II FZ 996/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Jacek Brolik, , , po rozpoznaniu w dniu 12 stycznia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. K. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 7 października 2015 r. sygn. akt I SA/Gd 508/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi J. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Gdańsku z dnia 27 stycznia 2015 r. nr [...] w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych za 2007 r. od dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 7 października 2015 r., sygn. akt I SA/Gd 508/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odmówił J. K. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia Sąd podał art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; w skrócie: p.p.s.a.). Ze stanu faktycznego przedstawionego przez Sąd pierwszej instancji wynika, że wnioskiem z dnia 7 maja 2015 r. skarżąca zwróciła się o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego bądź też adwokata. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżąca podała, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z mężem, na utrzymaniu małżonków pozostaje dwoje małoletnich dzieci (2 i 3 lata), w jej małżeństwie istnieje ustrój rozdzielności majątkowej, skarżąca posiada nieruchomość położoną w J., której charakter uniemożliwia jej wydzierżawienie do produkcji rolnej i z której prowadzona jest egzekucja przez naczelnika urzędu skarbowego, natomiast jej mąż jest właścicielem mieszkania o powierzchni 113 m² oraz samochodu osobowego marki Opel Astra 1.7 CD TDI, jego zobowiązania z tytułu zaciągniętych kredytów (w tym kredytu na zakup mieszkania) wynoszą około 770.000 zł, skarżąca osiąga dochody ze stosunku pracy, których miesięczna wysokość wynosi 1.750 zł brutto, jej mąż odmówił ujawnienia wysokości swoich dochodów, których źródłem jest stosunek pracy (akt mianowania). Nadto, skarżąca wyjaśniła, że otrzymywane przez nią wynagrodzenie małżonkowie przeznaczają w całości na zakup żywności (800 zł), środków czystości i higieny (150 zł), opłaty za telefon skarżącej (około 70 zł) oraz odpłatne leczenie dzieci (około 300 zł), zaś mąż skarżącej ponosi koszty związane z eksploatacją mieszkania, spłatą kredytów bankowych oraz pozostałe wydatki związane z utrzymaniem rodziny w zakresie przekraczającym dochód skarżącej. W odpowiedzi na zarządzenie referendarza sądowego z dnia 18 maja 2015 r. skarżąca nadesłała: odpisy zeznań podatkowych PIT-37 złożonych przez nią za lata 2012-2014 r., w których wykazała wyłącznie dochody ze stosunku pracy w wysokości odpowiednio: 16.665 zł, 8.409,93 zł i 16.665 zł; zaświadczenie od pracodawcy o wysokości swojego miesięcznego wynagrodzenia w kwocie 1.750 zł brutto; historię rachunku bankowego za okres od 1 marca do 8 czerwca 2015 r., którego saldo końcowe wynosiło 12,94 zł; paragon z dnia 21 maja 2015 r. na kwotę 170 zł za badanie okulistyczne; potwierdzenia przelewów wynagrodzenia małżonka, wykonanych w dniach: 26 stycznia, 26 lutego i 26 marca 2015 r. na kwoty: 5.421,25 zł, 5.397,40 zł i 5.433,49 zł; odpisu pisma z dnia 23 stycznia 2015 r., z którego wynika że stan zadłużenia małżonka z tytułu kredytu wynosi 208.214,62 zł a jego miesięczna rata – 988,80 zł; zestawienia operacji na koncie walutowym (CHF) małżonka za okres od 1 lutego do 7 czerwca 2015 r., z którego wynika, że miesięczna rata kredytu w styczniu br. wyniosła 245,84 CHF, zaś w pozostałych miesiącach wynosiła ona 224,15 CHF; kopie faktur za gaz za okres od 5 grudnia 2014 r. do 13 lutego 2015 r. na łączną kwotę 1.607,66 zł oraz za energię elektryczną za okres od 6 września 2014 r. do 9 marca 2015 r. na łączną kwotę 1.559,41 zł; kopię powiadomienia o zmianie opłat za lokal mieszkalny, które od dnia 1 kwietnia 2015 r. wynoszą 593,41 