I SA/Gd 508/15

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku Monika Hennig po rozpoznaniu w dniu 18 września 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J. K. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej [...] z dnia [...] nr [...] w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego za 2007 r. od przychodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach lub pochodzących ze źródeł nieujawnionych postanawia: odmówić skarżącej przyznania prawa pomocy. Wnioskiem z dnia 7 maja 2015 r., skarżąca J. K. zwróciła się o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego bądź też adwokata. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżąca podała, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z mężem, na utrzymaniu małżonków pozostaje dwoje małoletnich dzieci (2 i 3 lata), w jej małżeństwie istnieje ustrój rozdzielności majątkowej, skarżąca posiada nieruchomość położoną [...], której charakter uniemożliwia jej wydzierżawienie do produkcji rolnej i z której prowadzona jest egzekucja przez naczelnika urzędu skarbowego, natomiast jej mąż jest właścicielem mieszkania o powierzchni 113 m2 oraz samochodu osobowego marki [...], jego zobowiązania z tytułu zaciągniętych kredytów (w tym kredytu na zakup mieszkania) wynoszą około 770.000 zł, skarżąca osiąga dochody ze stosunku pracy, których miesięczna wysokość wynosi 1.750 zł brutto, jej mąż odmówił ujawnienia wysokości swoich dochodów, których źródłem jest stosunek pracy (akt mianowania). Nadto, skarżąca wyjaśniła, że otrzymywane przez nią wynagrodzenie małżonkowie przeznaczają w całości na zakup żywności (800 zł), środków czystości i higieny (150 zł), opłaty za telefon skarżącej (około 70 zł) oraz odpłatne leczenie dzieci (około 300 zł), zaś mąż skarżącej ponosi koszty związane z eksploatacją mieszkania, spłatą kredytów bankowych oraz pozostałe wydatki związane z utrzymaniem rodziny w zakresie przekraczającym dochód skarżącej. W piśmie dołączonym do przedmiotowego wniosku, mąż skarżącej potwierdził, że skarżąca partycypuje w kosztach zakupu żywności i utrzymania dzieci, zaś z jego dochodów ponoszone są koszty związane z utrzymaniem mieszkania oraz spłatą rat kredytów. Z uwagi na istniejący w jego małżeństwie ustrój rozdzielności majątkowej oraz fakt, że sporne zobowiązanie podatkowe skarżącej powstało wiele lat przed zawarciem związku małżeńskiego, mąż skarżącej wyjaśnił, że nie widzi podstaw do sfinansowania kosztów postępowania sądowego ze swojego majątku odrębnego. W odpowiedzi na zarządzenie referendarza sądowego z dnia 18 maja 2015 r. skarżąca nadesłała: - odpisy zeznań podatkowych PIT-37 złożonych przez nią za lata 2012-2014 r., w których wykazała wyłącznie dochody ze stosunku pracy w wysokości odpowiednio: 16.665 zł, 8.409,93 zł i 16.665 zł; - zaświadczenie od pracodawcy o wysokości swojego miesięcznego wynagrodzenia w kwocie 1.750 zł brutto; - historię rachunku bankowego posiadanego w [...] za okres od 1 marca do 8 czerwca 2015 r., którego saldo końcowe wynosiło 12,94 zł; - paragon z dnia 21 maja 2015 r. na kwotę 170 zł za badanie okulistyczne; - potwierdzeń przelewów wynagrodzenia małżonka, wykonanych przez Sąd Rejonowy [...] w dniach: 26 stycznia, 26 lutego i 26 marca 2015 r. na kwoty: 5.421,25 zł, 5.397,40 zł i 5.433,49 zł; - odpisu pisma z dnia 23 stycznia 2015 r., z którego wynika że stan zadłużenia małżonka z tytułu kredytu zaciągniętego w [...] wynosi 208.214,62 zł a jego miesięczna rata – 988,80 zł; - zestawienia operacji na koncie walutowym (CHF) małżonka w [...] za okres od 1 lutego do 7 czerwca 2015 r., z którego wynika, że miesięczna rata kredytu w styczniu br. wyniosła 245,84 CHF, zaś w pozostałych miesiącach wynosiła ona 224,15 CHF; - kopie faktur za gaz za okres od 5 grudnia 2014 r. do 13 lutego 2015 r. na łączną kwotę 1.607,66 zł oraz za energię elektryczną za okres od 6 września 2014 r. do 9 marca 2015 r. na łączną kwotę 1.559,41 zł; - kopię powiadomienia o zmianie opłat za