II SA/Gd 1271/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Sędziowie: Sędzia WSA Diana Trzcińska (spr.) Asesor WSA Wojciech Wycichowski po rozpoznaniu w dniu 3 kwietnia 2025 r. w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 29 października 2024 r., nr SKO Gd/2338/24 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. M. M., reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego, w następującym stanie faktycznym i prawnym: Skarżąca złożyła 7 grudnia 2023 r. wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką H. M., załączając wydane na stałe orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności matki, przyczyna niepełnosprawności określona symbolami - 07-S i 11-I. Jednocześnie skarżąca złożyła oświadczenie o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego w dniu 5 grudnia 2023 r., a także wykaz czynności wykonywanych podczas opieki nad niepełnosprawną matką. Skarżąca załączyła także kopię części skierowania lekarskiego (bez podpisu) z rozpoznaniem u matki dystonii, przewlekłej obturacyjnej choroby płuc, niewydolności serca, utrwalonego migotania przedsionków, cukrzycy typu 2, nadciśnienia tętniczego, przewlekłej niewydolności nerek w stadium G2, stan po usunięciu torbieli jajnika (przed około 40 laty), nikotynizm w wywiadzie. W dniu 24 stycznia 2024 r. przeprowadzono wywiad środowiskowy ustalając, że matka zamieszkuje u córki, zajmując jeden pokój na piętrze dwukondygnacyjnego domu. Skarżąca oświadczyła, że czynności opiekuńcze zajmują jej cały dzień. Rano podaje matce tlen z podręcznego koncentratora tlenu, potem pomaga w toalecie porannej i ubieraniu, następnie przygotowuje śniadanie, potem podaje lekarstwa i inhalacje. Następnie zabiera matkę na spacer lub na zakupy. Około godziny 14 wspólnie przygotowują obiad, przed obiadem skarżąca podaje matce lekarstwa i dokonuje pomiaru cukru, po obiedzie podaje inhalacje. Około godziny 16 spożywają podwieczorek. Mama przygotowuje sobie kolację przy asekuracji i w towarzystwie skarżącej. Po kolacji skarżąca podaje lekarstwa i kolejną inhalację, następnie pomaga w toalecie wieczornej. O godzinie 22 podaje tlen. Skarżąca towarzyszy matce w wizytach lekarskich. W wywiadzie ustalono także, że matka skarżącej porusza się przy pomocy laski, sama korzysta z toalety, nie używa pampersów, posiłki spożywa samodzielnie. Na podstawie wypisów ze szpitala ustalono, że matka choruje na niewydolność krążenia, migotanie przedsionków, przewlekłą niewydolność serca, cukrzycę typu drugiego, przewlekłą chorobę nerek, przewlekłą obturacyjną chorobę płuc. Matka skarżącej leczy się w poradniach: pulmonologicznej, kardiologicznej, neurologicznej oraz u lekarza rodzinnego, korzysta także z rehabilitacji prywatnie i na NFZ. W wywiadzie wskazano, że skarżąca pracowała do 2014 r., następnie do 2019 roku pobierała świadczenie pielęgnacyjne na córkę. Od 2019 roku jest ubezpieczona w KRUS. Pismem z 14 lutego 2024 r. organ pierwszej instancji poinformował stronę skarżącą o możliwości zapoznania się aktami sprawy i zgłoszenia uwag i zastrzeżeń. Decyzją z 29 lutego 20024 r. Wójt Gminy Sierakowice odmówił skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, wskazując na przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.), a także na zakres sprawowanej opieki. Odnosząc się do czynności stricte opiekuńczych, w ocenie organu sprawowana opieka nie ma charakteru stałego, natomiast pozostałe czynności związane są z prowadzeniem domu. Wójt wskazał także na brak dokumentacji z rehabilitacji i wizyt specjalistycznych lekarskich a także na ciążący na trojgu dzieci matki skarżącej obowiązek alimentacyjny. Zdaniem Wójta istnieje możliwość podjęcia przez skarżącą pracy choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Wójt wskazał także, że skarżąca nie jest aktywna zawodowo od 2014 roku. Po rozpatrzeniu wniesionego odwołania decyzją z 29 października 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Kolegium nie podzieliło stanowiska organu pierwszej instancji w zakresie zasadności odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. Kolegium przychyliło się do stanowiska sądów administracyjnych, które wskazują na konieczność stosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Kolegium