zł. Skarżąca przedłożyła również dodatkowe oświadczenie złożone przez jej męża, w którym wskazał on, że poza ww. udokumentowanymi wydatkami na opłaty za mieszkanie, media oraz na spłatę kredytów, ponosi także opłaty za telefon w kwocie 90 zł miesięcznie, koszty obsługi kredytów konsumpcyjnych w kwocie około 550 zł miesięcznie, wydatki związane z używaniem samochodu osobowego (zakup paliwa i ubezpieczenia OC/AC) w kwocie około 600 zł, zaś pozostałą kwotę dochodu przeznacza w pierwszej kolejności na pokrycie wydatków związanych z utrzymaniem małoletnich dzieci, które wynoszą łącznie około 1.000 zł, a do których zaliczył zakup pieluch, żywności, w tym mleka modyfikowanego, szczepionek, ubranek oraz koszt wizyt lekarskich. Wyjaśnił także, że skarżąca ze swojego wynagrodzenia finansuje wydatki na utrzymanie dzieci, zakup żywności i środków czystości w części, w jakiej przekraczają one jego dochód. Małżonek skarżącej zaznaczył, że obowiązek zabezpieczenia środków na koszty sądowe w pierwszej kolejności należy odnieść do samego zainteresowanego. Natomiast obowiązek taki spoczywałby na małżonku pozostającym w rozdzielności majątkowej tylko wówczas gdy posiadałby on nadmiar środków pieniężnych, a ich przeznaczenie na koszty sądowe nie odbywałoby się kosztem dobra rodziny i małoletnich dzieci. Wyjaśnił przy tym, że kwota opłaty sądowej w niniejszej sprawie przekracza jego możliwości majątkowe. Sąd pierwszej instancji uznał, że strona nie przedstawiła swojej sytuacji majątkowej w sposób kompletny, w związku z czym zbyt wiele jest wątpliwości, by można było bez przeszkód dokonać rzetelnej oceny, czy spełnia przesłankę z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Ponadto w ocenie Sądu już nawet analiza przedłożonych wybiórczo dokumentów nie pozwala stwierdzić, aby skarżąca wykazała, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Innymi słowy sytuacja finansowa rodziny skarżącej nie jest na tyle trudna aby uniemożliwiała poniesienie wskazanych kosztów. Skarżąca oraz jej małżonek dysponuje stałym dochodem w łącznej wysokości co najmniej 6.706 zł netto, małżonkowie mają zapewnione warunki mieszkaniowe, nie wykazują przy tym żadnych problemów z regulowaniem bieżących zobowiązań i należności, a także nie korzystają z instytucjonalnej pomocy społecznej. Żądania przyznania prawa pomocy nie uzasadnia również posiadanie przez małżonków do spłaty zobowiązań kredytowych. Konieczność regulowania przez stronę posiadanych przez nią zobowiązań nie stanowi bowiem przesłanki przyznania prawa pomocy. Jednocześnie Sąd nie stwierdził uzasadnionych podstaw do pozytywnego rozpoznania wniosku w części dotyczącej ustanowienia z urzędu profesjonalnego pełnomocnika. Po pierwsze ze względu na przedstawioną sytuację materialną wnioskodawczyni byłoby to nieuzasadnione, a po drugie udział profesjonalnego pełnomocnika na obecnym etapie postępowania nie jest niezbędny. W zażaleniu skarżąca zarzuciła rażące naruszenie przepisów postępowania, to jest art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 255 p.p.s.a., które miało istotny wpływ na wynik sprawy. W ocenie skarżącej sytuacja majątkowa jej męża nie powinna być brana pod uwagę ze względu na fakt, że sprawa będąca przedmiotem sporu dotyczy roku 2007, kiedy to nie byli jeszcze małżeństwem. Poza tym skarżąca podkreśliła, że mąż nie ma obowiązku przeznaczania trzynastej pensji na wydatki związane z jej kosztami sądowymi. Powinien te środki przeznaczyć na spłatę bieżących zobowiązań. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie i podlega oddaleniu. W postępowaniu sądowoadministracyjnym obowiązuje zasada odpłatności drogi sądowej. Nie powinna jednak ona uniemożliwić realizacji prawa obywateli do sądu. Z tej przyczyny powstała instytucja zwolnienia od kosztów sądowych, której realizację stanowią przepisy dotyczące przyznania prawa pomocy. W myśl art. 245 § 1 i § 2 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej, zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a., następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; zaś w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Odnośnie głównego zarzutu skarżącej zawartego w zażaleniu dotyczącego partycypacji jej małżonka w kosztach postępowania sądowego należy zwrócić uwagę, że mąż skarżącej pozostaje z nią we wspólnym gospodarstwie domowym i – mimo rozdzielności majątkowej małżonków – na podstawie art. 27 K.r.o. i zasad współżycia społecznego jest zobowiązany, według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założył wraz ze skarżącą. Uwzględniając więc ten obowiązek zasadnie Referendarz sądowy dążył do ustalenia, poprzez stosowne wezwanie, jakie są koszty miesięczne utrzymania rodziny i jak kształtuje się partycypacja każdego z małżonków w ponoszeniu tych ciężarów finansowych. W zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, wojewódzkie sądy administracyjne są uprawione na podstawie art. 255 p.p.s.a. do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy. Należy bowiem mieć na względzie, że oceniając zasadność przyznania wnioskodawcy prawa pomocy należy odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. (por. postanowienie NSA z dnia 4 stycznia 2011 r., sygn. akt II FZ 681/10, publik.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Ponadto ustanowienie rozdzielności majątkowej nie wyłącza przy tym stosowania przepisów regulujących małżeńskie stosunki majątkowe, niezależnie od ustroju majątkowego obowiązującego małżonków; chodzi tu między innymi o stosowanie art. 27 K.r.o. (por. M. Sychowicz, w: H. Ciepła, B. Czech, T. Domińczyk, S. Kalus, K. Piasecki, M. Sychowicz, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, pod red. K. Piaseckiego, Warszawa 2009, teza 8 do art. 51, s. 320). Stąd też również w razie ustanowienia rozdzielności majątkowej (czy nawet prowadzenia odrębnych gospodarstw domowych), małżonkowie nadal obowiązani są do zaspokajania potrzeb rodziny. W konsekwencji zatem - wbrew twierdzeniu strony - Sąd pierwszej instancji nie mógł pominąć sytuacji majątkowej męża skarżącej. Wraz z żoną i dwójką dzieci prowadzą bowiem wspólne gospodarstwo domowe, mimo ustanowionej rozdzielności majątkowej. Przy ocenie oświadczeń męża skarżącej i ustalaniu jego sytuacji majątkowej Sąd nie naruszył art.255 p.p.s.a. Po wyjaśnieniu tej kwestii należy stwierdzić, że w rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji dokonał szczegółowej i pełnej analizy sytuacji majątkowej skarżącej na podstawie przedłożonych przez nią i jej męża oświadczeń oraz dokumentów. Ustalił bowiem słusznie, że wnioskodawczyni i jej mąż nie są osobami ubogimi. Oboje pracują - wnioskodawczyni wraz z małżonkiem otrzymują dochody w kwocie 6.706,88 zł netto. Mąż skarżącej sprawuje urząd sędziego i z tego tytułu uzyskuje dodatkowe wynagrodzenie (np. trzynasta pensja). Mąż jest właścicielem mieszkania o powierzchni 113 m² oraz samochodu osobowego marki Opel Astra 1.7 CD TDI, jego zobowiązania z tytułu zaciągniętych kredytów (w tym kredytu na zakup mieszkania) wynoszą około 770.000 zł, spłaca w terminie comiesięczne raty kredytów w kwocie około 2.435 zł. Zestawienie wydatków na codzienne życie czteroosobowej rodziny z dochodami skarżącej i jej męża nie wskazują że sytuacja małżonków jest trudna i nie jest ona w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.Sytuacja skarżących nie uzasadnia także przyznania jej profesjonalnego pełnomocnika z urzędu. Wobec tego zaskarżone postanowienie jest zgodne z prawem i stosownie do art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., zażalenie na to postanowienie podlega oddaleniu.