II SA/Gd 145/17

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku Diana Trzcińska po rozpoznaniu w dniu 26 maja 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M. W. o przyznanie prawa pomocy w sprawie z jej skargi na postanowienia Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 5 grudnia 2016 r., nr [...] w przedmiocie udostępnienia kopii akt sprawy dotyczącej nieważności decyzji w sprawie zezwolenia na usunięcie drzew postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym przez zwolnienie z kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. M. W. we wniosku z 30 marca 2017 r., złożonym na formularzu PPF, zwróciła się o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych oświadczeń, skarżąca podała, że posiada mieszkanie o powierzchni 31,7 m2 oraz nieruchomość rolną o powierzchni 7,51 ha. Prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, źródłem jej utrzymania jest gospodarstwo rolne, z którego nie osiąga dochodów. Na zaspokojenie swoich podstawowych potrzeb życiowych, w tym na opłaty za media oraz utrzymanie zwierząt (pięciu psów, które od wielu lat posiada, a są członkami rodziny) zaciąga pożyczki od osób prywatnych. Przeciwko skarżącej prowadzone są postępowania sądowe oraz egzekucyjne o spłatę zadłużenia, które posiada wobec kilku instytucji. Zdaniem skarżącej, przyczyny dla których ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy są doskonale znane sądowi, zostały szczegółowo opisane i przedstawione we wnioskach o przyznanie prawa pomocy składanych w ciągu ostatnich kilku miesięcy. Zatem ich ponowne przytaczanie, jej zdaniem, jest zbyteczne. Ponadto, wnioskodawczyni oświadczyła, że zastosuje się do wezwania referendarza o dostarczenie dokumentów źródłowych tylko w sytuacji, gdy zostaną do niej wystosowane ewentualne pytania konieczne, np.: o jej bieżących wydatkach i nie wychodzące poza dopuszczalne granice i nie mające na celu powielania treści znanych sądowi z urzędu. Referendarz sądowy uznał oświadczenie skarżącej za niewystarczające do dokonania oceny jej możliwości płatniczych i zarządzeniem z 7 kwietnia 2017 r., wydanym na podstawie art. 255 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 718, zwanej dalej p.p.s.a.), wezwał ją do przedłożenia w terminie 14 dni trzech oświadczeń, których celem było doprecyzowanie twierdzeń wnioskodawczyni zawartych we wniosku oraz dokumentów obrazujących skalę zadłużenia wnioskodawczyni i fakt prowadzenia przeciwko niej egzekucji komorniczych. Jednocześnie, wyjaśniono skarżącej, że niezastosowanie się do treści wezwania w zakreślonym terminie może być uznane za niewykazanie spełnienia przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy i skutkować jego odmową. Niniejsze wezwanie zostało wnioskodawczyni doręczone 16 kwietnia 2017 r. Do dnia wydania niniejszego postanowienia wnioskodawczyni nie przedłożyła jakichkolwiek dokumentów, wymienionych w ww. zarządzeniu referendarza sądowego z 7 kwietnia 2017 r. Instytucja prawa pomocy, uregulowana w art. 243-263 p.p.s.a., stanowiąc jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu, umożliwia dostęp do sądu osobom, które obiektywnie nie mają wystarczających środków finansowych na poniesienie kosztów prowadzonego postępowania sądowoadministracyjnego (por.: H. Knysiak – Molczyk, Pojęcie "prawo pomocy" [w:] T. Woś (red.), H. Knysiak – Molczyk, M. Romańska, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2012, s. 1077). Uprawnienie do przeniesienia ciężarów finansowych postępowania sądowoadministracyjnego na Skarb Państwa nie ma jednakże charakteru absolutnego i podlega prawnie uzasadnionym ograniczeniom. Ilość funduszy publicznych dostępna na udzielenie pomocy prawnej osobom niemajętnym sprawia bowiem, że swoistą koniecznością jest przyjęcie procedury ich racjonalnej selekcji uzasadnionej okolicznościami dotyczącymi stanu majątkowego i dochodów danego podmiotu (por. w tej materii: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 października 2010 r.; sygn. akt I GZ 340/10; Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl). Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 245 § 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie jakichkolwiek kosztów postępowania. Użycie w ww. przepisie słowa "wykazanie" oznacza, że strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek przytoczyć i udokumentować okoliczności wskazane w ww. przepisie, tj. w tym przypadku - że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wywodzi uprawnienie do zastosowania wobec niej prawa pomocy, ciąży na stronie. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (por.: J. P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 319). Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 ustawy p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonywana jest ocena, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Jednocześnie należy podkreślić, że obowiązkiem strony jest przedstawienie okoliczności aktualnych, bo tylko takie mogą być przedmiotem oceny i podstawą uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Okoliczność, że wnioskodawczyni na przestrzeni wielu lat występuje o przyznanie jej prawa pomocy i jej sytuacja jest znana ogólnie sądowi, czy referendarzowi, rozpoznającemu jej wnioski o przyznanie prawa pomocy, nie zwalnia wnioskodawczyni z obowiązku przedkładania aktualnych i zupełnych informacji na temat jej sytuacji osobistej, majątkowej i dochodowej. Tylko takie dokumenty i oświadczenia mogą podlegać ocenie z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy. W tej sytuacji, nie może zasługiwać na uwzględnienie okoliczność, podnoszona przez wnioskodawczynię, że przedkładała ona w okresie ostatnich kilku miesięcy dokumenty źródłowe w innych sprawach. Referendarz/sąd, jak wskazano powyżej, ocenia aktualną sytuację osobistą, finansową i majątkową wnioskodawcy i nie może wykluczyć, że w ciągu kilku miesięcy od złożenia przez wnioskodawcę wniosku w innej sprawie, nie uległa ona zmianie. Należy też wskazać, że potrzeba przedłożenia dokumentów źródłowych jest oceniana indywidualnie w każdej sprawie w oparciu o wskazany wyżej art. 255 p.p.s.a. Dokumentami źródłowymi, do złożenia których wnioskodawca może zostać wezwany, w przypadku gdy oświadczenie zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, są w szczególności - zgodnie z treścią § 4 rozporządzenie Rady Ministrów z 19 sierpnia 2015 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. 2015, poz. 1257 ze zm.): 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2) wyciągi z posiadanych rachunków bankowych z okresu ostatnich sześciu miesięcy; 3) odpisy lub wypisy z rejestrów urzędowych; 4) odpisy dwóch ostatnich bilansów; 5) zaświadczenia o wysokości osiągniętego dochodu, uzyskanych wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwóch lat; 6) zaświadczenie o sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej wnioskodawcy wydawane przez upoważnionego pracownika jednostki organizacyjnej gminy realizującej zadania pomocy społecznej. W niniejszej sprawie wnioskodawczyni została wezwana do złożenia oświadczeń dotyczących wysokości wydatków w skali miesiąca, wysokości pożyczek zaciąganych w skali miesiąca oraz ogólnej kwoty zadłużenia z tego tytułu oraz oświadczenia, czy nadal otrzymuje dopłaty bezpośrednie do gruntów rolnych. Ponadto, zobowiązano skarżącą do przedłożenia dokumentu obrazującego skalę zadłużenia wobec instytucji państwowych oraz potwierdzających fakt prowadzenia w stosunku do niej egzekucji. Zakres zobowiązania skarżącej mieści się zatem w dyspozycji cytowanego wyżej § 4 rozporządzenia i miał na celu wyjaśnienie sytuacji skarżącej w kontekście przyznania jej prawa pomocy, a nie szykanowania jej osoby. Jednocześnie należy zauważyć, że podpisanie przez wnioskodawcę klauzuli o świadomości grożącej odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych oświadczeń nie zwalnia sądu, czy referendarza z obowiązku ustalenia pełnej i aktualnej sytuacji osobistej, majątkowej i finansowej osoby, ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. W przeciwnym bowiem razie, przepisy prawa nie nakładały by nich obowiązku ustalania takich okoliczności i oceniania ich z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy, a sam fakt podpisania takiej klauzuli automatycznie skutkowałby przyznaniem prawa pomocy. Taka interpretacja instytucji przyznania prawa pomocy nie znajduje oparcia w obowiązujących przepisach prawa, wiążąc jednak możliwość jego przyznania ze współdziałaniem wnioskodawców w ustalaniu pełnej i aktualnej ich sytuacji osobistej, majątkowej i finansowej. Na marginesie należy zaznaczyć, że gdyby wnioskodawczyni choć w minimalnym zakresie zechciała podjąć współpracę w zakresie ustalenia jej sytuacji rodzinnej, dochodowej i majątkowej, przesyłając na wezwanie sądu czy referendarza choćby dokumentację obrazującą jej zadłużenie i wszczęte wobec niej egzekucje, mogłaby być beneficjentką prawa pomocy, gdyż w takich okolicznościach być może zachodziłyby podstawy do uznania, że spełnia przesłanki prawa pomocy. Brak uzupełnienia oświadczenia wnioskodawczyni w zakresie wynikającym z wezwania referendarza wydanego w trybie art. 255 p.p.s.a., uniemożliwia pozytywne rozpoznanie wniosku strony, który nadal pozostaje zbyt ogólny i w żaden sposób nieudokumentowany, aby mógł skutkować przyznaniem prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z uwagi zatem na fakt, że na wezwanie referendarza sądowego wnioskodawczyni w żaden sposób nie odpowiedziała, mimo pouczenia o skutkach jego niewykonania, referendarz nie jest w stanie zweryfikować ogólnych informacji podanych w formularzu PPF. Wnioskodawczyni nie wyjaśniła m.in. skąd czerpie środki na bieżące utrzymanie, jaka jest wysokość jej aktualnego zadłużenia i wobec kogo jest dłużnikiem, jakie faktycznie są jej koszty utrzymania. Uniemożliwia to uwzględnienie wniosku, gdyż nie jest możliwe zweryfikowanie zawartego w formularzu urzędowym PPF stwierdzenia wnioskodawczyni, że jej sytuacja rodzinna i majątkowa jest na tyle trudna, że nie jest ona w stanie pokryć jakichkolwiek kosztów niniejszego postępowania. W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej i pełnej analizy sytuacji finansowej strony i uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 marca 2006 r.; sygn. akt II OZ 235/06, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl). Istniejące nieścisłości i luki w oświadczeniach strony nie pozwalają bowiem uznać, że strona udowodniła, iż znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy zgodnie ze złożonym wnioskiem (por. w tej materii: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 marca 2013 r.; sygn. akt II FZ 91/13; Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl). W konsekwencji powyższego, referendarz sądowy działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 258 § 2 pkt 7 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.