I SA/Gd 857/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Zbigniew Romała po rozpoznaniu w dniu 8 lipca 2010 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku W. K. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia 5 września 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania płatności do gruntów rolnych na 2007 r. postanawia przyznać wnioskodawcy prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie radcy prawnego. Postanowieniem z dnia 18 czerwca 2009 r. sygn. akt I SA/Gd 857/08 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odmówił W. K. przyznania prawa pomocy. W zażaleniu na ww. postanowienie (pismo z dnia 17 lipca 2009 r.) W. K. zwrócił się do tutejszego Sądu o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym przez ustanowienie pełnomocnika do wniesienia zażalenia na to postanowienie. W związku z wezwaniem Sądu, skarżący złożył w dniu 28 grudnia 2009 r. formularz PPF, w którym sprecyzował, że wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Postanowieniem z dnia 15 lutego 2010 r. sygn. akt I SA/Gd 857/08 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odmówił W. K. przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że ze złożonego przez skarżącego oświadczenia wynika, iż prowadzi sam gospodarstwo domowe, nie osiąga dochodów, nie posiada jakiegokolwiek majątku, w tym nieruchomości, oszczędności, przedmiotów o wartości przekraczającej 3.000 EUR. Na skutek prowadzonej przez komornika sądowego egzekucji skarżący utracił gospodarstwo rolne wraz z inwentarzem żywym. Ponadto skarżący oświadczył, że odebrano mu inwentarz, gospodarstwo, a majątek rozkradziono. Do wniosku załączył zarządzenie Wiceprezesa WSA w Gdańsku o umorzeniu należności sądowej z tytułu nieuiszczonej opłaty kancelaryjnej, odpis postanowienia komornika o umorzeniu postępowania egzekucyjnego wobec stwierdzenia bezskuteczności egzekucji oraz odpisy postanowień organów ścigania o umorzeniu dochodzeń w sprawach kradzieży mienia na szkodę skarżącego z powodu niewykrycia sprawców. Sąd wskazał również, że skarżący, zarządzeniem z dnia 7 stycznia 2010 r., został wezwany do złożenia dokumentów i oświadczeń mających zobrazować jego dokładną sytuację majątkową i rodzinną. W odpowiedzi skarżący nie przedłożył żadnego z wymienionych w tym wezwaniu dokumentów, oświadczył jedynie, że pomiędzy nim a jego żoną istnieje ustrój rozdzielności majątkowej, na którą to okoliczność złożył odpis umowy majątkowej małżeńskiej z dnia 7 kwietnia 1998 r., oraz oświadczył, że nie posiada żadnych źródeł utrzymania, nie osiąga dochodów, nie posiada oszczędności i rachunków bankowych, nie otrzymuje żadnej pomocy finansowej, jak również nie korzysta z pomocy opieki społecznej. Odmawiając przyznania prawa pomocy we wskazanym we wniosku zakresie, Sąd pierwszej instancji wskazał na przepisy art. 245 i art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – dalej jako "P.p.s.a.", i podniósł, że to na wnioskodawcy domagającym się przyznania tego prawa spoczywa obowiązek wykazania, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, aby uzasadniała odstąpienie od generalnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania sądowego. Sąd wskazał również, że uchylenie się przez skarżącego od nałożonego na niego obowiązku do złożenia dokumentów i oświadczeń stanowiło przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że powołane przez skarżącego okoliczności mające świadczyć o jego trudnej sytuacji materialnej budziły poważne wątpliwości, gdyż jak wynikało z analizy akt administracyjnych sprawy, skarżący dysponuje nieruchomościami rolnymi o znacznym obszarze, co do których składał wnioski do Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa o przyznanie dopłat z funduszy Unii Europejskiej. Ponadto Sąd wskazał, że na niejasności w zakresie sytuacji skarżącego wpływ miało również to, iż skarżący wskazując, że prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, nie wykazał żadnych źródeł utrzymania, a wobec wskazania, że nie posiada oszczędności, nie uzyskuje dochodów i nie korzysta z niczyjej pomocy nieznane jest źródło, z jakiego finansuje zakup podstawowych produktów potrzebnych do życia, z czego opłaca rachunki. Zdaniem Sądu pierwszej instancji skarżący pominął istotną dla oceny jego sytuacji materialnej i finansowej okoliczność, że pozostaje w związku małżeńskim. W ocenie Sądu istniejący pomiędzy skarżącym a jego żoną ustrój rozdzielności majątkowej nie zwalnia go z obowiązku przedstawienia sytuacji materialnej współmałżonka. W odniesieniu do wskazanych przez skarżącego okoliczności kradzieży należącego do niego mienia, Sąd podkreślił, że okoliczności te nie są wystarczające dla uznania, że wykazał on, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego dla utrzymania siebie i rodziny, albowiem nie można ustalić, jaki wpływ na stan majątkowy strony miały dokonane kradzieże. W złożonym na powyższe postanowienie zażaleniu W. K. podniósł, że Sąd pierwszej