I SA/Gd 819/09

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku Diana Trzcińska po rozpoznaniu w dniu 17 lutego 2010 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku B. K. o przyznanie prawa pomocy w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 25 października 2009 r., Nr [...] przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od lutego do grudnia 2002 r. i orzeczenia o odpowiedzialności podatkowej byłego wspólnika za zaległości podatkowe spółki postanawia odmówić B. K. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie z kosztów sądowych. B. K. zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie z kosztów sądowych. Wysokość wpisu sądowego od skargi ustalono na kwotę 6 184 zł. Zgodnie ze złożonym oświadczeniem wnioskodawca prowadzi gospodarstwo domowe wraz z żoną. Małżonkowie nie mają nikogo na utrzymaniu. B. K. jest właścicielem mieszkania o powierzchni 45 m2, które – jak wskazał – zostało zajęte na poczet przyszłych należności podatkowych. Innych nieruchomości, przedmiotów wartościowych oraz oszczędności, które przekraczałyby kwotę powyżej 1 000 zł wnioskodawca nie posiada. Jak wskazał w treści uzasadnienia swego wniosku o przyznanie prawa pomocy, od 2002 r. organy skarbowe prowadzą w jego sprawie szereg postępowań. Komornik zablokował jego konta bankowe (na koncie bankowym widnieje kwota minus 4,5 mln złotych), co zmusiło go do zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej i od 2004 r. jego firma nie wykazuje żadnych obrotów. Obecnie, ani on, ani jego żona nie mają stałej pracy. Od trzech miesięcy żadne z małżonków nie uzyskuje zleceń, które byłby źródłem ich dochodów. Zamieszkują oni aktualnie u teściów w W., aby zminimalizować koszty związane z utrzymaniem mieszkania w G. Wydatki i miesięczne zobowiązania wnioskodawca oszacował na kwotę 730-930 zł miesięcznie (ubezpieczenie zdrowotne, czynsz za mieszkanie, woda, ogrzewanie, ubezpieczenie emerytalne). Wnioskodawca przedłożył zawiadomienie z Sądu Rejonowego G. – P. w G. z dnia 29 stycznia 2007 r., z którego wynika, że w odniesieniu do lokalu, stanowiącego własność skarżącego, dokonano wpisu hipoteki kaucyjnej do kwoty 883 221 zł z tytułu zabezpieczenia należności wynikających ze zobowiązań podatkowych wnioskodawcy. Nadto, przedłożył on zawiadomienie z dnia 29 grudnia 2006 r. o zajęciu prawa majątkowego stanowiącego wierzytelność pieniężną u dłużnika zajętej wierzytelności innego niż pracodawca, organ rentowy lub bank. W treści tego dokumentu Naczelnik Urzędu Skarbowego wskazał rodzaje zajętych wierzytelności, wraz z kwotami, na które one opiewają. Należność główna wraz z odsetkami podana w powyższym dokumencie przekracza kwotę 1 351 790 zł. Wnioskodawca przedłożył również dokument obrazujący kwotę uiszczanej przez niego zaliczki na poczet opłat czynszowych za swój lokal mieszkalny – 324, 40 zł miesięcznie. Stosownie do treści art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zmianami, cytowanej dalej jako P.p.s.a.), prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3 art. 245 tejże ustawy). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 cytowanej ustawy). Wskazane przepisy stanowią wyjątek od zasady, wynikającej z treści art. 199 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którą na stronie ciąży obowiązek pokrycia kosztów postępowania wywołanych jej udziałem w sprawie. Zatem, rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. W niniejszej sprawie uznano, że oświadczenie wnioskodawcy, zawarte w urzędowym formularzu PPF jest niewystarczające dla oceny jego sytuacji zarobkowej i majątkowej z punktu widzenia w/w przesłanek przyznania prawa pomocy. W tej sytuacji, na podstawie art. 255 P.p.s.a., wezwano stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów i stanu rodzinnego, w tym w szczególności dochodów jego żony. Zarządzeniem referendarza sądowego z dnia 9 grudnia 2009 r. (doręczonym pełnomocnikowi wnioskodawcy w dniu 10 grudnia 2009 r.) wnioskodawca zobowiązany został do przedłożenia w terminie 7 dni następujących dokumentów i oświadczeń: 1. wyciągów ze wszystkich posiadanych przez małżonków rachunków i lokat, na których gromadzone są środki pieniężne, w tym związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą oraz kont i lokat dewizowych, z