II SA/Gd 1097/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Sędziowie: Sędzia WSA Diana Trzcińska (spr.) Asesor WSA Justyna Dudek - Sienkiewicz po rozpoznaniu w dniu 5 marca 2025 r. w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi M. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 20 września 2024 r., nr SKO GD/2413/24 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. M. B., reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego, w następującym stanie faktycznym i prawnym: Skarżąca złożyła wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką G. B., załączając wydane matce na stałe orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności z tytułu upośledzenia narządu ruchu. W toku postępowania przedłożyła także zaświadczenie lekarskie, że matka choruje na chorobę zwyrodnieniową stawów biodrowych (koksartroza), stan po złamaniu kości udowej, nadciśnienie tętnicze, niedoczynność tarczycy, owrzodzenie goleni prawej, przedłużone gojenie rany, a także zaświadczenie, że choruje na rozległe owrzodzenia troficzne podudzia. Skarżąca wyjaśniła także, że w 2019 roku matka złamała biodro i od tego czasu porusza się przy pomocy laski. Dwa razy w tygodniu chodzi do chirurga naczyniowego na zmianę opatrunków, oprócz tego codziennie zmieniane są opatrunki specjalistyczne w domu. Skarżąca wskazała, że pomaga matce w czynnościach higienicznych: kąpie ją w czasie zmiany opatrunków, których nie można moczyć, asekuruje podczas korzystania z toalety – także w nocy, przygotowuje ubrania i pomaga się ubrać, przygotowuje i podaje posiłki 5 razy dziennie, przygotowuje i podaje leki, mierzy ciśnienie, zmienia pościel, czasem codziennie z uwagi na wyciek z nogi, umawia wizyty lekarskie, realizuje recepty. Nadto wykonuje wszystkie czynności domowe takie jak pranie, zakupy, załatwienie spraw urzędowych. W ocenie skarżącej matka nie jest w stanie zostać sama w domu dłużej niż 1 do 2 godzin, ponieważ z powodu problemów z poruszaniem może ulec upadkowi. Mama bardzo podupadła na zdrowiu po śmierci ojca w 2012 r., a także po śmierci brata skarżącej w 2021 roku. Skarżąca wyjaśniła, że jej siostra mieszka za granicą, ma swoją rodzinę a jej sytuacja rodzinna i finansowa nie pozwala zadośćuczynić obowiązkowi alimentacyjnemu. W toku wywiadu ustalono, że skarżąca zamieszkuje z matką, którą opiekuje się od 2021 r. W tym samym domu mieszka chrześniak skarżącej. Wcześniej skarżąca pracowała bez umowy. Skarżąca wskazała, że opieka nad matką zajmuje jej około 3 godziny dziennie, dodatkowo zdarza się konieczność prowadzenia matki do toalety w nocy. Matka skarżącej wymaga pomocy podczas ubierania, mycia przygotowywania posiłków, gimnastyki, zmiany opatrunków, towarzyszeniu podczas wizyt lekarskich. Matka skarżącej porusza się o lasce, zarówno w domu jak i poza nim, samodzielnie spożywa posiłki i napoje, myje zęby i zażywa leki. Matka skarżącej poinformowała, że obawia się pozostać w domu sama na dłuższy czas z uwagi na lęk przed upadkiem i brakiem możliwości samodzielnego podniesienia się z podłogi. Matka skarżącej choruje na rozległe owrzodzenia podudzia, zwyrodnienie stawów i stan po złamaniu obojczyka około 2011 r., nadciśnienie tętnicze i niedoczynność tarczycy. W wywiadzie w części dotyczącej wniosków pracownika socjalnego, wskazano, że w jego ocenie czynności opiekuńcze można zorganizować w sposób umożliwiający zatrudnienie np. w niepełnym wymiarze czasu pracy. Nadto w ocenie pracownika na podstawie zastanej sytuacji oraz okazanej dokumentacji medycznej nie istnieją przesłanki uniemożliwiające matce skarżącej samodzielne pozostanie w domu przez kilka godzin, z pominięciem subiektywnego lęku matki skarżącej. Do akt postępowania przedłożono także oświadczenia skarżącej i jej matki wskazujące czynności wykonywane przez skarżącą oraz wymieniające schorzenia matki. Decyzją z 15 marca 2024 r. Prezydent Miasta Gdyni odmówił skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, z uwagi na brak związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.). Jednocześnie Prezydent wskazał na art. 17 ust. 1b u.