uznał, że nie wykazał on, iż spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy i na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., orzekł, jak w postanowieniu.