II SA/Gd 114/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Asesor WSA Magdalena Dobek-Rak po rozpoznaniu w dniu 1 czerwca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu J. D. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 17 kwietnia 2018 r., sygn. akt II SA/Gd 114/18 o odmowie przyznania skarżącemu prawa pomocy w sprawie z jego skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 11 grudnia 2017 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu zwaloryzowanej bonifikaty udzielonej od opłaty za przekształcenie prawa użytkowania wieczystego w prawo własności postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. J. D. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 11 grudnia 2017 r. utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta z dnia 12 października 2017 r. w sprawie zobowiązania do zapłaty kwoty 23 867,61 zł tytułem zwrotu zwaloryzowanej bonifikaty udzielonej od opłaty za przekształcenie prawa użytkowania wieczystego nieruchomości o powierzchni 496 m2, położonej w T. przy ul. B., oznaczonej jako działka nr [..], numer Księgi Wieczystej [..], w prawo własności nieruchomości. Skarżący w skardze zawarł wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu i zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżący wniósł o ustanowienie pełnomocnikiem z urzędu B. Z.-K. prowadzącej kancelarię w T. Z oświadczenia wnioskodawcy o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że wnioskodawca prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z małżonką, małoletnim synem oraz ojcem. Skarżący wskazał, że jest współwłaścicielem w 1/3 własności nieruchomości oraz właścicielem nieruchomości rolnej o powierzchni 5,2 ha (nieużytki rolne). Podał, że nie posiada oszczędności zgromadzonych na rachunkach bankowych, papierów wartościowych, ani wierzytelności. Wskazał również, że posiada samochód osobowy marki Fiat Doblo rok produkcji 1989, o wartości około 7 tysięcy złotych. Zarządzeniem z dnia 6 marca 2018 r. referendarz sądowy wezwał J. D. do przedłożenia w terminie 7 dni pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy dokumentów źródłowych niezbędnych do oceny rzeczywistej sytuacji finansowej skarżącego. Z przedłożonych przez skarżącego dokumentów wynikało, że J. D. jest współwłaścicielem w części 1/3 budynku mieszkalnego, którego powierzchnia przyjęta do opodatkowania wynosi 402,24 m2, z czego 219,69 m2 zajęte jest na prowadzenie działalności gospodarczej (dowód: decyzja w sprawie ustalenia wymiaru podatku od nieruchomości za 2018 rok). Wnioskodawca jest także właścicielem nieruchomości rolnej o powierzchni 5,2 ha, której nie wykorzystuje rolniczo z uwagi na brak dostępu do drogi publicznej. Skarżący jest również właścicielem samochodu osobowego marki Fiat Doplo o wartości ok. 7 tys. zł (zaświadczenie Kierownika Biura ARiMR z dnia 12 marca 2018 r.; decyzja z dnia 27 października 2014 r. o odmowie ustalenia warunków zabudowy; oświadczenie J. D. z dnia 16 marca 2018 r.). Małżonkowie D. na dzień 13 marca 2018 r. posiadali na rachunku bankowym środki w kwocie 4 406,78 zł (dowód: lista transakcji na rachunku bankowym za okres od 13 marca 2017 r. do 13 marca 2018 r.) Małżonka skarżącego D. D. nie osiąga żadnych dochodów, nie jest zarejestrowana jako osoba bezrobotna, według oświadczenia skarżącego pozostaje na jego utrzymaniu (dowód: oświadczenie na formularzu PPF, zeznanie podatkowe za rok 2017, zaświadczenie z Powiatowego Urzędu Pracy). Skarżący z kolei uzyskuje dochody z najmu, które w 2017 r. wyniosły 7 897, 21 zł (zeznanie podatkowe za rok 2017). W okresie od 13 marca 2017 r. do 13 marca 2018 r. na rachunek bankowy skarżącego wpływały środki związane z obrotem samochodami i częściami do nich – m.in. w dniu 12 lutego 2018 r. zaksięgowano przelew przychodzący w kwocie 25 300 zł, w dniu 28 sierpnia 2017 r. – w wysokości 1 450 zł, w dniu 7 lipca 2017 r. – w kwocie 8 460 zł (dowód: wykaz operacji na rachunku bankowym). Małżonkowie nie korzystają ze świadczeń z pomocy społecznej, nie pobierają również żadnych świadczeń na dziecko (dowód: zaświadczenie z MOPS z dnia 13 i 15 marca 2018 r.). Ojciec skarżącego również nie korzysta ze świadczeń pomocy społecznej, źródłem jego dochodów jest świadczenie emerytalne, wynoszące 1 077,45 zł