ostatnich trzech miesięcy wraz z historią dokonanych na rachunkach operacji, 2. dokumentów potwierdzających okoliczność, iż aktualnie skarżący nie prowadzi działalności gospodarczej (zaświadczenie o zawieszeniu wykonywania działalności gospodarczej, decyzja o wykreśleniu wpisu z ewidencji działalności gospodarczej); jeżeli skarżący nie wyrejestrował działalności – dokumentów księgowych, z których wynikałaby wysokość osiągniętego z tego tytułu dochodu (przychodu) lub poniesionej straty, kosztów uzyskania przychodów w okresie ostatnich trzech miesięcy, a także kopii zgłoszenia NIP-1 z załącznikiem B wraz z ich aktualizacjami, 3. oświadczenia złożonego przez małżonkę w przedmiocie jej majątku, w szczególności posiadanych nieruchomości, przedmiotów o wartości powyżej 3 000 euro, wysokości zasobów pieniężnych (oszczędności i papierów wartościowych), 4. oświadczenia złożonego przez małżonkę w przedmiocie źródeł i wysokości osiąganych przez nią dochodów; dowodów dotyczących dochodów uzyskanych w okresie ostatnich trzech miesięcy oraz uzyskiwanych aktualnie; w sytuacji gdy prowadzi ona działalność gospodarczą – dokumentów księgowych wymienionych w pkt 2; jeżeli jest osobą bezrobotną – dokumentów potwierdzających tę okoliczność (decyzja/zaświadczenie z urzędu pracy), 5. w związku z zadeklarowanym brakiem dochodów – oświadczenia czy małżonkowie otrzymują (jeśli tak to w jakiej wysokości) pomoc finansową, w tym od członków rodziny, 6. oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na wnioskodawcę, jego żonę pojazdów mechanicznych wraz z podaniem rodzaju, marki, roku produkcji oraz aktualnej wartości, 7. dokumentów obrazujących aktualny stan zadłużenia wobec Skarbu Państwa, banków i innych podmiotów. Jednocześnie pouczono stronę, że nie jest zobowiązany do przedstawienia danych i dokumentów odnoszących się do sytuacji majątkowej żony w sytuacji, gdy został orzeczony rozwód lub separacja, a wnioskodawca przedłoży stosowne orzeczenie sądu w tym zakresie. Wykonując zobowiązanie referendarza wnioskodawca przedłożył wyciąg z rachunku osobistego swojej żony (z banku [...]) za okres od 1 września 2009 r. do 30 listopada 2009 r.), przy czym saldo po pierwszej transakcji na tym rachunku wynosiło 7 251,45 zł, zaś po ostatniej – 1 212,18 zł. Ponadto, załączono wyciąg z rachunku, dotyczącego lokat żony wnioskodawcy (z [...]),z którego wynika, ze posiada ona dwie lokaty terminowe – każda na kwotę 11 256,95 zł, czyli łącznie na kwotę 22 513,90 zł. Przedłożono również zgłoszenie aktualizacyjne osoby fizycznej prowadzącej samodzielnie działalność gospodarczą (NIP – 1) oraz obliczenie dochodu według wzoru księgi za okres styczeń – listopada 2009 r. W piśmie z dnia 15 lutego 2009 r. M. K. – żona wnioskodawcy – oświadczyła, że nie posiada żadnych nieruchomości, pojazdów mechanicznych, ani przedmiotów wartościowych o wartości powyżej 3 000 Euro. Stan jej zasobów pieniężnych obrazują przedłożone wyciągi z kont bankowych – osobistego i lokat. Ponadto, wskazała ona, że w 2004 roku zawarła umowę rozdzielności majątkowej ze swoim mężem. Wszelkie środki, jakie posiada, uzyskała po dokonaniu rozdzielności. Nie widzi zatem powodu, by ponosić koszty wpisów sądowych w sprawach, które są ściśle związane z działalnością jej męża, rozpoczętą przez zawarciem związku małżeńskiego. Podała też, że od wielu lat bezskutecznie leczy się hormonalnie, starając się wraz z mężem o dziecko. Aktualnie będzie zmuszona poddać się leczeniu klinicznemu, co jest bardzo kosztowne, na co pragnie przeznaczyć posiadane oszczędności. Podkreśliła, że przysługuje jej prawo rozporządzania własnym majątkiem i nie widzi powodu, by przeznaczać go na potrzeby swego męża. Oświadczyła także, że nie prowadzi działalności gospodarczej, nie jest zarejestrowana jako bezrobotna, nie jest zatrudniona, dochody jej mają charakter nieregularny i związane są z umowami zlecenia na tłumaczenie tekstów z języka włoskiego na język polski. W miesiącach od września do listopada 2008 r. nie osiągnęła dochodów, zaś w grudniu przewiduje, że jej dochód wyniesie około 2 600 zł netto. W piśmie z dnia 14 lutego 2009 r. wnioskodawca podał, że obecnie faktycznie nie prowadzi działalności gospodarczej, choć nie wykreślił jej wpisu z ewidencji działalności oraz nie dokonał jej zawieszenia. Jednak