uznało jednak, że rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji jest prawidłowe, gdyż brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad matką. Kolegium wskazało, że czynności opiekuńcze skarżąca wykonuje przed lub po śniadaniu lub po obiedzie i wieczorem. Nie zajmują one skarżącej całego dnia. Nadto matka skarżącej nie jest osobą leżącą, porusza się po mieszkaniu z laską, samodzielnie korzysta z toalety, zjada posiłki i lekarstwa, korzysta z wyjazdów na rehabilitację. Kolegium wskazało także, że czynności związane z prowadzeniem domu nie są wykonywane wyłącznie dla matki, gdyż skarżąca mieszka także z mężem i dziećmi. Są to normalne czynności wykonywane w każdym gospodarstwie domowym, dla wszystkich współmieszkańców, zatem w ocenie organu odwoławczego nie sposób je uznać za czynności opiekuńcze względem matki. Zdaniem Kolegium wykonywane czynności opiekuńcze umożliwiają skarżącej podjęcie aktywności zawodowej oraz pogodzenie jej ze sprawowaną opieką, co oznacza, że nie zachodzi tzw. związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy rezygnacją z podjęcia zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad matką. W skardze na tak wydaną decyzję zarzucono naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącą. Mając na uwadze powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu strona skarżąca wskazała, że Kolegium nie uwzględniło ustaleń wywiadu środowiskowego, w trakcie którego pracownik socjalny w żaden sposób nie zakwestionował faktu sprawowania opieki, jak i zakresu czynności opiekuńczych deklarowanych przez skarżącą w złożonym oświadczeniu. Organ dokonał nadto pobieżnej oceny oświadczenia skarżącej odnoszącego się do zakresu i harmonogramu sprawowanej opieki. W ocenie skarżącej wskazane dokumenty w sposób wystarczający potwierdzają, że matka skarżącej potrzebuje codziennej i stałej opieki. Nadto okoliczność, że matka nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować bez stałej lub długotrwałej opieki drugiej osoby, została potwierdzona przez wyspecjalizowany organ, zaliczający osobę niepełnosprawną do grupy ze znacznym stopniem niepełnosprawności. Strona skarżąca wskazała także, że z wywiadu wynika, że matka skarżącej jest przewlekle chora. W wywiadzie opisano przy tym wykonywane w ramach opieki codzienne czynności, które w ocenie skarżącej składają się na kompleksowa opiekę i pomoc w zwykłych czynnościach życia codziennego. Czynności te obejmują: przygotowanie i podanie leków, mierzenie ciśnienia, organizację wizyt lekarskich, wyjazdów na badania lekarskie, przygotowywanie ubrań i pomoc w ubieraniu, przygotowywanie posiłków i przygotowanie do snu, pomoc przy zabiegach higienicznych i dbałość o miejsce zamieszkania, pranie, sprzątanie, prasowanie. Zdaniem strony skarżącej Kolegium pochopnie wykluczyło czynności życia codziennego z zakresu sprawowanej opieki uzasadniającej prawo do wnioskowanego świadczenia. Czynności te są bowiem konieczne, by zapewnić właściwe warunki życia i zadbać o dobrostan osoby niepełnosprawnej. W ocenie strony skarżącej Kolegium nie zdołało podważyć wynikającej z materiału dowodowego potrzeby sprawowania przez skarżącą całodobowej opieki nad matką. Kolegium nie powzięło przy tym inicjatywy dowodowej w celu wykazania zbędności podejmowania określonych czynności opiekuńczych. Strona skarżąca wskazała także, że Kolegium powinno zbadać okoliczności odnoszące się do rezygnacji bądź niepodejmowania przez skarżącą pracy zarobkowej oraz ich związku z potrzebą sprawowania opieki nad matką w zakresie, w jakim świadczy je skarżąca. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą rozstrzygnięć organów obu instancji są przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 390) – zwanej dalej u.ś.r., obowiązujące w dacie złożenia wniosku. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie z art. 17b ust. 1 u.ś.r., w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio: 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego; 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym. Natomiast art. 17b ust. 2 u.ś.r. stanowi, że zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia." Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. W myśl art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Podkreślić należy, że przepis powyższy winien być interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z którego wynika, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18 roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez wskazanej przesłanki. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Sąd w składzie orzekającym podziela zatem stanowisko Kolegium w zakresie braku podstaw do uzasadnienia odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia niespełnieniem przesłanek z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Kwestią sporną w niniejszej sprawie jest zakres opieki świadczonej przez skarżącą wobec swojej matki, legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, w kontekście tzw. związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją z aktywności zawodowej (w tym przypadku z pracy w gospodarstwie rolnym z dniem 5 grudnia 2023 r.) a koniecznością sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny. Powołany wyżej przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie dookreśla pojęcia opieki. Ustawodawca nie posłużył się jakimkolwiek przymiotnikiem konkretyzującym zakres lub charakter sprawowanej opieki. Nie wskazał w szczególności, aby opieka ta musiała być rozumiana jako opieka całodobowa. Niemniej, dla uznania opieki za spełniającą kryteria o jakich mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. istotny jest jej charakter, niezbędność oraz adekwatność do stanu zdrowia i niepełnosprawności osoby jej wymagającej, które z uwagi na swą intensywność wykluczają podjęcie przez opiekuna zajęcia zarobkowego (bądź zmuszają go do rezygnacji z niego). W sprawie nie jest sporne, że na skarżącej ciąży obowiązek alimentacyjny wobec matki oraz że matka skarżącej posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z akt postępowania wynika, że matka skarżącej jest wdową i ma troje dzieci, z których dwoje mieszka za granicą. Opiekę nad matką deklaruje skarżąca. Jak wynika z akt, matka skarżącej mieszka w domu wraz ze skarżącą, przy czym zajmuje ona pokój na pierwszym piętrze. W orzeczeniu o znacznym stopniu niepełnosprawności matki skarżącej wskazano choroby układu oddechowego i krążenia (07-S) i inne (11-I). Matka skarżącej ma 77 lat, choruje na niewydolność krążenia, migotanie przedsionków, przewlekłą niewydolność serca, cukrzycę typu drugiego, przewlekłą chorobę nerek, przewlekłą obturacyjną chorobę płuc. Istotne natomiast w kontekście analizy spornej pozytywnej przesłanki przyznania analizowanego świadczenia, tj. w zakresie związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją z aktywności zawodowej a koniecznością sprawowania opieki nad matką jest, wynikające z części III wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, oświadczenie o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego od 5 grudnia 2023 r. Dowodem zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego w świetle art. 17b ust. 2 u.ś.r. jest oświadczenie złożone przez rolnika pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Z oświadczenia skarżącej wynika, że prowadziła gospodarstwo, pracując w nim, a następnie zaprzestała jego prowadzenia i pracy w gospodarstwie, składając przy tym wymagane oświadczenie. Składając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżąca oświadczyła bowiem, że zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego lub wykonywania pracy w gospodarstwie od 5 grudnia 2023 r. Z wywiadu z 24 stycznia 2024 r. wynika przy tym, że od 2019 roku "do nadal" skarżąca jest ubezpieczona w KRUS. Uwzględnić należy, że rolnik, z mocy art. 37 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników jest obowiązany, nie czekając na wezwanie, w ciągu 14 dni zgłaszać Kasie osoby podlegające ubezpieczeniu w jego gospodarstwie oraz informować Kasę o okolicznościach mających wpływ na podleganie ubezpieczeniu i o zmianach tych okoliczności. W rezultacie skarżąca zobligowana była do poinformowania Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Rolników o fakcie zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego, a czego jak wynika z treści wywiadu nie uczyniła. Organy nie prowadziły dalszego postępowania w zakresie rezygnacji przez skarżącą z prowadzenia i pracy w gospodarstwie rolnym. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika jednak, że możliwe było dalsze kontynuowanie przez skarżącą pracy w gospodarstwie, tym samym istnieją podstawy do dalszej analizy w zakresie stwierdzenia, czy na gruncie niniejszej sprawy zostały spełnione przesłanki przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego związane z zakresem sprawowanej opieki. Zdaniem bowiem Kolegium zakres sprawowanej opieki nie uniemożliwia skarżącej pracy zarobkowej. Sąd w składzie orzekającym zgadza się ze stanowiskiem Kolegium podkreślając, że w realiach niniejszej sprawy pracę zarobkową należy także rozumieć jako kontynuacja pracy w gospodarstwie rolnym. Wskazać należy, że mimo zaawansowanego wieku i licznych chorób, matka skarżącej jest osobą stosunkowo samodzielną. Porusza się po domu przy pomocy laski, sama korzysta z toalety, samodzielnie spożywa posiłki. Nadto przygotowuje sobie kolację (pod nadzorem córki), wspólnie przygotowuje ze skarżącą obiad, a także towarzyszy skarżącej w zakupach. W ocenie Sądu, analizując pełen zakres czynności wykonywanych przez skarżącą wobec matki stwierdzić należy, że zasadnie Kolegium uznało, iż nie uniemożliwiają one skarżącej podjęcia aktywności zarobkowej, czy kontynuowania pracy w gospodarstwie rolnym. Przy właściwej organizacji pracy, zwłaszcza w gospodarstwie rolnym, skarżąca może tak zorganizować opiekę, by pogodzić ją z aktywnością w gospodarstwie rolnym. Zakres czynności stricte opiekuńczych, jak prawidłowo ustaliło Kolegium, jest stosunkowo wąski. Natomiast czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, takie jak sprzątanie, pranie, zakupy nie kolidują z możliwością podjęcia pracy zarobkowej, w szczególności kontynuacji pracy w gospodarstwie rolnym. Są to czynności wykonywane we wszystkich gospodarstwach domowych, ułatwieniem jest przy tym wspólne zamieszkiwanie matki z córką. Na przeszkodzie podjęciu pracy zarobkowej nie stoją także takie czynności, jak załatwianie spraw urzędowych, pomoc przy wizytach lekarskich oraz opłacanie rachunków – są to bowiem czynności nie wykonywane codziennie a sporadycznie. Wskazane czynności zwykłego dnia codziennego w istocie wyczerpują codzienną rutynę osób, w tym w także takich, które pracują zawodowo (takie jak pranie, gotowanie, zakupy, sprzątanie, opłacanie rachunków, załatwianie spraw urzędowych, ścielenie łóżka, zmiana pościeli). Tym samym, w ocenie Sądu, zasadne jest stanowisko Kolegium, że przy właściwej organizacji dnia, wskazane wyżej czynności wykonywane przez skarżącą w stosunku do matki, niewątpliwie pozostającej pod jego opieką, nie uniemożliwiają jednoczesnej pracy zarobkowej, zwłaszcza zdaniem Sądu - w gospodarstwie rolnym. Konkludując, zdaniem Sądu na gruncie niniejszej sprawy nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Podkreślenia bowiem wymaga, że podstawową przesłanką przyznania rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego jest rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego lub z pracy w gospodarstwie w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (art. 17 ust. 1 w zw. z 17b ust. 1 u.ś.r.), przy założeniu, że ta rezygnacja podyktowana jest wyłącznie koniecznością opieki nad osobą legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zakres opieki musi zaś uzasadniać tą rezygnację. Przypomnieć przy tym należy, że zakres tych czynności, które skarżąca wykonuje, opiekując się matką, o czym mowa była powyżej, nie jest na tyle intensywny i absorbujący, by stanowił obiektywną przeszkodę do kontynuowania pracy w gospodarstwie rolnym. Tym samym konieczność opieki nad matką nie stanowi jedynej przyczyny zaprzestania pracy rolniczej. Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że wydane w sprawie decyzje nie naruszając prawa materialnego, ani procesowego, a podniesione w skardze zarzuty są niezasadne. W tej sytuacji, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, skargę oddalił. Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ww. ustawy, zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, co uczyniła w skardze, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.