I SA/Gd 710/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Gorzeń po rozpoznaniu w dniu 22 marca 2010 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi Z.O. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nadpłaty w podatku od towarów i usług za czerwiec 2003 r. postanawia: odmówić wnioskodawcy przyznania prawa pomocy. Wnioskiem złożonym na formularzu PPF, którego braki uzupełniono w dniu 26 listopada 2008 r., Z.O. zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach złożonym przez wnioskodawcę prowadzi on sam gospodarstwo domowe, jest osobą całkowicie niezdolną do pracy zarobkowej, utrzymującą się jedynie z renty powypadkowej w kwocie 977 zł, z której opłaca alimenty w wysokości 586 zł miesięcznie i musi pokrywać koszty diety (z uwagi na stan zdrowia) w wysokości 350 zł miesięcznie. Jak wskazał wnioskodawca, nie jest właścicielem nieruchomości, nie posiada żadnych oszczędności, papierów wartościowych ani przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro, zaciągnął pożyczki, aby uiścić podatek, i obecnie jest zadłużony względem A na kwotę ponad 8.000 zł. Do wniosku dołączył odpis zaświadczenia z dnia 10 listopada 2006 r. wystawionego przez B SA o wysokości otrzymywanego przez niego odszkodowawczego świadczenia rentowego, odpis zawiadomienia o wypłacie kolejnej raty renty z dnia 25 września 2008 r., uwzględniającego wysokość dokonywanych potrąceń komorniczych, odpis informacji o wysokości zadłużenia z tytułu kredytu na dzień 17 kwietnia 2008 r. Uznając, że zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy oświadczenie strony pozostaje niewystarczające dla oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, referendarz sądowy na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej jako "p.p.s.a.") wezwał Z.O. do przedłożenia stosownych dokumentów w tym: oświadczenia, czy nadal prowadzi działalność gospodarczą, a w przypadku udzielenia odpowiedzi negatywnej dokumentu potwierdzającego jej wyrejestrowanie, odpisów dokumentów księgowych potwierdzających wysokość przychodu/dochodu (poniesionej straty) za okres ostatnich trzech miesięcy z tytułu prowadzonej przez wnioskodawcę działalności gospodarczej, odpisów złożonego przez wnioskodawcę zgłoszenia identyfikacyjnego (NIP-1 z załącznikiem NIP-B) wraz z jego aktualizacjami, wyciągów i wykazów ze wszystkich posiadanych rachunków bankowych (w tym kont i lokat dewizowych oraz rachunku związanego z działalnością gospodarczą), obrazujących historię i salda tych rachunków w okresie ostatnich trzech miesięcy, a w przypadku ich nieposiadania złożenia stosownego oświadczenia w tym przedmiocie, dokumentów obrazujących wysokość ponoszonych w okresie ostatnich trzech miesięcy kosztów utrzymania (opłaty za czynsz, energię elektryczną, gaz, ogrzewanie, innych), dokumentów potwierdzających wydatki poniesione w okresie ostatnich trzech miesięcy na leczenie (pomoc lekarską i zakup leków), dokumentu potwierdzającego aktualną wysokość alimentów, do których wypłaty jest zobowiązany wnioskodawca (odpisu orzeczenia sądu, dowodów ich uiszczania), dowodów dotyczących egzekucji prowadzonej obecnie na majątku wnioskodawcy, oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na niego pojazdów mechanicznych (podania ich marki, modelu, roku produkcji oraz aktualnej wartości), oświadczenia, czy nadal zamieszkuje wspólnie z rodzicami, zaświadczeń wystawionych przez banki o wysokości aktualnego zadłużenia i wysokości spłacanych miesięcznych rat kredytowych oraz dokumentów obrazujących aktualną wysokość innych zobowiązań wnioskodawcy oraz odpisu orzeczenia stwierdzającego całkowitą niezdolność do pracy. W odpowiedzi na powyższe wezwanie wnioskodawca przedłożył pismo z dnia 29 grudnia 2008 r., w którym oświadczył, że nie prowadzi działalności gospodarczej i nie posiada żadnych rachunków bankowych z nią związanych, leczy się prywatnie, ale nie posiada żadnych dokumentów to potwierdzających, zamieszkuje z rodzicami, którzy pomagają mu, opłacając za niego rachunki za gaz i prąd, nie posiada żadnych pojazdów, jak również aktualnych zaświadczeń o wysokości zadłużenia w banku. Wnioskodawca wskazał też, iż przekazał już sądowi zaświadczenie z PZU o całkowitej niezdolności do pracy, jak również, iż został zwolniony od kosztów sądowych przez Sąd Okręgowy w W. Do ww. pisma wnioskodawca dołączył odpis pisma z urzędu miejskiego z dnia 24 listopada 2008 r. na dowód nieprowadzenia działalności gospodarczej, odpis zaświadczenia o dokonanych wpłatach na okoliczność wysokości płaconych alimentów, odpisy orzeczeń lekarskich z roku 1999, pochodzących z akt B SA ze sprawy o odszkodowanie, odpis pozwu wniesionego do Sądu Okręgowego w W. oraz odpis postanowienia ww. Sądu zwalniającego wnioskodawcę od opłaty od pozwu. Postanowieniem z dnia 4 lutego 2009 r. referendarz sądowy odmówił Z.O. