I SA/Gd 939/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Ewa Kwarcińska po rozpoznaniu w dniu 13 lutego 2012 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku G. S. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi G. S. i Z. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 3 marca 2009 r. Nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2001 rok postanawia odmówić skarżącej przyznania prawa pomocy. G. S. wnioskiem z dnia 9 listopada 2011 r. zwróciła się o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego. Ze złożonego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że prowadzi ona wspólne gospodarstwo domowe z mężem, źródłem utrzymania małżonków są dochody z prowadzonej przez nich działalności gospodarczej, z której miesięczny dochód wynosi 2.000 zł, jedyny majątek małżonków stanowi nieruchomość (przy czym nie podano jej powierzchni). Postanowieniem z dnia 18 stycznia 2012 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu wskazano, że z przedłożonych wyciągów z posiadanych przez skarżącą i jej męża rachunków bankowych za okres od sierpnia do listopada 2011 r. małżonkowie dysponowali środkami pieniężnym w znacznej wysokości (odpowiednio: 25.000 zł, 34.050 zł, 39.000 zł i 24.432,23 zł). Nadto, średni miesięczny dochód małżonków, który określono na podstawie przedstawionych przez skarżącą dokumentów księgowych za sierpień, wrzesień i październik 2011 r., wyniósł 6.414,72 zł, a nie jak oświadczyła skarżąca w złożonym wniosku 2.000 zł. Zwrócono przy tym uwagę, że udokumentowane miesięczne wydatki związane z kosztami utrzymania małżonków kształtują się na poziomie około 718 zł. Referendarz sądowy odniósł się także do egzekucji prowadzonej z rachunku bankowego spółki jawnej oraz stanu należności podatkowych oraz wobec ZUS i uznał, że prowadzona względem majątku małżonków egzekucja sama w sobie nie może stanowić okoliczności, która w rozpoznawanej sprawie uzasadniałaby zwolnienie od obowiązku ponoszenia kosztów postępowania. Podniósł, że pomimo zastosowania środków egzekucyjnych, małżonkowie z tytułu prowadzonej działalności handlowo-usługowej osiągają znaczne przychody (w roku 2010 wyniosły one 3.255.526,06 zł, zaś w okresie od sierpnia do października 2011 r. – 790.741,02 zł). Od powyższego orzeczenia skarżąca wniosła sprzeciw podnosząc, że nie zgadza się z ustaleniami poczynionymi w toku rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Podkreśliła, że posiadane przez małżonków na rachunkach bankowych środki pieniężne służą do regulowania zobowiązań związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą i mają na celu zapewnienie funkcjonowania spółce. Środki wypłacane z rachunku prowadzonego dla potrzeb prowadzonej działalności gospodarczej, czy to w gotówce, czy też przekazywane przelewem na rachunek osobisty skarżącej, przeznaczane są na uiszczenie należnych podatków i składek ZUS oraz opłat związanych z przeprawami promowymi, a także zakup paliwa do samochodów ciężarowych oraz towarów handlowych. Skarżąca wyjaśniła, że zadeklarowanych przez nią w kwocie 2.000 zł miesięczny dochód małżonków określiła na podstawie rozliczenia podatku dochodowego za rok 2010. Natomiast kwota dochodu przyjęta przez referendarza sądowego została określona wybiórczo z trzech miesięcy, podczas gdy dochody nie w każdym miesiącu są równe. Zdaniem skarżącej prawidłowego określenia miesięcznego dochodu dokonać można dopiero po zakończeniu okresu rozliczeniowego jakim jest rok kalendarzowy, z uwzględnieniem przychodu, rozchodu oraz stanu remanentowego z początku i końca okresu rozliczeniowego. Skoro referendarz sądowy nie posiadał ww. danych to nie mógł w sposób prawidłowy określić średniego miesięcznego