miesięcznie. Posiada również dochód z najmu, który w 2017 r. wyniósł 47 390 zł. Na dzień 31 grudnia 2017 r. posiadał środki na rachunku bankowym w kwocie 9 589,93 zł (dowód: zeznanie podatkowe za rok 2017, zaświadczenie z MOPS z dnia 15 marca 2018 r., wykaz operacji na rachunku bankowym za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2017 r.). Z nadesłanych dowodów opłat za rachunki, gaz, energię elektryczną, wywóz śmieci, wodę, ścieki, telewizja cyfrowa, telefon komórkowy ojca skarżącego, zobowiązania podatkowe oraz ubezpieczenie KRUS skarżącego wynika, że stałe średnie wydatki gospodarstwa domowego skarżącego wynoszą około 3 300 zł. Na podstawie powyższych dokumentów postanowieniem z dnia 17 kwietnia 2018 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu J. D. przyznania prawa pomocy, wskazując że – wbrew danym zawartym w oświadczeniu – skarżący uzyskuje dochody. Są to dochody z najmu części budynku mieszkalnego, w którym – jak wynika z ogólnodostępnych danych zamieszczonych w internecie – prowadzona jest działalność handlowa, usługowa i gastronomiczna oraz sprzedaż samochodów i części do nich. Jednocześnie referendarz zauważył, że dochód skarżącego, w tym z prowadzonej działalności pozwala mu na poczynienie oszczędności – zarówno saldo początkowe, jak i końcowe rachunku małżonków przekraczało kwotę 4 400 zł i w podanym okresie ani razu nie było ujemne. Referendarz zauważył ponadto, że skarżący i jego rodzina nie mają żadnych zaległości w wysokich opłatach miesięcznych wynoszących około 3300 zł oraz wskazał na dochody ojca skarżącego, z którym prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Skarżący złożył sprzeciw od powyższego postanowienia referendarza sądowego wnosząc o przyznanie prawa pomocy – pełnomocnika z urzędu oraz zwolnienia z kosztów sądowych, wskazując iż fakt braku zaległości finansowych to kwestia umiejętnego gospodarowania środkami, a konieczność poniesienia w tej chwili jakichkolwiek dodatkowych kosztów spowoduje zachwianie tej płynności. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj.: Dz.U. z 2017 r. poz. 1369), zwanej dalej p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego w przedmiocie przyznania prawa pomocy sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie zmienia albo utrzymuje w mocy (§ 1). W sprawach o których mowa w § 1 wniesienie sprzeciwu od postanowienia wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2). Zgodnie z § 3 sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym jest możliwe wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy stanowi jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu jako podstawowego standardu państwa prawnego. Jej celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu administracyjnego osobom, którym brak środków finansowych dostęp ten uniemożliwia. Przytoczone powyżej przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Z tego powodu rzeczą wnioskodawcy, jako osoby zainteresowanej, jest wykazanie, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. To na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z tego prawa, zaś rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. W orzecznictwie sądowym ukształtował się pogląd, zgodnie z którym obowiązkiem podmiotu ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy jest wykazanie faktu podjęcia starań o uzyskanie środków finansowych, niezależnie od efektów (por. postanowienie NSA z dnia 24 listopada 2008 r. sygn. akt II OZ 1220/08, dostępne na stronie internetowej https://orzeczenia.nsa.gov.pl). W piśmiennictwie wskazuje się z kolei, że to podmiot ubiegający się o przyznanie prawa pomocy zobowiązany jest wykazać, że nie ma adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także, że nie ma ich, mimo iż podjął wszelkie niezbędne środki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2006, s. 504). W interesie wnioskodawcy leży zatem przedstawienie stosownej argumentacji, która potwierdzałaby zasadność uwzględnienia jego wniosku. Niewykazanie przez stronę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. obliguje Sąd do odmowy uwzględnienia takiego wniosku. Przyjmuje się również, że jeżeli fakty podane we wniosku nie znajdują pokrycia w aktach sprawy, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (por. postanowienia