lokal mieszkalny, które od dnia 1 kwietnia 2015 r. wynoszą 593,41 zł. Skarżąca przedłożyła również dodatkowe oświadczenie złożone przez jej męża, w którym wskazał on, że poza ww. udokumentowanymi wydatkami na opłaty za mieszkanie, media oraz na spłatę kredytów, ponosi także opłaty za telefon w kwocie 90 zł miesięcznie, koszty obsługi kredytów konsumpcyjnych w kwocie około 550 zł miesięcznie, wydatki związane z używaniem samochodu osobowego (zakup paliwa i ubezpieczenia OC/AC) w kwocie około 600 zł, zaś pozostałą kwotę dochodu przeznacza w pierwszej kolejności na pokrycie wydatków związanych z utrzymaniem małoletnich dzieci, które wynoszą łącznie około 1.000 zł, a do których zaliczył zakup pieluch, żywności, w tym mleka modyfikowanego, szczepionek, ubranek oraz koszt wizyt lekarskich. Wyjaśnił także, że skarżąca ze swojego wynagrodzenia finansuje wydatki na utrzymanie dzieci, zakup żywności i środków czystości w części, w jakiej przekraczają one jego dochód. Małżonek skarżącej oświadczył przy tym, że znane jest mu orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wskazuje się art. 23 k.r.i.o. jako podstawę uwzględnienia stanu majątkowego współmałżonka. Jednak, w jego ocenie, na uwadze należy mieć także art. 28 § 1 k.r.i.o., zgodnie z którym oboje małżonkowie zobowiązani są, każdy według swych sił oraz swoich możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą założyli. Zatem w relacjach majątkowych małżonków podstawowym kryterium, według którego należy oceniać ich wzajemne zobowiązania jest dobro założonej rodziny. Przenosząc powyższe uwagi na realia rodziny skarżącej, jej małżonek wskazał, że większa część uzyskiwanych przez niego dochodów przeznaczana jest na utrzymanie domu, zapewnienie godziwych warunków bytowych małoletnim dzieciom, a także – jak to określił – dachu nad głową skarżącej. W konsekwencji interes rodziny i dobro małoletnich dzieci oraz jego obowiązek alimentacyjny względem nich mają pierwszeństwo przed obowiązkiem względem skarżącej, polegającym na uregulowaniu jej zobowiązań związanych z majątkiem odrębnym i prowadzonymi postępowaniami administracyjnymi i podatkowymi. Małżonek skarżącej zaznaczył, że obowiązek zabezpieczenia środków na koszty sądowe w pierwszej kolejności należy odnieść do samego zainteresowanego. Natomiast obowiązek taki spoczywałby na małżonku pozostającym w rozdzielności majątkowej tylko wówczas gdy posiadałby on nadmiar środków pieniężnych, a ich przeznaczenie na koszty sądowe nie odbywałoby się kosztem dobra rodziny i małoletnich dzieci. Wyjaśnił przy tym, że kwota opłaty sądowej w niniejszej sprawie przekracza jego możliwości majątkowe. Zgodnie z brzmieniem art. 245 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., zwanej dalej p.p.s.a.), prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W myśl art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Stosownie do przepisu art. 246 § 3 p.p.s.a., adwokata, radcę prawnego, doradcę podatkowego lub rzecznika patentowego można ustanowić dla strony, która nie zatrudnia lub nie pozostaje w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Nie dotyczy to adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego ustanowionego na podstawie przepisów o prawie pomocy. Referendarz sądowy uznał, że skarżąca nie wykazała zasadności wniesionego żądania, gdyż w sposób wybiórczy odpowiedziała na zarządzenie z dnia 18 maja 2015 r., uchylając się od przedłożenia dokumentów, które pozwoliłyby ustalić sytuację finansową jej małżonka. O ile skarżąca udokumentowała źródło i wysokość osiąganych przez siebie dochodów tak miesięcznych, jak i rocznych, kwoty wynagrodzenia małżonka przekazanego na jego rachunek bankowy za styczeń, luty i marzec br., wykazała brak oszczędności na swoim rachunku bankowym, określiła i w części udokumentowała kwotę średnich miesięcznych stałych wydatków ponoszonych przez małżonków, wskazała składniki majątku każdego z małżonków oraz stan zobowiązań męża z tytułu zaciągniętych