ś.r. Po rozpatrzeniu wniesionego odwołania, decyzją z 20 września 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję wskazując, że skarżąca nie udokumentowała swojego zatrudnienia a zgodnie z orzecznictwem jej wieloletnia bierność zawodowa powinna być wzięta pod uwagę przy ocenie spełnienia przesłanek przyznania świadczenia. Nadto świadczona wobec matki opieka nie jest związana z nadzwyczajnymi obowiązkami skarżącej. Opieka zajmuje jej około 3 godziny, a czynności są wykonywane w pewnych odstępach czasu. Zdaniem Kolegium istnieje zatem możliwość takiej organizacji opieki, by skarżąca miała możliwość podjęcia pracy, chociażby w niepełnym wymiarze czasu. Kolegium zwróciło także uwagę, że istnieje możliwość skorzystania z usług opiekuńczych, rehabilitanta i pielęgniarki środowiskowej. W ocenie Kolegium subiektywny lęk matki skarżącej przed pozostawaniem w domu nie może przy tym stanowić przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium wskazało także, że w tym samym domu mieszka chrześniak skarżącej. Organ odwoławczy podkreślił, że skarżąca jako członek rodziny ma obowiązek sprawować opiekę nad matką. Reasumując organ stwierdził, że z zebranego materiału dowodowego wynika, że skarżąca nie zrezygnowała ani z pracy ani z dążenia do podjęcia pracy, aby podjąć się opieki nad matką. Odnosząc się natomiast od art. 17 ust. 1b u.ś.r., Kolegium, uwzględniając orzecznictwo sądów administracyjnych wskazało, że nie bierze pod uwagę wieku, w którym powstała niepełnosprawność matki skarżącej. W skardze na tak wydaną decyzję zarzucono naruszenie art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Mając na uwadze powyższe wniesiono o uchylenie skarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji i orzeczenie co do istoty poprzez przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu wskazano, że z normy art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, iż podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki, wykluczającej podjęcie pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową. Z orzecznictwa wynika przy tym, że warunku stałej opieki nie można rozumieć jako wykonywanie opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz na to być opieka stała w sensie trwałości, zaś długotrwała w sensie rozciągłości w czasie, natomiast jej zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki a więc koniecznością wykonywania czynności warunkujących egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka. Istotą tej opieki jest nie tylko stałość i ciągłość, ale także zaspokojenie normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą jest sprawowana, zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić. Zdaniem strony skarżącej nie sposób przyjąć, że skoro opieka nie jest wykonywana przez skarżącą przez całą dobę, to nie można mówić o opiece w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. W odpowiedzi na skargę wniesiono o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną przesłankę rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 390 – dalej jak wcześniej u.ś.r.), w brzmieniu obowiązującym w dacie złożenia wniosku o przyznanie świadczenia. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Skarżąca, jako córka osoby wymagającej opieki, niewątpliwie należy do kręgu podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.). Kwestią sporną w niniejszej sprawie pozostaje ustalenie spełniania przesłanki powołanego wyżej art. 17 ust. 1 u.ś.r. (pozytywna przesłanka przyznania świadczenia – tzw. związek przyczynowo – skutkowy). Przedmiotem sporu jest, czy skarżąca nie podejmuje (zrezygnowała z) pracy zarobkowej wyłącznie z uwagi na konieczność opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Z oceną tej przesłanki wiąże się także konieczność ustalenia zakresu pomocy świadczonej podopiecznemu po to, aby ustalić, czy rzeczywiście jest on tego rodzaju, że uzasadnia całkowitą rezygnację z zatrudnienia (jego podjęcia), gdyż nie ma jakikolwiek możliwości pogodzenia pracy – nawet w częściowym wymiarze - z taką opieką. Jak wynika z przytoczonego wyżej już art. 17 ust. 1 u.