nie osiąga żadnych przychodów i nie ponosi kosztów. Załączył dokument świadczący o zerowym obrocie. Poinformował też, że nigdy nie składał dodatków B. Ustosunkowując się do zobowiązania w zakresie oszacowania pomocy teściów podał, że pozwala ona na uniknięcie wydatków na poziomie 600-1 000 zł miesięcznie. Oświadczył, że nie posiada żadnych pojazdów mechanicznych. Uwzględniając wniosek strony o przedłużenie terminu sądowego do złożenia zaświadczenia o wysokości aktualnej zaległości podatkowej, ostatecznie zobowiązano stronę do przedłożenia tego dokumentu w terminie do 16 lutego 2010 r. Z przedłożonego zaświadczenia Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia 15 stycznia 2010 r. wynika, że zaległości podatkowe B. K. wraz z odsetkami, na dzień 15 stycznia 2010 r., wynoszą 861.389,99 zł – należność główna oraz 695.390,00 – odsetki za zwłokę. Koszty egzekucyjne stanowią kwotę 153.111,65 zł. W pierwszej kolejności wskazać należy, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, co oznacza, że może być stosowana tylko w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, do których zalicza się bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby, które pozbawione są środków do życia bądź których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (postanowienie NSA z dnia 19 października 2005 r., I GZ 107/05, niepubl.). Przepis art. 246 § 1 p.p.s.a. co do zasady nie ma więc zastosowania do osób osiągających dochody z własnej pracy i posiadających jakikolwiek majątek, nawet jeśli koszty sądowe stanowią poważną kwotę w miesięcznym budżecie rodziny (postanowienie NSA z dnia 18 stycznia 2005 r., sygn. akt OZ 1099/04, niepubl.). Oceniając zgromadzony materiał źródłowy oraz złożone oświadczenia strony i jej małżonki, uznać należało, że skarżący nie wykazał, że spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Przedstawione przez wnioskodawcę okoliczności dotyczące dochodów w jego gospodarstwie domowym wskazują, że miesięczny dochód gospodarstwa domowego wnioskodawcy kształtuje się obecnie na poziomie co najmniej 2 600 zł (dochód żony wedle jej oświadczenia). W każdym razie, dochody te, pomimo pewnej nieregularności, są na tyle wysokie, że pozwalają na poczynienie oszczędności w wysokości ponad 20 000 zł. Ponadto, małżonkowie korzystają z pomocy finansowej swoich teściów, u których mieszkają (pomoc tę oszacowano na kwotę 600 – 1000 zł miesięcznie). Pozwala im to na zaoszczędzenie kosztów związanych z eksploatacją ich mieszkania w G. Poza powyższym, jak wspomniano powyżej, żona wnioskodawcy posiada oszczędności, zgromadzone na lokatach bankowych w wysokości ponad 22 000 zł. Wskazane zobowiązania wnioskodawcy z tytułu zaległości podatkowych przekraczają kwotę 1 709 890 zł. Jednak, jak wynika z akt sprawy, zobowiązanie to znajduje pokrycie w kwocie zabezpieczenia, ustanowionego na wierzytelnościach przysługujących skarżącemu, a zajętych przez Naczelnika Urzędu Skarbowego oraz w hipotece kaucyjnej, ustanowionej na lokalu mieszkalnym, stanowiącym jego własność. Zauważyć należy, że wprawdzie comiesięczne dochody wnioskodawcy i jego żony aktualnie nie należą do szczególnie wysokich, jednak strona dysponuje mieszkaniem, z którego, pomimo ustanowienia hipoteki, może czerpać pożytki (np.: poprzez wynajem mieszkania), tym bardziej, że – jak oświadczył – aktualnie wraz z żoną mieszka u teściów. Jest to zatem doskonała sytuacja, by poszukiwać dodatkowych dochodów z wynajmu mieszkania. Skarżący, nie poszukując dodatkowych dochodów choćby w ten sposób, takim zachowaniem zdaje się przeczyć twierdzeniom o trudnej sytuacji finansowej, w jakiej się aktualnie znajduje. Nie bez znaczenia dla takiej oceny wniosku skarżącego jest również fakt posiadania oszczędności przez jego żonę, pozostającą z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, które obecnie stanowią kwotę ponad 20 000 zł. Z tej kwoty wnioskodawca jest w stanie uiścić wpis w toczącej się sprawie i trudno uznać, by mogło to stanowić uszczerbek w utrzymaniu jego lub jego żony. Ustosunkowując się w tym miejscu do oświadczeń zawartych w piśmie żony wnioskodawcy z dnia 15 lutego 2010 r. wskazać należy, że zgodnie z art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. W trakcie trwania małżeństwa, a nawet po jego