kredytów mieszkaniowych i konsumpcyjnych, to na podstawie nadesłanych dokumentów wciąż nie sposób ustalić w sposób pełny jej możliwości finansowych. Skarżąca uchyliła się bowiem od przedłożenia odpisów zeznań podatkowych złożonych przez jej męża za lata 2013-2014, zaświadczenia o średniej wysokości wynagrodzenia małżonka, jakie zostało mu wypłacone w okresie od marca do maja br. wraz ze wszystkimi dodatkami oraz wyciągów z jego rachunku bankowego. W ocenie referendarza sądowego dokumenty te mają kluczowe znaczenie dla oceny, czy skarżąca w ogóle jest w stanie ponieść koszty niniejszego postępowania, a jeśli tak, to w jakim zakresie i wysokości. W orzecznictwie prezentowany jest pogląd, że orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy winno wynikać ze zrównoważonej i wzajemnej oceny dwóch elementów: rozmiaru kosztów, jakie musi ponieść strona wnioskująca o prawo pomocy na poczet postępowania sądowego i aktualnych możliwości płatniczych jej samej jak i osób pozostających z taką osobą we wspólnym gospodarstwie domowym (por. m.in.: postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 9 października 2008 r., sygn. akt I SA/Po 825/08; Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl). Z przedstawionych przez skarżącą dokumentów, w tym oświadczeń złożonych przez jej małżonka, wynika że dochody skarżącej wynoszą 1.286,16 zł netto miesięcznie, zaś jej męża w okresie od stycznia do marca br. wyniosły średnio 5.420,72 zł netto miesięcznie. Z kwoty tej mąż skarżącej dokonuje spłat kredytów, których miesięczna rata wynosi łącznie około 2.435 zł, opłat za mieszkanie, gaz, energię elektryczną oraz telefon, które średnio kształtują się na poziomie 1.747,14 zł miesięcznie, ponosi także koszty utrzymania dwójki małoletnich dzieci, które określił na kwotę 1.000 zł miesięcznie oraz ponosi wydatki związane z używaniem samochodu w wysokości 600 zł miesięcznie. Z powyższego wynika, że mąż skarżącej na utrzymanie rodziny i spłatę swoich zobowiązań kredytowych przeznacza nie – jak podał – znaczną część swoich dochodów, a całe dochody, gdyż kwota tych wydatków (5.782,14 zł miesięcznie) przekracza zadeklarowane przez niego miesięczne dochody. Zgodne oświadczenia małżonków wskazują, że skarżąca pokrywa ze swojego dochodu nadwyżkę wydatków nad dochodami małżonka, czyli kwotę 361,42 zł. Tym samym faktycznie do dyspozycji małżonków pozostaje jedynie kwota 924,74 zł (co stanowi niecałe 14% ich dochodów). Należy przyjąć, że z kwoty tej małżonkowie finansują opłaty za telefon skarżącej, wydatki na zakup żywności oraz środków czystości i higieny dla rodziny i inne bieżące potrzeby, jak chociażby zakup odzieży. Referendarz sądowy, kierując się logiką i doświadczeniem życiowym, stwierdził, że mało prawdopodobne jest, aby małżonkowie na własne potrzeby przeznaczali jedynie kwotę 462,37 zł na osobę. Biorąc pod uwagę rodzaj oraz wysokość ponoszonych przez nich wydatków, z których znaczną część stanowią kredyty bankowe, w tym konsumpcyjne, a także fakt, że na utrzymanie samochodu małżonkowie przeznaczają około 9% swoich miesięcznych dochodów, nie można uznać, że prowadzą oni na tyle oszczędny tryb życia, aby kwota 924,74 zł pokryła pozostałe ich potrzeby. Dokonane ustalenia prowadzą do wniosku, że w rzeczywistości mąż skarżącej dysponuje środkami pieniężnymi w kwocie wyższej aniżeli zadeklarowana, co wyjaśniałoby dlaczego skarżąca uchyliła się od przedłożenia dokumentów, które pozwoliłyby stwierdzić, że jej mąż nie posiada środków na rachunku bankowym ponad kwotę zadeklarowanych miesięcznych dochodów, nie otrzymuje żadnych dodatków do wynagrodzenia, czy też dodatkowych wynagrodzeń oraz ustalić źródła i wysokość jego dochodów za lata 2013-2014. Podkreślenia przy tym wymaga, że mąż skarżącej podpisując złożone przez siebie oświadczenie wskazał, że jest sędzią. Z okoliczności tej należało wywieść, że w I kwartale br. poza podstawowym wynagrodzeniem otrzymał on tzw. trzynastkę. Obecnie zaś – jak wynika z danych