II SA/Gd 1284/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Kaszubowski Sędziowie: Sędzia WSA Diana Trzcińska (spr.) Asesor WSA Wojciech Wycichowski Protokolant Specjalista Agnieszka Pazdykiewicz po rozpoznaniu w dniu 16 kwietnia 2025 r. w Gdańsku na rozprawie sprawy ze skargi M. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 25 października 2024 r. nr SKO Gd/4024/24 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. M. Z., reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego, w następującym stanie faktycznym i prawnym: Skarżąca złożyła wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad mężem J. Z., załączając wydane na stałe orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności męża, z przyczyną niepełnosprawności z tytułu chorób neurologicznych. Skarżąca przedłożyła świadectwo pracy w okresie od 1 grudnia 2023 r. do 19 grudnia 2023 r. z adnotacją, że stosunek pracy został rozwiązany na mocy porozumienia stron. Oświadczyła przy tym, że od 19 grudnia 2023 r. złożyła wypowiedzenie by opiekować się mężem, gdyż nie była w stanie pod swoją nieobecność załatwić opieki dla męża. Ze względu na postępującą chorobę mąż potrzebuje opieki przez całą dobę i rehabilitacji. Są tygodnie, gdy rehabilitowany jest codziennie. Potrzebna jest pionizacja kilka razy dziennie i podnoszenie nóg do góry a także pomoc przy innych czynnościach, których mąż nie może wykonać. W wywiadzie środowiskowym wskazano, że w dniu 2 lipca 2024 r. skarżąca nie mogła poświęcić czasu na rozmowę z pracownikiem socjalnym, z uwagi na obowiązki domowe. Skarżąca wyjaśniła, że musi zaopiekować się dwojgiem małoletnich wnuków i przygotować pokoje pod wynajem oraz zaopiekować się mężem, który podczas wizyty pracownika socjalnego spał w sypialni. Mając na uwadze powyższe wyznaczono termin wywiadu na dzień 3 lipca 2024 r., jednak tego dnia nie zastano państwa Z. w domu. Wywiad przeprowadzono 4 lipca 2024 r. W toku wywiadu ustalono, że skarżąca zamieszkuje w domu z mężem i pełnoletnim synem K., prowadzący własną działalność polegającą na wynajmie pokoi i pracujący u brata w restauracji. Jedną z kondygnacji zajmuje z rodziną drugi syn skarżącej P., prowadzący restaurację. Skarżąca wyjaśniła, że wykonywanie czynności związanych z pielęgnacją męża w zakresie higieny osobistej i wykonywaniu czynności samoobsługowych, tj. podania posiłków, przemieszczania się po domu przy pomocy wózka elektrycznego, są zależne od skarżącej i syna K. Wnioskodawczyni podała, że towarzyszy mężowi także podczas spacerów z uwagi na ryzyko wypadku. Pracownicy socjalni widzieli jednak niejednokrotnie jak mąż skarżącej porusza się bez asysty żony na elektrycznym wózku inwalidzkim w szybkim tempie. Z wywiadu wynika nadto, że w domu w pokoju i w łazience znajduje się podnośnik ścienny dla osoby niepełnosprawnej, który ułatwia przemieszczanie i podnoszenie podczas różnych czynności pielęgnacyjnych. Jeżeli jest taka możliwość synowie pomagają w opiece nad ojcem. Na pytanie pracownika socjalnego o wynajem pokoi i sprzątanie skarżąca stanowczo zaprzeczyła, że miałaby je sprzątać. W trakcie wywiadu mąż skarżącej sprawnie odrzucił połączenie telefoniczne, chcąc uczestniczyć w rozmowie. W ocenie pracownika mąż skarżącej jest dobrze funkcjonująca osoba niepełnosprawną. Decyzją z 22 lipca 2024 r. Burmistrz Jastarni odmówił skarżącej wnioskowanego świadczenia, uznając, że na skarżącej nie ciąży obowiązek alimentacyjny, zatem nie spełnia warunków zawartych w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.). Nadto organ pierwszej instancji wskazał na wyłączenia z prawa do świadczenia, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. W dniu 5 sierpnia 2024 r. mąż skarżącej osobiście i bez pomocy osób trzecich złożył w siedzibie organu pierwszej instancji odwołanie skarżącej od tak wydanej decyzji. Decyzją z 25 października 2024 r. Kolegium utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu Kolegium uznało, że organ pierwszej instancji błędnie przyjął, że sam fakt pozostawania w związku małżeńskim pozbawia skarżącą możliwości otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium uznało jednak rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji za prawidłowe, gdyż w ocenie organu odwoławczego na gruncie niniejszej sprawy brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy zaprzestaniem bądź niepodejmowaniem pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem (art. 17 ust. 1 u.