I SA/Gd 595/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Irena Wesołowska, Sędziowie Sędzia NSA Sławomir Kozik (spr.), Sędzia WSA Ewa Wojtynowska, Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Monika Orska, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 4 listopada 2010 r. sprawy ze skargi J. T. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. z dnia 15 kwietnia 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieuregulowanych składek 1. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji; 2. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana; 3. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G na rzecz r.pr. M. Ż. kwotę 292,80 (dwieście dziewięćdziesiąt dwa złote osiemdziesiąt groszy) w tym vat, tytułem pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Pismem z dnia 3 grudnia 2009 r. J. T. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o umorzenie nieopłaconych należności składkowych, w związku z trudną sytuacją finansową. Do wniosku ubezpieczony dołączył dokumenty potwierdzające sytuację majątkową. Decyzją z dnia 1 lutego 2010 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił J. T. umorzenia należności z tytułu nieuregulowanych składek. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że wnioskodawca nie wykazał dostatecznie, że z uwagi na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić zaległych składek. Pismem z dnia 16 lutego 2010 r. J. T. zwrócił się z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy w przedmiocie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek. Pismem z dnia 23 lutego 2010 r. wezwano wnioskodawcę do złożenia aktualnych dokumentów stanowiących nowe dowody w sprawie, potwierdzających ważny interes strony tj. szczególną sytuację majątkową rodziny - brak dochodów i majątku, ubóstwo zobowiązanego zagrażające jego dalszej egzystencji poprzez niezapewnienie minimum socjalnego; nadmierne wydatki rodziny (rachunki) - dowody wpłat, inne zobowiązania rodziny; szczególną sytuację osobistą - stan zdrowia zobowiązanego (dokumenty potwierdzające) lub członków jego najbliższej rodziny - dzieci, rodzice, nad którymi osoba zobowiązana do spłaty należności sprawuje bezpośrednią opiekę, uniemożliwiającą pozyskiwanie dochodów niezbędnych do podjęcia spłaty zadłużenia; - zdarzenia losowe i klęski żywiołowe. W odpowiedzi na wezwanie J. T. przedłożył bieżące rachunki za gaz, prąd i decyzję Powiatowego Urzędu Pracy o przyznaniu zasiłku żonie E. T. Decyzją z dnia 15 kwietnia 2010 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu Prezes ZUS wyjaśnił, że w niniejszej sprawie mają zastosowanie przepisy art. 28 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2007 Nr 11, poz. 74) oraz § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ( Dz. U. Nr 144, poz. 1365). Zgodnie z art. 28 ust. 1 cytowanej wyżej ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Zgodnie z art. 28 ust. 2 należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. W myśl art. 28 ust. 3 całkowita nieściągalność zachodzi, gdy: dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości nie podlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r.- Prawo upadłościowe i naprawcze; nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r. - ordynacja podatkowa (Dz.U. z 2005r. Nr 8, poz. 60 z późn. zm.); nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończony postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku z którego można prowadzić egzekucję; jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Zgodnie z art. 28 ust. 3a należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Zgodnie z art. 28 ust. 4 umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty. Zasady umarzania o których mowa w ust. 3a są określone w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Zgodnie z § 3 ust. 1 pkt 1 do 3 wyżej cytowanego rozporządzenia Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodującego, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Prezes ZUS stwierdził, że nie zachodzi przesłanka wynikająca z art. 28 ust. 3 pkt 4a wskazanej wyżej ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, gdyż kwota zadłużenia z tytułu składek znacznie przekracza kwotę kosztów upomnienia. Poza tym nie wykorzystano wszystkich środków egzekucyjnych i w związku z tym nie można jednoznacznie stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (art. 28 ust. 3 pkt 6 ww. ustawy). Nie została udokumentowana także dostatecznie trudna sytuacja finansowa i zdrowotna wnioskującego. Jedną z przesłanek do umorzenia jest występowanie przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. W rozpoznawanej sprawie przesłanka ta nie zachodzi. Nie ma przeciwwskazań do podjęcia zatrudnienia. Rozpatrując kwestię stanu finansów ubezpieczeń społecznych należy zwrócić uwagę na fakt, że obecnie funkcjonujący system ubezpieczeń oparty jest na zasadzie solidaryzmu społecznego. Ustawy regulujące należności Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Funduszu Ubezpieczeń Zdrowotnych oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych - stanowią elementy systemu gwarantowanych przez państwo świadczeń na rzecz obywateli z tytułu ubezpieczeń społecznych, zdrowotnych, z powodu bezrobocia czy niewypłacalności pracodawcy i mają doniosłe znaczenie z punktu widzenia szeroko rozumianej ochrony socjalnej. Państwo realizuje ten cel ze środków, które obowiązane są uiszczać ustawowo określone podmioty (art. 46 ustawy sus). Niewywiązywanie się z obowiązku świadczeń, mających postać składek na ustalone fundusze, degeneruje system, prowadząc do przerzucenia ich ciężaru na ogół społeczeństwa. Zatem skuteczne dochodzenie zaległych składek wraz z należnymi odsetkami od dłużników jest w interesie społecznym i powinno być także brane pod uwagę. W skardze z dnia 19 maja 2010 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku J. T. wniósł o uchylenie decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz poprzedzającej ją decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz o ponowne rozpatrzenie sprawy z uwzględnieniem przedłożonego materiału dowodowego. W uzasadnieniu skarżący przedstawił stan faktyczny sprawy oraz opisał sytuację rodzinną i majątkową oraz złożył szereg dokumentów w celu uprawdopodobnienia wysokości przychodów w gospodarstwie domowym oraz ponoszonych kosztów tytułem codziennych potrzeb życiowych, jak i zobowiązań ciążących na skarżącym. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. W piśmie procesowym z dnia 22 października 2010 r. pełnomocnik skarżącego wniósł m. in. o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji, z uwagi na wydanie jej przez niewłaściwy organ, co stanowi naruszenie art. 83 ust. 6 i 7 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 z późn.zm.) sąd administracyjny sprawuje kontrolę administracji publicznej przez badanie zgodności zaskarżonych rozstrzygnięć z prawem. W wyniku takiej kontroli rozstrzygnięcie może zostać uchylone w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania. Sąd stwierdzi nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny nieważności określone w art. 156 k.p.a. lub innych ustawach szczególnych, w tym w ordynacji podatkowej. Z przepisu art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz.1270 z późn.zm.), zwanej dalej "p.p.s.a." wynika, że Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą skargi. Wykładnia powołanego wyżej przepisu wskazuje, że Sąd ma prawo, ale i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został w skardze podniesiony W ocenie Sądu skarga J. T. jest zasadna, a podniesiony w piśmie procesowym skarżącego zarzut nieważności zaskarżonej decyzji jest w pełni uzasadniony. Sąd w składzie orzekającym przyjął, że treść przytoczonych w skardze i piśmie procesowym zarzutów uzasadnia rozpoznanie w pierwszej kolejności zarzutu naruszenia art. 83 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, gdyż rozstrzygnięcie o zasadności tego zarzutu ma przesądzające znaczenie dla wyniku sprawy. Zgodnie z art. 83 ust. 1. ustawy o systemie świadczeń społecznych, ZUS wydaje decyzje w zakresie indywidualnych spraw dotyczących w szczególności (pkt 3) ustalania wymiaru składek i ich poboru, a także umarzania należności z tytułu składek; (pkt 3a) ustalania wymiaru składek na Fundusz Emerytur Pomostowych i ich poboru, a także umarzania należności z tytułu tych składek. Zgodnie z ust. 4 art. 83 ww. ustawy od decyzji przyznającej świadczenie w drodze wyjątku oraz od decyzji odmawiającej przyznania takiego świadczenia, a także od decyzji w sprawach o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, odwołanie, o którym mowa w ust. 2, nie przysługuje. Stronie przysługuje prawo do wniesienia wniosku do Prezesa Zakładu o ponowne rozpatrzenie sprawy, na zasadach dotyczących decyzji wydanej w pierwszej instancji przez ministra. Do wniosku stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego. Odwołanie to zgodnie z ust. 5 ww. artykułu wnosi się na piśmie do jednostki organizacyjnej Zakładu, która wydała decyzję, lub do protokołu sporządzonego przez tę jednostkę. Art. 83 ust. 6 ww. ustawy stanowi, że jeżeli Zakład uzna odwołanie za słuszne, zmienia lub uchyla decyzję niezwłocznie, nie później niż w terminie 30 dni od dnia wniesienia odwołania. W tym wypadku odwołaniu nie nadaje się dalszego biegu. Z akt sprawy bezsprzecznie wynika, że zaskarżoną decyzję wydał Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, natomiast organem wydającym decyzję w trybie przewidzianym w art. 83 ust. 4 - 6 u.s.u.s. jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych, a nie Prezes Zakładu (por. wyrok NSA z 29 maja 2007 r. II GSK 340/06). Użyty w art. 83 ust. 4 u.s.u.s. zwrot "stronie przysługuje prawo do wniesienia wniosku do Prezesa Zakładu o ponowne rozpatrzenie sprawy" zawiera jedynie wskazanie podmiotu, do którego należy zaadresować wniosek, a nie organu właściwego do wydania rozstrzygnięcia w sprawie tego wniosku. Ustawodawca uznając, że stronie przysługuje prawo do wniesienia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy przyjął zatem, że sprawa będzie ponowie rozpatrywana przez ten sam organ - Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Stanowisko to znajduje wyraźne potwierdzenie w treści przepisów art. 83 ust. 6 i 7 u.s.u.s., w których kompetencje do rozpatrzenia "odwołania", czyli wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, przyznano Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych, a nie Prezesowi Zakładu (por. wyrok NSA z dnia 28 stycznia 2009 r. sygn. akt II GSK 691/08). Skoro zatem w sprawie niniejszej orzekał organ niewłaściwy tj. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych a nie Zakład Ubezpieczeń Społecznych, to naruszone zostały przepisy o właściwości określone w art. 83 ust. 4 u.s.u.s. w zw. z art. 127 § 3 k.p.a. i mieć będzie zastosowanie art. 156 § 1 pkt 1 k.p.a. Sąd rozpoznający niniejszą sprawę, uznając za zasadny zarzut naruszenia art. 83 ust. 4 – 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, uznał za bezcelowe odnoszenie się do pozostałych zarzutów sformułowanych w skardze i piśmie procesowym z dnia 22 października 2010 r. Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt. 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Zgodnie z dyspozycją art. 152 p.p.s.a. Sąd orzekł, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej ustanowionej z urzędu, Sąd orzekł na mocy § 15 w zw. z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c) Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. 163 poz. 1349 z późn.zm.).