ś.r., wnioskujący o to świadczenie musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy. Z przywołanych unormowań wynika jednoznacznie, że zasadniczym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest, aby opiekun osoby niepełnosprawnej, którym z woli ustawodawcy mogą być podmioty wymienione w art. 17 ust. 1 pkt 1-4 ustawy, nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wyłącznie w celu sprawowania opieki. Zauważyć również należy, że przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie można odczytywać w ten sposób, że samo posiadanie przez osobę niepełnosprawną orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym sprawia, że świadczenie to automatycznie przysługuje wskazanym w ww. przepisie osobom. Zakres sprawowania opieki nad osobami niepełnosprawnymi w stopniu znacznym różnić się bowiem może w zależności od stopnia samodzielności tych osób oraz ich potrzeb. Natomiast, to sprawowana faktycznie opieka musi obiektywnie uniemożliwiać wykonywanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej osobie ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne. Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (zob. wyrok NSA z 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2201/15). Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki jest na tyle obszerny i czasochłonny, że wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Jak wynika z akt, skarżąca mieszka z matką, mającą 83 lata na parterze domu. Na pierwszym piętrze mieszka chrześniak skarżącej. Skarżąca ma siostrę, która mieszka poza granicami kraju i jej sytuacja nie pozwala zadośćuczynić obowiązkowi alimentacyjnemu względem matki. Matka skarżącej posiada wydane na stałe orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności z przyczyn oznaczonych symbolami 05-R - upośledzenie narządu ruchu. Z dokumentacji medycznej wynika, że matka skarżącej choruje na chorobę zwyrodnieniową stawów biodrowych (koksartroza), nadciśnienie tętnicze, niedoczynność tarczycy, zakażenie skóry, owrzodzenie podudzia, przedłużone gojenie rany i stan po złamaniu kości udowej. Opiekę nad matką deklaruje skarżąca. Zarówno z oświadczeń skarżącej i jej matki, jak i z wywiadu środowiskowego wynika, że opieka zajmuje skarżącej około 3 godziny dziennie. Rano skarżąca pomaga matce w ubieraniu, myciu, gimnastyce i śniadaniu. Nadto pomaga jej w kąpieli, obcinaniu paznokci, dwa razy w tygodniu w myciu głowy, zmienia opatrunki, przygotowuje obiad, podwieczorek i kolację, towarzyszy podczas wizyt lekarskich. Zdarza się, że w nocy odprowadza do toalety. Oceniając powyżej wyspecyfikowany zakres opieki świadczonej przez skarżącą Sąd podziela w konsekwencji dokonaną przez Kolegium ocenę, z której wynika, że nie uniemożliwia on skarżącej podjęcia zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Mimo schorzeń, które zostały udokumentowane, opisany wyżej zakres opieki sprawowanej przez skarżącą wobec podopiecznej potwierdza, że matka skarżącej jest osobą stosunkowo samodzielną. Jak wynika z wywiadu środowiskowego, matka skarżącej porusza się samodzielnie o lasce, zarówno w domu jak i poza nim, samodzielnie spożywa posiłki i napoje, zażywa leki, myje zęby. Zdaniem Sądu w składzie orzekającym wskazane w toku postępowania czynności opiekuńcze, przy ich właściwej organizacji, mogą zatem być wykonywane poza godzinami pracy zarobkowej. Przykładowo, przed rozpoczęciem pracy skarżąca mogłaby przygotować i podać śniadanie i leki. Natomiast przygotowywać obiad, podwieczorek i kolację, mogłaby po godzinach wykonywania pracy zarobkowej tak, jak to wykonują inne osoby łączące prowadzenie gospodarstwa domowego z pracą zarobkową – bez znaczenia pozostaje przy tym, czy przygotowywałaby obiady codziennie, czy