ś.r.). W skardze na tak wydaną decyzję zarzucono naruszenie: 1. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. poprzez dokonanie wadliwej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i uznanie, że brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy koniecznością osobistej i stałej opieki nad osobą niepełnosprawną a rezygnacją z pracy zarobkowej bądź jej niepodejmowaniem; 2. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. poprzez dokonanie wadliwej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej nie wymaga stałej i długotrwałej obecności skarżącej; 3. przepisów prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 17 ust. 1 u.ś.r. i uznanie, że nie została spełniona przesłanka w postaci związku przyczynowo-skutkowego, o którym mowa powyżej; 4. art. 15 k.p.a. poprzez pozbawienie strony prawa do dwuinstancyjnego postępowania, gdyż organ pierwszej instancji nie rozważał przesłanki związku przyczynowo-skutkowego, o którym mowa powyżej w sposób wyczerpujący i pełny – w rezultacie skarżącej została odebrana możliwość kwestionowania w toku postępowania administracyjnego stanowiska organów w tym zakresie. Mając na uwadze powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji. W odpowiedzi na skargę wniesiono o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą rozstrzygnięć organów obu instancji są przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 390) – zwanej dalej jak wcześniej u.ś.r. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Skarżąca, jako żona osoby wymagającej opieki, należy do kręgu podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.). Sąd nie podziela zatem stanowiska organu pierwszej instancji, że skarżąca nie spełnia warunków podmiotowych z art. 17 u.ś.r., gdyż nie ciąży na niej obowiązek alimentacyjny. Kwestią sporną w niniejszej sprawie pozostaje ustalenie spełniania przesłanek powołanego wyżej art. 17 ust. 1 u.ś.r. (pozytywna przedmiotowa przesłanka przyznania świadczenia – tzw. związek przyczynowo – skutkowy). Przedmiotem sporu jest, czy skarżąca nie podejmuje (zrezygnowała z) pracy zarobkowej wyłącznie z uwagi na konieczność opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem. Z oceną tej przesłanki wiąże się także konieczność ustalenia zakresu pomocy świadczonej podopiecznemu po to, aby ustalić, czy rzeczywiście jest on tego rodzaju, że uzasadnia całkowitą rezygnację z zatrudnienia (jego podjęcia), gdyż nie ma jakikolwiek możliwości pogodzenia pracy – nawet w częściowym wymiarze - z taką opieką. W ocenie Sądu, prawidłowe jest stanowisko Kolegium w zakresie niespełnienia przez skarżącą pozytywnej przesłanki przyznania wnioskowanego świadczenia, wynikającej z powołanego wyżej art. 17 ust. 1 u.ś.r., a dotyczącej tzw. związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a świadczoną przez nią opieką na rzecz męża. Zauważyć również należy, że przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie można odczytywać w ten sposób, że samo posiadanie przez osobę niepełnosprawną orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym sprawia, że świadczenie to przysługuje wskazanym w ww. przepisie osobom. Zakres sprawowania opieki nad osobami niepełnosprawnymi w stopniu znacznym różnić się bowiem może w zależności od stopnia samodzielności tych osób oraz ich potrzeb. Natomiast, to sprawowana faktycznie opieka musi obiektywnie uniemożliwiać wykonywanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej osobie ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne. Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera przy tym definicji sprawowania opieki, ale z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (zob. wyrok NSA z 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2201/15). Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki rozumianych jako całokształt czynności opiekuńczych wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Istotny w tym kontekście jest również stopień samodzielności podopiecznego, który mimo niepełnosprawności – w określonych stanach faktycznych – może być w dużym stopniu samowystarczalny. W ocenie Sądu, organ odwoławczy prawidłowo stwierdził, na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego, że całokształt ujawnionych okoliczności faktycznych przeczy istnieniu związku pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą a koniecznym zakresem opieki i pomocy świadczonej mężowi w związku z jego znacznym stopniem niepełnosprawności. Mąż skarżącej (ur. 17 maja 1971 r.), legitymuje się orzeczeniem z 5 września 2015 r. Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Pucku, z którego wynika, że został on zaliczony od 23 września 1995 r. do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe. W orzeczeniu wskazano symbol niepełnosprawności 10-N oznaczający choroby neurologiczne. Mąż skarżącej korzysta z wózka elektrycznego oraz z podnośnika ściennego dla osób niepełnosprawnych. Jak wynika z ustaleń pracownika socjalnego odnotowanych w wywiadzie środowiskowym mąż skarżącej jest dobrze funkcjonującą osobą niepełnosprawną, wymagającą wsparcia skarżącej w codziennych czynnościach. Pracownik zwrócił uwagę, że w jego obecności sprawnie odrzucił połączenie telefoniczne, odnotował nadto, że jest on widywany jak w szybkim tempie porusza się poza domem na wózku elektrycznym bez asysty żony. Składając wniosek skarżąca oświadczyła, że choroba jej męża postępuje i mąż wymaga rehabilitacji, a także kilkukrotnej w ciągu dnia pionizacji. W toku wywiadu skarżąca podała natomiast, że wszystkie czynności związane z pielęgnacją męża w zakresie higieny osobistej, podawania posiłków i przemieszczania się po domu przy pomocy wózka elektrycznego są zależne od niej i syna K. Obaj synowie pomagają w miarę możliwości. Skarżąca podała, że towarzyszy także mężowi podczas spacerów i prowadzi gospodarstwo domowe Oceniając powyżej wyspecyfikowany zakres opieki świadczonej przez skarżącą Sąd podziela w konsekwencji dokonaną przez Kolegium ocenę, z której wynika, że nie uniemożliwia on skarżącej podjęcia zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Mimo udokumentowanej niepełnosprawności z powodu choroby neurologicznej, opisany wyżej zakres opieki sprawowanej przez skarżącą wobec podopiecznego potwierdza, że mąż skarżącej jest osobą stosunkowo samodzielną. Świadczona pomoc w dużej mierze sprowadza się do czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa, przygotowaniem i podawaniem posiłków oraz do pomocy w higienie osobistej i spacerach. Jak przy tym przyznaje skarżąca w toku wywiadu opiekę nad mężem sprawuje wraz z synem K. (czynności te są zależne głównie od skarżącej i syna K.), pomocy w miarę możliwości udziela też drugi z synów. Wykonywanie czynności pielęgnacyjnych ułatwia przy tym zainstalowany w domu podnośnik ścienny. Mąż skarżącej jest co do zasady w stanie samodzielnie poruszać się poza domem na wózku elektrycznym. Zdaniem Sądu w składzie orzekającym wskazane w toku postępowania czynności opiekuńcze, przy ich właściwej organizacji, mogą zatem być wykonywane poza godzinami pracy zarobkowej. Przykładowo, przed rozpoczęciem pracy skarżąca mogłaby przygotować, podać śniadanie. Natomiast przygotowywać obiad i kolację, mógłby po godzinach wykonywania pracy zarobkowej tak, jak to wykonują inne osoby łączące prowadzenie gospodarstwa domowego z pracą zarobkową – bez znaczenia pozostaje przy tym, czy przygotowywałaby obiady codziennie, czy też przykładowo w większej ilości co drugi dzień. Także poza godzinami wykonywania obowiązków zawodowych skarżąca mogłaby pomóc mężowi w porannych i wieczornych czynnościach higienicznych, mogąc przy tym skorzystać z pomocy któregoś z synów. W ocenie Sądu z możliwością podjęcia pracy zarobkowej nie kolidują także czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, takie jak sprzątanie i gotowanie czy pranie. Czynności zwykłego dnia codziennego w istocie wyczerpują codzienną rutynę osób, w tym w także takich, które pracują zawodowo. Sąd odnotowuje także odzwierciedlone w protokole wywiadu środowiskowego spostrzeżenie pracownika socjalnego o braku możliwości przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w dniu 2 lipca 2024 r., z uwagi na opiekę skarżącej nad dwojgiem wnuków i mężem, a także koniecznością przygotowania pokoi pod wynajem z uwagi na wymianę gości. Powyższe wskazuje, że zasadniczo skarżąca godzi pracę związaną z wynajmem pokoi z opieką nie tylko nad mężem, ale także wnukami. Wskazać również należy, o czym Sąd ma wiedzę z urzędu, na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z 22 czerwca 2023 r., w którym oddalona została skarga skarżącej na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 30 września 2022 r. w przedmiocie odmowy przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego. Z uzasadnienia tego orzeczenia wynika, że mimo znacznej niepełnosprawności, mąż skarżącej jest osobą w dużym stopniu samodzielną – nie jest osobą leżącą i wymagającą nieprzerwanej opieki, porusza się przy pomocy sprzętu ortopedycznego, sam zaspokaja potrzeby fizjologiczne i samodzielnie spożywa wcześniej przygotowane posiłki. W ocenie Sądu zatem nie istnieje związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaną opieką. W okolicznościach niniejszej sprawy nie zaoferowano żadnych okoliczności, które wskazywałyby na pogorszenie zdrowia męża skarżącej, czy zwiększony zakres czynności opiekuńczych wobec niego. W tej sytuacji, również z powyższych względów, brak jest podstaw do odmiennej oceny wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożonego w niniejszej sprawie. Konkludując, zdaniem Sądu, słuszne jest stanowisko Kolegium, że wskazany zakres opieki udzielanej przez skarżącą mężowi nie stanowi o przeszkodzie w podjęciu przez nią pracy zarobkowej. Nie wykonuje ona bowiem przy mężu takich czynności opiekuńczych, które absorbowałyby ją nieustannie i wymagały jej ciągłej obecności, choćby poprzez pozostawanie w dyspozycji, nie pozwalając tym samym na aktywność zawodową, nawet w zmniejszonym wymiarze godzin. Zgromadzony materiał dowodowy nie pozostawia wątpliwości, że pomimo znacznej niepełnosprawności męża skarżącej, jest on zdolny do częściowego samodzielnego funkcjonowania. Zdaniem Sądu zakres obowiązków spoczywających na skarżącej nie usprawiedliwia jej całkowitej bierności zawodowej. Sąd nie stwierdził przy tym naruszenia przepisów prawa procesowego, w tym wskazanych w skardze, w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. W szczególności, chybione jest stanowisko strony skarżącej w zakresie naruszenia art. 15 k.p.a. poprzez pozbawienie jej prawa do dwuinstancyjnego postępowania. Wskazać należy, że organy obu instancji uznały za zasadne odmowę przyznania wnioskowanego świadczenia. Organ pierwszej instancji uwzględnił w wydanej decyzji wywiad środowiskowy, jednak jak już wcześniej wskazano błędnie uznał przy tym, że nie zostały spełnione warunki art. 17 u.ś.r., gdyż na skarżącej nie ciąży obowiązek alimentacyjny względem męża. Kolegium, oceniając zebrany materiał dowodowy uznało natomiast, że brak jest związku przyczynowo--skutkowego wymaganego art. 17 ust. 1 u.ś.r. Podkreślenia jednak wymaga, że zasada dwuinstancyjności nie wyklucza dokonania przez organ odwoławczy odmiennej oceny materiału dowodowego zgromadzonego już w postępowaniu pierwszoinstancyjnym. Organ odwoławczy nie jest bowiem organem stricte kontrolującym prawidłowość rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji, ale samodzielnie, w oparciu o już zgromadzone (ewentualnie uzupełnione) dowody, ponownie rozstrzyga sprawę. Ponowne rozstrzygnięcie sprawy oznacza zatem dokonanie ponownych ustaleń faktycznych, a nie tylko przyjęcie tych, które wynikają z rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2024 r., poz. 935, jako p.p.s.a.), oddalił skargę jako niezasadną.