NSA z dnia 9 września 2004 r., FZ 360/04, z dnia 29 lipca 2005 r., II FZ 470/05, dostępne na stronie internetowej https://orzeczenia.nsa.gov.pl). W niniejszej sprawie skorzystano z możliwości, o jakiej mowa w art. 255 p.p.s.a. i zobowiązano skarżącego do dostarczenia wyszczególnionych w wezwaniu z dnia 6 marca 2018 r. dokumentów źródłowych mających zobrazować jego rzeczywistą sytuację finansową i majątkową. Z dokumentów przedłożonych przez skarżącego wynika, że wbrew oświadczeniu złożonemu na urzędowym formularzu osiąga on dochody, które pochodzą ze stosunku najmu. Dochód z tego tytułu za 2017 r. wyniósł 7 897,21 zł (przy przychodzie w kwocie 17 800,00 zł i zadeklarowanych kosztach 9 902,79 zł). Poza tym z wyciągów z rachunku bakowego skarżącego i jego małżonki wynika, że skarżący otrzymuje regularne wpływy pieniężne z tytułu płatności za towary i usługi związane z obrotem samochodami i częściami do nich bądź również naprawą samochodów. Zwrócić należy uwagę na przelew przychodzący na rachunek skarżącego w dniu 12 lutego 2018 r. – w kwocie 25 300 zł, przelew z dnia 28 sierpnia 2017 r. w kwocie 1 450 zł bądź w dniu 7 lipca 2017 r. – w kwocie 8 460 zł. Nie bez znaczenia jest również okoliczność, że skarżący nie pobiera żadnych świadczeń z pomocy społecznej oraz nie ma jakichkolwiek zaległości w bieżących, stosunkowo wysokich, wydatkach. Skarżący nie złożył również oświadczenia, że otrzymuje pomoc finansową od rodziny. Nadto, z wykazu operacji na rachunku bankowym skarżącego wynika dodatnie saldo po operacjach w okresie od 13 marca 2017 r. do 13 marca 2018 r., które – jak słusznie zauważył referendarz sądowy – we wskazanym okresie wyniosło nie mniej niż 4 400 zł. Oznacza to zatem, że osiągane przez skarżącego regularne dochody czynią jego sytuację finansową stabilną, a bezpieczeństwo rodziny - niezachwianym. Podkreślić należy, że dla oceny, czy strona jest w stanie ponieść koszty postępowania sądowego istotne znaczenie ma jej stan majątkowy i dochody oraz sytuacja rodzinna. Oznacza to, że w przypadku, gdy skarżący wraz z ojcem prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, nie można ograniczać się jedynie do sytuacji majątkowej i dochodów skarżącego, ale należy uwzględnić również sytuację majątkową i dochody wszystkich osób prowadzących wspólne gospodarstwo domowe, ponieważ zwolnienie od kosztów sądowych jest uzasadnione wówczas, gdy ich poniesienie powoduje uszczerbek utrzymania koniecznego dla skarżącego i jego rodziny. Tymczasem jak wynika z dokumentów dotyczących sytuacji majątkowej ojca skarżącego, to wskazać należy, że oprócz otrzymywanego przez niego świadczenia emerytalnego, osiąga on stały dochód z najmu oraz dysponuje wolnymi środkami na rachunku bankowym, które w dniu 31 grudnia 2017 r. wynosiły 9 589,93 zł. W niniejszej sprawie skarżący, jak również jego ojciec, z którym prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, dysponują środkami przekraczającymi koszty utrzymania, nadto osiągają regularny dochód z umowy najmu a skarżący dodatkowo otrzymuje regularne wpływy z działalności gospodarczej związanej z samochodami i częściami samochodowymi. W tych okolicznościach Sąd uznał za prawidłowe stanowisko referendarza sądowego, że skarżący jest w stanie ponieść koszty zarówno pomocy profesjonalnego pełnomocnika, jak i koszty sądowe. Nie ma przy tym znaczenia dla oceny przesłanek przyznania prawa pomocy okoliczność podawana w sprzeciwie, że stabilna sytuacja majątkowa skarżącego wynika z jego życiowej zapobiegliwości. Należy wskazać, że z konstrukcji przepisu art. 246 § 1 p.p.s.a. wynika jasno, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą sądów administracyjnych, koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami, a ubiegający się o przyznanie prawa pomocy powinien w pierwszej kolejności poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 stycznia 2015 r. II OZ 39/15, dostępne na stronie https://orzeczenia.nsa.gov.pl). W ocenie Sądu skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania sądowego w niniejszej sprawie. W związku z zaistnieniem okoliczności przemawiających za odmową przyznania prawa pomocy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 260 § 1 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.