rozwiązaniu istnieje obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi (obowiązek alimentacyjny), który nie ma nic wspólnego z zawarciem przez małżonków umowy o rozdzielności majątkowej. Słusznie argumentuje żona wnioskodawcy, że nie ma ona obowiązku ponoszenia kosztów związanych z toczącymi się sprawami sądowymi jej męża. Zobowiązanie do uiszczenia wpisu sądowego oraz ewentualnych innych kosztów sądowych jest więc kierowane do wnioskodawcy. Z uwagi jednak na istniejący obowiązek wzajemnej pomocy między małżonkami, połączony z obowiązkiem alimentacyjnym, trudno podzielić argumentację, wyrażoną w piśmie z dnia 15 lutego 2010 r. Ocenie z punktu widzenia spełniania przesłanek prawa pomocy podlega bowiem nie tylko sytuacja zarobkowa i majątkowa strony, ale także jej małżonka pozostającego we wspólnym gospodarstwie domowy, z powodów, o których mowa była powyżej, a także innych członków rodziny – gdyby osiągali dochody lub pozostawali na utrzymaniu strony. W ocenie referendarza, nie jest dopuszczalna sytuacja przerzucania kosztów zobowiązań publicznoprawnych strony, związanych z jej udziałem w postępowaniu sądowym na Skarb Państwa, w sytuacji odmowy partycypowania w tych kosztach przez jej małżonka, zobowiązanego do alimentacji, a pozostającego we wspólnym gospodarstwie domowy. Brak jest bowiem podstaw, by oczekiwać, że koszty takie – tym bardziej w sytuacji posiadania odpowiednich środków pieniężnych w postaci oszczędności – poniesie Skarb Państwa. Oświadczenie żony wnioskodawcy, iż kwota oszczędności ma służyć jako zabezpieczenie kosztów jej ewentualnego leczenia nie może stanowić okoliczności skutkującej przyznaniem prawa pomocy. Referendarz nie jest bowiem związany oświadczeniem wnioskodawcy (jego żony) w przedmiocie przeznaczenia posiadanych środków finansowych, lecz bada aktualny stan finansowy i majątkowy osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy oraz członków jego rodziny. W tym kontekście nie mają znaczenia przyszłe zamierzenia strony (członków jej rodziny), które pozostają jedynie deklaracjami, a nie faktami, a tylko te ostatnie mogą mieć znaczenie przy ustalaniu spełnienia przesłanek prawa pomocy. W ocenie referendarza, nie ma żadnego uzasadnienia dla uznania większej wagi celu jakim jest opłacenie bliżej nieokreślonych wydatków wnioskodawcy, czy jego żony z posiadanych oszczędności przed przeznaczeniem ich na koszty sądowe wynikające z toczącego się postępowania. Reasumując, w ocenie referendarza, zarówno osiągane dochody przez żonę wnioskodawcy, jaki i stan jej oszczędności oraz posiadany majątek, z którego można czerpać pożytki (mieszkania, które aktualnie jest niezamieszkałe), nie uzasadniają twierdzenia o niemożności poniesienia przez skarżącego kosztów sądowych w niniejszej sprawie. W ocenie referendarza, sytuacja majątkowa wnioskodawcy na obecnym etapie, pozwala mu na poniesienie kosztów sądowych w niniejszej sprawie, co nie przekreśla możliwości złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w późniejszym okresie, gdyby sytuacja zarobkowa i majątkowa jego i jego rodziny uległa pogorszeniu. Przypomnieć też w tym miejscu należy, o czym mowa już była powyżej, iż instytucja prawa pomocy, stanowiąc rodzaj ulgi w obowiązku uiszczenia daniny publicznej z tytułu prowadzenia postępowania przed sądem, ustanowiona została z myślą o osobach ubogich, których trudna sytuacja materialna uniemożliwia dostęp do sądu. Skarżący – pomimo ciążących na nim zobowiązań podatkowych, posiada majątek w postaci mieszkania, osiąga wraz z żoną dochody, których wysokość pozwala na poczynienie oszczędności przekraczających kwotę 20 000 zł. W tej sytuacji trudno zaliczyć go do grona osób ubogich. Wskazać przy tym należy, iż udzielenie prawa pomocy oznacza przerzucenie kosztów postępowania sądowego ze skarżących na innych obywateli – z ich danin pochodzą bowiem dochody budżetu państwa, z których pokrywanie są wydatki budżetowe. Dlatego też, może mieć miejsce w przypadku osób, których stan majątkowy i dochody są niskie, lecz taka sytuacja nie ma miejsca odniesieniu do skarżącego (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 2004 r., sygn. akt FZ 507/04, nie publikowane). Z tych względów, na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono, jak w sentencji postanowienia.