instancji uzależnił ocenę jego sytuacji majątkowej w kontekście wniosku o przyznanie prawa pomocy od wykazania sytuacji majątkowej osoby drugiej, tj. jego żony. W ocenie skarżącego takie działanie Sądu jest niezgodne z prawem, w szczególności z Konstytucją RP, gdyż przepisy P.p.s.a. uzależniają przyznanie prawa pomocy od wykazania sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Skarżący podniósł, że w sposób wystarczający przedstawił swoją sytuację majątkową i rodzinną. W jego ocenie stanowisko Sądu o wykazaniu stanu majątkowego żony, zmusza go do zobligowania żony, aby ta pomogła mu w związku ze sprawą jego skargi lub w zakresie złożenia żądanych przez Sąd informacji, czego skarżący uczynić nie może z uwagi na prowadzenie odrębnych gospodarstw domowych i istnienia umowy znoszącej ustrój wspólności majątkowej pomiędzy małżonkami. Postanowieniem z dnia 18 maja 2010 r. sygn. akt II GZ 93/10 Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżone postanowienie. W uzasadnieniu NSA podniósł m.in., że wniosek skarżącego z dnia 18 lipca 2009 r. nie był pierwszym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, bowiem skarżący w zażaleniu z dnia 9 lutego 2009 r. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów i ustanowienie pełnomocnika z urzędu. W związku z tym wnioskiem skarżący złożył formularz PPF oraz oświadczenie z dnia 16 kwietnia 2009 r., w którym opisał swoją sytuację majątkową i rodzinną. NSA zwrócił uwagę, że informacje zwarte w obu wnioskach o przyznanie prawa pomocy i oświadczenia z nimi związane są w znacznej części zbieżne ze sobą, jak również zawierają informacje, które wzajemnie się uzupełniają, przez co w sposób pełniejszy obrazują sytuację majątkową skarżącego. NSA podał, że ze złożonego na formularzach PPF oświadczenia wynika, iż skarżący utracił gospodarstwo rolne w wyniku egzekucji komorniczej, również w jej wyniku odebrano mu 141 sztuk bydła. Okoliczność ta czyni wątpliwą ocenę, jakiej dokonał Sąd pierwszej instancji w zakresie stanu majątkowego skarżącego, w szczególności, iż nie został on wezwany zarządzeniami z 23 marca 2009 r. i 7 stycznia 2010 r. do wykazania posiadania nieruchomości rolnych, ich wielkości i stanu prawnego z nimi związanego. Sąd jedynie wezwał skarżącego, w obydwu zarządzeniach, do złożenia zaświadczenia z urzędu gminy o wysokości rocznych dochodów osiąganych z gospodarstwa rolnego. Zdaniem NSA Sądowi pierwszej instancji umknęła okoliczność, jaką skarżący wskazał w piśmie z dnia 16 kwietnia 2009 r., że otrzymuje on "dorywczą" pomoc od rodziny obejmującą wyżywienie. Ta okoliczność przemawia za stanowiskiem, wbrew twierdzeniu Sądu pierwszej instancji, że skarżący wskazał, a przynajmniej starał się wskazać na źródło swojego bieżącego utrzymania w zakresie podstawowych potrzeb życiowych. NSA wskazał, że skarżący w formularzu PPF z dnia 28 grudnia 2009 r. wskazał, iż nie posiada żadnego majątku, przedmiotów wartościowych i oszczędności. Na poparcie tych okoliczności przedłożył szereg postanowień organów ścigania o umorzeniu dochodzeń w sprawach kradzieży mienia ruchomego, służącego prowadzeniu działalności rolniczej, przy czym skradzione mienie było w wielu przypadkach znacznej wartości, co sugeruje, że skarżący doznał znacznego uszczerbku w sferze materialnej. Również wskazywana okoliczność utraty gospodarstwa rolnego i trzody w wyniku egzekucji nie mogła zdaniem NSA pozostać bez wpływu na możliwości zarobkowe i płatnicze, a zatem na sytuację materialną skarżącego. Potwierdzeniem złego stanu finansowego skarżącego jest w ocenie NSA zarządzenie WSA w Gdańsku z dnia 4 maja 2009 r. o umorzeniu należności sądowej w kwocie 100 złotych z tytułu nieuiszczonej opłaty kancelaryjnej od wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku, którego podstawą było postanowienie Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym umarzające postępowanie egzekucyjne wobec stwierdzenia bezskuteczności egzekucji. Zdaniem NSA powyższe okoliczności, a w szczególności powołane postanowienie komornika sądowego, świadczą, iż Sąd pierwszej instancji nie dokonał pełnej i kompleksowej oceny stanu majątkowego skarżącego pod kątem przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., w szczególności oceny tej dokonywał przez pryzmat braku informacji co do stanu majątkowego żony skarżącego. NSA stanął na stanowisku, że skarżący, wobec faktu istnienia pomiędzy nim a jego żoną umowy majątkowej wyłączającej ustawowy ustrój wspólności majątkowej, nie mógł domagać się pomocy finansowej ze strony żony w związku z prowadzoną sprawą sądową, a w konsekwencji nie miał obowiązku przedstawiania sytuacji materialnej żony, która pozostawała bez wpływu na możliwości ponoszenia kosztów procesu przez skarżącego. Zdaniem NSA oznacza to, że Sąd pierwszej instancji błędnie uznał uchylenie się skarżącego od wskazania sytuacji materialnej żony, jako przesłankę uniemożliwiającą zbadanie, czy skarżący jest w stanie ponieść koszty procesu, czy należy wobec niego zastosować instytucję zwolnienia od kosztów. W wyniku ponownego rozpoznania sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Rozpatrując ponownie wniosek o przyznanie prawa pomocy oraz mając na uwadze stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego zawarte w uzasadnieniu postanowienia z dnia 18 maja 2010 r. sygn. akt II GZ 93/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku uznał, że wniosek W. K. zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 245 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (§ 1). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W myśl art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy stanowi jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu jako podstawowego standardu państwa prawnego. Celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu administracyjnego osobom, którym brak środków finansowych dostęp ten uniemożliwia. Warto również wskazać, że przytoczone powyżej przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 P.p.s.a. Zatem rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych wyżej przepisach. Tym samym to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z tego prawa, zaś rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Zgodnie z art. 255 P.p.s.a. jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W niniejszej sprawie Sąd z tej możliwości skorzystał i pismem z dnia 7 stycznia 2010 r. zobowiązał wnioskodawcę do przedłożenia wyszczególnionych w wezwaniu dokumentów źródłowych mających zobrazować jego rzeczywistą sytuację finansową i majątkową. Pomimo zobowiązania wnioskodawca nie przedłożył wymaganych dokumentów i oświadczeń. Powyższa okoliczność niewątpliwie utrudniła Sądowi możliwość pełnej oceny aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, jednakże – w ślad za Naczelnym Sądem Administracyjnym – należy zauważyć, że wniosek skarżącego z dnia 17 lipca 2009 r. nie był pierwszym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, bowiem skarżący w zażaleniu z dnia 9 lutego 2009 r. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów i ustanowienie pełnomocnika z urzędu. W związku z tym wnioskiem skarżący złożył formularz PPF oraz oświadczenie z dnia 16 kwietnia 2009 r., w którym opisał swoją sytuację majątkową i rodzinną. Informacje zwarte w obu wnioskach o przyznanie prawa pomocy i oświadczenia z nimi związane są w znacznej części zbieżne ze sobą, jak również zawierają informacje, które wzajemnie się uzupełniają, przez co w sposób pełniejszy obrazują sytuację majątkową skarżącego. W złożonym w dniu 28 grudnia 2009 r. formularzu PPF skarżący wskazał, że nie posiada żadnego majątku, przedmiotów wartościowych i oszczędności. Na poparcie tych okoliczności przedłożył szereg postanowień organów ścigania o umorzeniu dochodzeń w sprawach kradzieży mienia ruchomego, służącego prowadzeniu działalności rolniczej, przy czym skradzione mienie było w wielu przypadkach znacznej wartości, co może sugerować, że skarżący doznał znacznego uszczerbku w sferze materialnej. Również wskazywana okoliczność utraty gospodarstwa rolnego i trzody w wyniku egzekucji nie mogła pozostać bez wpływu na możliwości zarobkowe i płatnicze, a zatem na sytuację materialną skarżącego. Potwierdzeniem złego stanu finansowego skarżącego jest również zarządzenie Wiceprezesa WSA w Gdańsku z dnia 4 maja 2009 r. sygn. akt I SA/Gd 316/04 o umorzeniu należności sądowej w kwocie 100 złotych z tytułu nieuiszczonej opłaty kancelaryjnej od wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku, którego podstawą było postanowienie Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym umarzające postępowanie egzekucyjne wobec stwierdzenia bezskuteczności egzekucji. Należy również wskazać, że w piśmie z dnia 16 kwietnia 2009 r. W. K. podał, że otrzymuje "dorywczą" pomoc od rodziny obejmującą wyżywienie. Tym samym skarżący wskazał, a przynajmniej starał się wskazać źródło swojego bieżącego utrzymania w zakresie podstawowych potrzeb życiowych. W ślad za NSA należy również powtórzyć, że skarżący, wobec faktu istnienia pomiędzy nim a jego żoną umowy majątkowej wyłączającej ustawowy ustrój wspólności majątkowej, nie mógł domagać się pomocy finansowej ze strony żony w związku z prowadzoną sprawą sądową, a w konsekwencji nie miał obowiązku przedstawiania sytuacji materialnej żony, która pozostawała bez wpływu na możliwości ponoszenia kosztów procesu przez skarżącego. Biorąc pod uwagę informacje zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy, dokumenty załączone przez wnioskodawcę do tego wniosku oraz informacje zawarte w odpowiedziach na wezwania z dnia 23 marca 2009 r. i z dnia 7 stycznia 2010 r., Sąd uznał, że skarżący W. K. nie ma dostatecznych środków na opłacenie pomocy prawnej udzielonej przez profesjonalnego pełnomocnika. W związku z powyższym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., przyznał wnioskodawcy prawo pomocy przez ustanowienie radcy prawnego.