dochodu osiąganego przez małżonków. Wyjaśniła, że obecna sytuacja uniemożliwia poniesienie kosztów postępowania; ich uiszczenie skutkowałoby zachwianiem równowagi finansowej firmy, a w konsekwencji doprowadziłoby do jej likwidacji i utraty miejsc pracy 12 pracowników. Skarżąca nie podzieliła twierdzenia, że koszty postępowania w niniejszej sprawie za skarżącą musieliby ponieść inni podatnicy, których wpłaty podatkowe współtworzą budżet Państwa, w sytuacji gdy sama uiszcza należne podatki. Przytoczyła fragment postanowienia cytując, że " (...) pomimo zastosowania środków egzekucyjnych, małżonkowie z tytułu prowadzonej działalności handlowo-usługowej osiągają znaczne przychody (...)". W jej ocenie wynika z niego, że prawo ubiegania się o pomoc może wyłącznie podatnik, który nie osiąga przychodów i utracił majątek na skutek prowadzonej egzekucji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Stosownie do art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej jako P.p.s.a.), w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Zgodnie z brzmieniem art. 245 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W myśl art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Stosownie do przepisu art. 246 § 3 P.p.s.a., adwokata, radcę prawnego, doradcę podatkowego lub rzecznika patentowego można ustanowić dla strony, która nie zatrudnia lub nie pozostaje w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Nie dotyczy to adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego ustanowionego na podstawie przepisów o prawie pomocy. W niniejszej sprawie wobec stwierdzenia, że złożone przez skarżącą oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach jest niewystarczające – na podstawie art. 255 P.p.s.a. – zażądano przedłożenia w terminie 14 dni następujących dokumentów: (1) wyciągów ze wszystkich posiadanych przez małżonków rachunków bankowych i innych, na których gromadzone są środki pieniężne, w tym kont i lokat dewizowych oraz rachunków bankowych posiadanych w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, z ostatnich trzech miesięcy wraz z historią dokonanych na rachunkach operacji (wpływów, wpłat, przelewów) i saldami, (2) dokumentów księgowych, z których wynikałaby wysokość osiągniętego przez małżonków z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej dochodu (przychodu) lub poniesionej straty, kosztów uzyskania przychodów w okresie ostatnich trzech miesięcy, a także kopii zgłoszenia NIP-1 z załącznikiem B wraz z ich aktualizacjami, (3) wykazu środków trwałych, (4) kopii deklaracji VAT-7 z okresu ostatnich trzech miesięcy, jeżeli spółka jest czynnym podatnikiem VAT, (5) dokumentów z okresu ostatnich trzech miesięcy obrazujących wysokość ponoszonych przez małżonków wydatków związanych z miesięcznymi kosztami utrzymania (opłaty za energię elektryczną, gaz, wodę, ogrzewanie, telefon, inne), (6) dokumentów obrazujących aktualny stan zadłużenia wobec Skarbu Państwa, banków i innych podmiotów, (7) oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na małżonków pojazdów mechanicznych (podania ich marki, modelu, roku produkcji oraz aktualnej wartości). Jednocześnie wyjaśniono skarżącej, że niezastosowanie się do treści wezwania będzie skutkować rozpoznaniem wniosku w oparciu o posiadane dokumenty. W odpowiedzi na powyższe skarżąca przedłożyła następujące dokumenty: - wyciągi z trzech rachunków bankowych prowadzonych dla potrzeb działalności gospodarczej małżonków sporządzone za okres od 1 sierpnia do 31 października 2011 r. oraz za grudzień 2009 r. i za listopad 2011 r., których salda końcowe wynosiły: 824,02 zł, 386,50 euro i 0,09 euro, - wyciąg z rachunku bankowego (osobistego) wnioskodawczyni sporządzony