też przykładowo w większej ilości co drugi dzień. Także poza godzinami wykonywania obowiązków zawodowych skarżąca mogłaby pomóc matce w porannych i wieczornych czynnościach higienicznych, mierzeniu ciśnienia oraz zmianie opatrunków. Z pracą nie kolidowałoby także nocne prowadzenie matki do toalety czy wyjścia z matką na spacer. W ocenie Sądu z możliwością podjęcia pracy zarobkowej nie kolidują także (wymienione w załączonym do wniosku wykazie czynności wykonywanych podczas opieki) czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, takie jak sprzątanie, pranie, prasowanie, zakupy. Na przeszkodzie podjęciu pracy zarobkowej nie stoją także takie czynności, jak załatwianie spraw urzędowych, pomoc przy wizytach lekarskich, realizacji recept oraz opłacanie rachunków, odśnieżanie, prace ogrodnicze – są to bowiem czynności nie wykonywane codziennie a sporadycznie. Wskazane czynności zwykłego dnia codziennego w istocie wyczerpują codzienną rutynę osób, w tym w także takich, które pracują zawodowo (takie jak pranie, gotowanie, zakupy, sprzątanie, opłacanie rachunków, załatwianie spraw urzędowych, ścielenie łóżka, zmiana pościeli). Należy przy tym zwrócić uwagę, że skarżąca mieszka z matką, zatem czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa wykonuje także dla siebie. Niepodejmowanie pracy zarobkowej skarżąca uzasadnia lękiem matki przed pozostawaniem samej w domu. Matka skarżącej podała w wywiadzie, że obawia się, że upadnie i nie będzie w stanie się podnieść, gdy zostanie w domu sama. Skarżąca podała przy tym, że stan zdrowia matki uległ pogorszeniu po śmierci ojca skarżącej w 2012 roku i brata skarżącej w 2021 r. (oświadczenie z 5 lutego 2024 r.). Zwrócić jednak należy uwagę, że z akt postępowania nie wynika, żeby lęk przed pozostawaniem bez opieki miał swoje uzasadnienie w stanie zdrowia matki skarżącej. Matka skarżącej porusza się samodzielnie przy pomocy laski. Z akt nie wynika także, by matka skarżącej chorowała na choroby nerwowe. W celu poprawienia komfortu matki i większej stabilności istnieje przy tym możliwość skorzystania z akcesoriów adekwatnych do stanu zdrowia matki, np. balkonika, podpórki do wstawania, ramy asekuracyjnej do wstawania z toalety, czy laski z trzypunktowym podparciem. W rezultacie na gruncie niniejszej sprawy, oświadczenie o lęku przed pozostawaniem w domu bez opieki nie stanowi okoliczności uzasadniającej przyznanie wnioskowanego świadczenia. Konkludując, zdaniem Sądu, słuszne jest stanowisko Kolegium, że wskazany zakres opieki udzielanej przez skarżącą matce nie stanowi o przeszkodzie w podjęciu przez nią pracy zarobkowej. Nie wykonuje ona bowiem przy matce takich czynności opiekuńczych, które absorbowałyby ją nieustannie i wymagały jej ciągłej obecności, choćby poprzez pozostawanie w dyspozycji, nie pozwalając tym samym na aktywność zawodową, nawet w zmniejszonym wymiarze godzin. Zgromadzony materiał dowodowy nie pozostawia wątpliwości, że pomimo znacznej niepełnosprawności i wielu schorzeń matki skarżącej, jest ona zdolna do częściowego samodzielnego funkcjonowania. Zdaniem Sądu zakres obowiązków spoczywających na skarżącej nie usprawiedliwia jej całkowitej bierności zawodowej. Na marginesie wskazać należy, że bez znaczenia dla wyniku sprawy pozostaje to, że skarżąca pozostawała bez zatrudnienia w okresie poprzedzającym orzeczenie o niepełnosprawności, a także poprzedzającym złożenie wniosku o przyznanie świadczenia. Istotna jest jednak konstatacja wynikająca z poczynionych ustaleń, że konieczność opieki nad niepełnosprawną matką nie jest jedynym i wyłącznym powodem niepodejmowania przez skarżącą pracy zarobkowej, gdyż jej zakres tego nie uzasadnia. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2024 r., poz. 935, jako p.p.s.a.), oddalił skargę jako niezasadną. Sąd orzekł w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z treścią art. 119 pkt 2 p.p.s.a., na wniosek organu zawarty w odpowiedzi na skargę, przy braku sprzeciwu strony skarżącej.