zawartych w Biuletynie Informacji Publicznej Sądu Rejonowego [...] – jest delegowany do Ministerstwa Sprawiedliwości w Warszawie i z tego tytułu, zgodnie z obowiązującymi przepisami, otrzymuje dodatkowe środki. Końcowo, referendarz sądowy wyjaśnia skarżącej, że okoliczność istniejącego w jej małżeństwie ustroju rozdzielności majątkowej nie zwalnia jej z obowiązku przedstawienia sytuacji majątkowej małżonka. W świetle przepisów prawa rodzinnego rozdzielność majątkowa pomiędzy małżonkami odnosi się bowiem do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Przede wszystkim dotyczy zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także samodzielnego dysponowania swoim majątkiem (por. postanowienie NSA z dnia 25 sierpnia 2011 r., sygn. akt II FZ 441/11, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Względem siebie małżonkowie mają obowiązek pomocy, obejmujący swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywanie związanych z nimi kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej (por. postanowienie NSA z 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, publ. ONSAiWSA 2005 r. nr 1 poz. 8). Z istoty obowiązku wzajemnej pomocy małżonków wynika, że prawo pomocy nie może być przyznane jednemu z małżonków, jeżeli dochody drugiego małżonka pozwalają na pokrycie kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Stąd też dokonując oceny możliwości płatniczych skarżącej należy uwzględnić także sytuację finansową jej męża. W niniejszej sprawie dokonanie takiej oceny zostało uniemożliwione przez skarżącą, która uchyliła się od przedłożenia wszystkich wymaganych dokumentów dotyczących sytuacji finansowej małżonka. Jak już była mowa powyżej, dokonując oceny możliwości płatniczych wnioskodawcy brana jest również pod uwagę sytuacja finansowa i stan majątku współmałżonka, i to niezależnie od ustroju majątkowego istniejącego w małżeństwie. Skoro sytuacja finansowa męża skarżącej pozostaje niejasna z powodów, o których mowa powyżej, to nie można przyjąć, że skarżąca nie może skorzystać z pomocy finansowej małżonka a udzielona jej pomoc nie wywoła uszczerbku w koniecznym utrzymaniu czteroosobowej rodziny. Wskazać przy tym należy, że za taką formę pomocy można uznać nie tylko przekazanie skarżącej środków pieniężnych czy to tytułem pożyczki, czy darowizny, ale także czasowe przejęcie przez małżonka w całości ciężaru utrzymania rodziny i umożliwienie w ten sposób skarżącej zabezpieczenie środków z jej dochodów na koszty niniejszego postępowania. Oceny tej nie zmienia wysokość wpisu sądowego od skargi, do którego uiszczenia w kwocie 3.323 zł skarżąca została wezwania, a także wysokość pozostałych kosztów niniejszego postępowania, które kształtuje: 1) ewentualny wpis od skargi kasacyjnej wynoszący połowę wpisu od skargi, co w niniejszej sprawie daje kwotę 1.662 zł (§ 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi; Dz. U. Nr 221, poz. 2193 ze zm., dalej jako rozporządzenie); 2) ewentualny wpis od zażalenia na postanowienie wydane przez sąd wynoszący 100 zł (§ 2 ust. 1 pkt 7 rozporządzenia), 3) ewentualna opłata kancelaryjna w kwocie 100 zł pobierana za doręczenie odpisu orzeczenia z uzasadnieniem w sytuacji gdy orzeczenia nie uzasadnia się z urzędu (§ 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości opłat kancelaryjnych pobieranych w sprawach sądowoadministracyjnych; Dz. U. Nr 221, poz. 2192) oraz 5) ewentualne wynagrodzenie profesjonalnego pełnomocnika (adwokata, radcy prawnego), które jest ustalane, co do zasady, swobodnie pomiędzy stronami, tj. mocodawcą i pełnomocnikiem. Pewną wskazówką dla oceny obciążeń finansowych, jakie wnioskodawca musiałaby ponieść z tego tytułu jest jedynie wysokość tzw. stawek minimalnych, określonych w rozporządzeniach Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 461 ze zm.) oraz w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 490 ze zm.). Z tych wszystkich względów, na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.