za okres od 1 września do 30 listopada 2011 r., którego saldo końcowe wynosiło 24,82 zł, - wyciąg z rachunku bankowego męża wnioskodawczyni sporządzony za lipiec i październik 2011 r., na którym posiadał oszczędności w kwocie 150,42 zł, - zestawienia przychodów, wydatków i dochodów sporządzone na podstawie danych zawartych w księdze przychodów i rozchodów za okres od sierpnia do października 2011 r., - zeznanie podatkowe małżonków za rok 2010 (PIT-36 wraz z załącznikami PIT-B), w którym wykazali dochód z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w formie spółki jawnej w łącznej kwocie 16.744,04 zł (deklarując przychód w wysokości 3.255.526,06 zł i koszty jego uzyskania w kwocie 3.238.782,02 zł), - informacje NIP-C, NIP-D, NIP-2, NIP-3, NIP-5 wraz z aktualizacjami, - zestawienie środków trwałych, które stanowią: parking, kasa fiskalna, piec piekarniczy, trzy samochody, w tym dwa ciężarowe oraz inwestycji określonych jako: budowa – sklep i biuro osiedlowe oraz ciągnik MAN L2000, - deklaracje VAT-7 za sierpień, wrzesień i październik 2011 r., - dwie faktury za energię elektryczną za okres od grudnia 2010 r. do listopada 2011 r. oraz za wodę za okres od 23 lipca do 26 października 2011 r., - pismo z dnia 25 listopada 2011 r. o wysokości posiadanych przez małżonków zaległości w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2001 r. w kwocie 48.153,55 zł, - trzy zawiadomienia z dnia 9 listopada 2011 r. o zajęciu rachunku bankowego do łącznej kwoty 4.176,20 zł z tytułu należności wobec ZUS. W pierwszej kolejności należy wyjaśnić skarżącej, że przewidziana w ustawie – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi instytucja prawa pomocy wywodzi swą genezę z tzw. prawa ubogich, określanego też prawem ubóstwa lub nawet prawem o wspieraniu ubogich. Prawo pomocy, którego istota polega na zwolnieniu strony postępowania sądowego z ponoszenia kosztów tego postępowania, nie sprowadza się jednak do likwidacji tych ciężarów w ogóle, bo jest to niemożliwe, gdyż nie istnieją postępowania sądowe, które nic nie kosztują, lecz jedynie do przeniesienia ich na ogół podatników, a ściślej na budżet Państwa, składający się z podatków i innego rodzaju wpływów. Koszty procesu przerzucane są zatem na innych i z tego też względu instytucja prawa pomocy winna być traktowana jako wyjątek od generalnej zasady ustanowionej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2012 r., sygn. akt I FZ 549/11). Wobec powyższego nie może się ostać argumentacja skarżącej, że prawo pomocy może przysługiwać innym osobom, aniżeli tym, które znajdują się trudnej sytuacji finansowej, niejednokrotnie uniemożliwiającej im zaspokojenie niezbędnych nawet potrzeb bytowych. W niniejszej sprawie skarżąca domaga się zwolnienia od kosztów sądowych, które na obecnym etapie sprowadzają się do kwoty 750 zł (tyle bowiem wynosi wymagany wpis sądowy od skargi kasacyjnej) oraz kosztów zastępstwa procesowego z wyboru. Oceniając sytuację majątkową skarżącej należy zwrócić uwagę na przychody, jakie małżonkowie uzyskali w ostatnich latach z prowadzonej działalności. Z akt niniejszej sprawy oraz z dokumentów dołączonych do akt sprawy I SA/Gd 600/10, w której skarżąca również ubiegała się o przyznanie prawa pomocy, wynika, że w roku 2010 r. małżonkowie osiągnęli przychód w wysokości 3.255.526,06 zł, zaś w 2009 r. – 2.964.871,86 zł. Natomiast przychód z tego tytułu jedynie w okresie trzech miesięcy, tj. od sierpnia do października 2011 r. wyniósł 790.741,02 zł. W tym miejscu wskazać należy, że w powołanym postanowieniu NSA z dnia 7 lutego 2012 r. podkreślono, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wielokrotnie już wyjaśniono, że strata w zakresie prowadzonej