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym przez niego zakresie. Postanowienie to zostało doręczone skarżącemu w dniu 10 lutego 2009 r. Pismem z dnia 16 lutego 2009 r. zatytułowanym "wniosek o przedłużenie terminu sądowego" skarżący wniósł o przywrócenie terminu do wniesienia sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego. Wniosek ten został odrzucony prawomocnym postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 7 października 2009 r., sygn. akt I SA/Gd 710/08 na podstawie art. 88 p.p.s.a. Wniosek o przywrócenie terminu do złożenia sprzeciwu był niedopuszczalny, wniesiony bowiem został w terminie otwartym do złożenia sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego. Wobec zatem prawomocnego odrzucenia wniosku o przywrócenie terminu pismo z dnia 16 lutego 2009 r. potraktować należało jako wniesiony w terminie sprzeciw od postanowienia referendarza z dnia 4 lutego 2009 r. Zgodnie z art. 259 § 1 in fine p.p.s.a. sprzeciw wniesiony przez stronę osobiście nie wymaga uzasadnienia, stąd też wystarczające jest dla zachowania warunków formalnych wniesienie pisma w terminie oraz wyrażenie woli zaskarżenia orzeczenia referendarza sądowego. Pismem z dnia 4 marca 2009 r. skarżący m.in. podniósł okoliczności, mające w jego ocenie uzasadniać sprzeciw. Wskazał, że od wypadku komunikacyjnego w styczniu 1999 r. jest osobą całkowicie niezdolną do pracy, niepełnosprawną o orzeczonym całkowitym uszczerbku na zdrowiu w wysokości 110%. Utrzymuje się z renty cywilnej w wysokości 977 zł, wypłacanej kwartalnie w kwocie 2931 zł. Po potrąceniu alimentów pozostaje mu kwota 1172,40 zł kwartalnie. Koszt diety żółtaczkowej to 350 zł. Skarżący leczy się neurologicznie i psychiatrycznie. Obecnie mieszka z rodzicami, którzy wymagają opieki. Nie ma majątku, który musiał sprzedać, bowiem wskutek niesłusznego tymczasowego aresztowania zerwano z nim wszystkie umowy, musiał też spłacić kredyt mieszkaniowy. Nie posiada żadnych środków na rachunkach bankowych, posiada za to roszczenie do Skarbu Państwa o rentę z tytułu niesłusznego tymczasowego aresztowania. Zadłużenie wobec banków wynosi około 8.000 zł. Wnioskodawca podkreślił, że zwolnienie go od kosztów sądowych nie przekracza możliwości budżetu Państwa. Co więcej, przemawiają za tym względy słuszności ze względu na krzywdy, jakie skarżącemu zostały wyrządzone przez Państwo. Do pisma skarżący załączył oświadczenie ojca odmawiające przedstawienia sytuacji majątkowej rodziców wnioskodawcy, niezrealizowaną receptę od psychiatry oraz receptę od neurologa wraz z rachunkiem, umowę rachunku bankowego z C, zaświadczenie z banku o stanie zadłużenia, pismo z instytutu żywienia, zawiadomienie z dnia 25 września 2008 r. o wysokości świadczenia rentowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Stosownie do art. 260 p.p.s.a. w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Prawo pomocy w zakresie częściowym, o którego przyznanie wnioskuje skarżący obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy stanowi jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu jako podstawowego standardu państwa prawnego. Celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu administracyjnego osobom, którym brak środków finansowych dostęp ten uniemożliwia. Warto jednak wskazać, że przytoczone powyżej przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 P.p.s.a. Zatem rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych wyżej przepisach. Tym samym to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z tego prawa, zaś rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Tymczasem w niniejszej sprawie zgromadzony materiał dowodowy okazał się niepełny, gdyż wnioskodawca nadesłał jedynie część wskazanych w wezwaniu dokumentów. Wnioskodawca uchylił się od