działalności jest wynikiem bilansowym nadwyżek kosztów nad przychodami, nie oznacza natomiast braku środków finansowych. Ponoszone koszty są związane z prowadzoną działalnością gospodarczą i są jej naturalną konsekwencją. W konsekwencji miarodajną dla oceny zdolności płatniczych osób prowadzących działalność gospodarczą nie jest kategoria dochodu a przychodu. Zestawiając przychody skarżącej z wysokością wymaganego wpisu od skargi kasacyjnej nie można uznać aby nie była ona w stanie go uiścić; nie można także przyjąć, że nie jest ona w stanie ponieść innych kosztów postępowania, w tym kosztów ustanowienia doradcy podatkowego z wyboru. W konsekwencji Sąd uznał, że wysokość przedstawionych przychodów wskazuje, że skarżąca zarówno w poprzednich okresach rozliczeniowych, jak i obecnie dysponowała znacznymi środkami pieniężnymi. Oceny takiej nie zmienia wykazywanie przez małżonków niewielkiego dochodu (15.043,96 zł w 2009 r. i 16.744,04 zł w 2010 r.), bądź też straty w prowadzonej działalności, która wykazana została za wrzesień 2011 r. Wbrew twierdzeniu skarżącej zapisy operacji dokonanych na rachunkach bankowych skarżącej i jej męża (firmowych i osobistych) wskazują, że skarżąca w poszczególnych miesiącach okresu od sierpnia do listopada 2011 r. dysponowała środkami pieniężnymi w następujących łącznych kwotach: 25.000 zł, 34.050 zł, 39.000 zł w i 24.432,23 zł. Brak jest natomiast dowodów, które potwierdzałyby podnoszoną przez skarżącą okoliczność, że ww. kwoty w całości zostały przeznaczone na wydatki związane z wykonywaną działalnością gospodarczą. Wyjaśnić skarżącej trzeba, że sprawą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy i to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Sąd nie podziela stanowiska skarżącej, że wysokość średnich miesięcznych dochodów określać należy wyłącznie na podstawie danych dotyczących całego roku podatkowego. Oceny możliwości płatniczych wnioskodawcy należy bowiem dokonywać na chwilę złożenia przez niego wniosku o przyznanie prawa pomocy i za okres bezpośrednio tę czynność poprzedzających. Analiza przedstawionych przez skarżącą dokumentów nie potwierdza zaś, że średni miesięczny dochód małżonków wynosi aktualnie 2.000 zł (gdyby zaś przyjąć przychód uzyskany przez małżonków w roku 2010 wyniósłby on średnio 271.293,84 zł miesięcznie). W sierpniu 2011 r. małżonkowie wykazali przychód w kwocie 251.174,69 zł (deklarując zakup towarów handlowych i materiałów na kwotę 169.763,85 zł i wydatki w kwocie 70.974,67 zł i dochód w wysokości 10.436,17 zł), we wrześniu 2011 r. – 263.217,16 zł (wykazując stratę w wysokości 7.944,14 zł oraz zakup towarów handlowych i materiałów na kwotę 184.475,73 zł i wydatki w kwocie 86.685,57 zł), zaś w październiku 2011 r. – 276.349,17 zł (deklarując dochód w kwocie 16.725,13 zł oraz zakup towarów handlowych i materiałów na kwotę 191.878,13 zł i wydatki w kwocie 67.745,91 zł). Zatem średnia miesięczna wysokość przychodów małżonków wyniosła 263.580,34 zł, natomiast dochodów – 6.414,72 zł. Warto przy tym zauważyć, że w każdym z wziętych pod uwagę miesięcznych okresów rozliczeniowych przychód, dochód (strata) i wydatki kształtowały się na różnym poziomie, wobec czego ich uśrednienie było zasadne. Reasumując, Sąd mając na uwadze wysokość środków pieniężnych, jakimi dysponują małżonkowie, jak również kwotę uzyskiwanych przez nich przychodów (dochodów) byłoby rzeczą zupełnie niezrozumiałą, gdyby koszty postępowania w niniejszej sprawie za skarżącą musieli ponieść inni podatnicy, w sytuacji, gdy większość z nich nie legitymuje się takim majątkiem jak skarżąca. Z tych względów Sąd na podstawie przepisu art. 246 § 1 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.