przedłożenia tych dokumentów źródłowych, które są istotne dla oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych. W świetle powołanych uregulowań wnioskodawcę zwalnia się od kosztów sądowych tylko w sytuacji, gdy wykaże on, że nie jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zatem to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Podkreślić należy przede wszystkim, że argumenty skarżącego o tym, czy zwolnienie go od kosztów sądowych "nie przerasta możliwości budżetu Państwa" oraz o względach słuszności, które rzekomo przemawiają za udzieleniem mu pomocy z uwagi na dotychczasowe krzywdy, jakie wyrządziło mu Państwo, pozostają bezprzedmiotowe dla rozstrzygnięcia. Przesłanki przyznania prawa pomocy zostały wyczerpująco określone w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. i jeśli skarżący chce taką pomoc otrzymać, musi wykazać spełnienie właśnie tychże przesłanek. Dlatego też polemika z żądaniem przedłożenia dokumentów obrazujących koszty utrzymania, wydatki na leki, wyciągów z rachunków bankowych czy też informacji (w formie oświadczenia skarżącego) w przedmiocie form i wysokości pomocy od rodziców jest niecelowa. Są one bowiem niezbędne dla pełnej oceny jego sytuacji materialnej i nie zastąpi ich oświadczenie skarżącego. Po analizie zebranego materiału dowodowego stwierdzono, że jest on niepełny, a nadto zawiera oczywiste sprzeczności. I tak w pierwszej kolejności wskazać należy, iż wnioskodawca w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, złożonym na formularzu PPF podał, że prowadzi sam gospodarstwo domowe, a następnie – wezwany do złożenia dodatkowego oświadczenia w tej kwestii – zaprzeczył temu i wskazał, że mieszka z rodzicami, którzy opłacają za niego rachunki za gaz i prąd. Skarżący uchylił się jednak od przedstawienia stanu majątkowego rodziców, u których mieszka i z pomocy których korzysta. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 13 lipca 2009 r., sygn. akt I FZ 246/09, żądanie przedłożenia dokumentów obrazujących koszty utrzymania, wydatki na leki, wyciągów z rachunków bankowych czy też informacji w przedmiocie form i wysokości pomocy od rodziców jest celowa ze względu na konieczność dokonania pełnej oceny sytuacji materialnej skarżącego. NSA wskazał także w powyższym postanowieniu, iż skoro skarżący oczekuje pomocy z budżetu Państwa, a więc wsparcia go z pieniędzy wszystkich podatników, oczywiste jest, że pomoc taka - będąca wyjątkiem od zasady samodzielnego ponoszenia kosztów sądowych - nie może być udzielana pochopnie i w oparciu o niepełne dane. Sytuacja materialna rodziców skarżącego, z którymi od pewnego czasu mieszka oraz zakres udzielanej mu przez nich pomocy finansowej i materialnej może być jednym z kluczowych elementów wpływających na jego możliwości finansowe. Brak tych danych w sposób znaczący uniemożliwia dokonanie pełnej oceny sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącego. Zwrócić też należy uwagę, że w piśmie procesowym z dnia 28 października 2009 r. skarżący uzasadniając złożone zażalenie stwierdził, iż "na skutek pomyłki mojej poddenerowanej ostatnio z powodu porodu żony, została wyrzucona koperta". Tymczasem we wniosku o przyznanie prawa pomocy ani też w odpowiedzi na wezwanie do przedłożenia dokumentów źródłowych skarżący nie wspominał, aby pozostawał w związku małżeńskim, przeciwnie, twierdził, że posiada nikogo na utrzymaniu i sam prowadzi gospodarstwo domowe, ewentualnie z rodzicami. Stan majątkowy żony skarżącego jest okolicznością istotnie wpływającą na ocenę możliwości finansowych wnioskodawcy. Pominięcie przez skarżącego faktu pozostawania w związku małżeńskim świadczy o tym, że celowo nie ujawnia on wszystkich informacji istotnych dla oceny jego stanu majątkowego. Nie znajduje również potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym podkreślana przez wnioskodawcę okoliczność całkowitej niezdolności do pracy zarobkowej. Skarżący nie przedłożył bowiem aktualnego odpisu orzeczenia stwierdzającego całkowitą niezdolność do pracy, przedłożone przez niego trzy orzeczenia komisji lekarskich PZU SA wydane zostały w 1999 r., nie wiadomo zatem, jaki jest obecny stan niezdolności do pracy wnioskodawcy. Co więcej, zgodnie z przedłożonym do sprawy o sygn. akt I SA/Gd 423/08 orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności z dnia 25 sierpnia 2003 r. wnioskodawca został zaliczony do lekkiego stopnia niepełnosprawności z możliwością odpowiedniego zatrudnienia (orzeczona niepełnosprawność wnioskodawcy datuje się od stycznia 1999 r., a wśród wskazań znajduje się praca lekka bez znacznego obciążania wzroku) – k. 44. Wezwany w niniejszej sprawie do przedłożenia odpisu stosownego orzeczenia stwierdzającego całkowitą niezdolność do pracy, wnioskodawca tego nie uczynił. Budzi to uzasadnione wątpliwości, gdyż jak jednoznacznie wynika z akt administracyjnych sprawy, wnioskodawca prowadził działalność gospodarczą w okresie następującym po wypadku, który spowodował jego niepełnosprawność (orzeczona niepełnosprawność wnioskodawcy datuje się od dnia 1 września 1999 r., a zaskarżona decyzja dotyczy podatku od towarów i usług za czerwiec 2003 r.). Działalność gospodarczą, przynoszącą mu dochody, wnioskodawca prowadził także w roku 2007, o czym świadczy odpis zeznania podatkowego za ten rok przedłożony do sprawy o sygn. akt I SA/Gd 423/08 (k. 45). W dalszej kolejności podkreślić należy, iż wnioskodawca nie przedłożył wyciągów ani wykazów z rachunków bankowych, przedkładając jedynie umowę rachunku bankowego z C, z której jednak nie wynika wysokość obrotów na rachunku. Dokumentów tych nie zastąpi samo oświadczenie skarżącego o braku środków na rachunkach, złożone nawet "ze świadomością odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań". Wnioskodawca nie przedłożył także dowodów potwierdzających wskazywaną przez niego okoliczność ponoszenia kosztów prywatnego leczenia, jedna bowiem recepta, i to nieczytelna, wraz z rachunkiem z apteki, nie świadczy o tym, że skarżący ponosi regularnie jakieś koszty leczenia. Druga recepta przedłożona przez skarżącego, jak sam stwierdził, nie została zrealizowana, nie jest więc znany jej koszt. W świetle powyższego stwierdzić należy, iż wnioskodawca nie wywiązał się z nałożonego na niego obowiązku przedłożenia wszystkich wskazanych w wezwaniu dokumentów źródłowych. Skarżący uchylił się od przedłożenia istotnych dla oceny jego sytuacji finansowej dowodów, w tym poświadczających stan posiadanych zasobów finansowych (wyciągi z rachunków bankowych) oraz wysokość wydatków ponoszonych na leczenie. Nadto nie są znane rzeczywiste możliwości finansowe, jak również majątek rodziców wnioskodawcy, z którymi, jak wynika z okoliczności sprawy, prowadzi on wspólne gospodarstwo domowe, pozostając częściowo na ich utrzymaniu. Takie postępowanie wnioskodawcy, polegające na selektywnym ujawnianiu okoliczności faktycznych, skutkuje niewyjaśnieniem istotnych wątpliwości dotyczących jego rzeczywistych możliwości płatniczych, a w konsekwencji czyni niemożliwym ustalenie, czy poniesienie przez wnioskodawcę kosztów sądowych spowoduje uszczerbek koniecznego utrzymania uzasadniający przyznanie prawa pomocy. Podkreślić należy, że to sam wnioskodawca uniemożliwił dokonanie pełnej oceny jego sytuacji finansowej. Powyższego nie zmienia fakt zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych (w zakresie opłaty od pozwu) przez sąd powszechny. Zapadłe orzeczenie (którego odpis przedłożył wnioskodawca) nie wiąże w niniejszej sprawie. Każdy wniosek o przyznanie prawa pomocy rozpoznawany jest odrębnie, a jego uwzględnienie uzależnione jest m.in. od wysokości kosztów sądowych w danej sprawie (jak wskazał sam wnioskodawca w oświadczeniu z dnia 29 grudnia 2008 r., opłata, od której został zwolniony przez sąd cywilny, jest znacznie większa niż wpis od skargi w niniejszej sprawie). Nadto pozytywne rozpoznanie takiego wniosku uzależnione jest od wykazania jego zasadności przez wnioskodawcę (poprzez przedłożenie odpowiednich dokumentów), czego w niniejszej sprawie wnioskodawca nie uczynił. Zważyć należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy nie prowadzi się dochodzenia, w sytuacji, gdy dokładne dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych wnioskodawcy nie są znane, gdyż uchyla się on od złożenia stosownych dokumentów w tym przedmiocie. Jak już bowiem wskazano, sprawą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Z tych względów uznano, że wnioskodawca nie wykazał, iż spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy. W konsekwencji na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.