II SA/Gd 160/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz Sędziowie: Sędzia WSA Krzysztof Kaszubowski Asesor WSA Jakub Chojnacki (spr.) po rozpoznaniu w dniu 25 czerwca 2025 r. w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi S. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 3 stycznia 2025 r., sygn. akt SKO Gd/697/24 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. 1. Zaskarżona do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku decyzja zapadała w następującym stanie sprawy: Wójt Gminy Linia decyzją z 28 grudnia 2023 r. odmówił Pani S. A. (dalej: Skarżąca) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nad niepełnosprawną matką. 1.2. W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji wskazał, że wnioskodawczyni sprawuje opiekę nad matką H. M., wdową, legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oznaczonym kodem 05-R, tj. upośledzenie narządu ruchu. Zgodnie z zaświadczeniem lekarskim o stanie zdrowia z 15 maja 2023 r. podopieczna choruje na nadciśnienie tętnicze, żylaki kończyn dolnych, zapalenie żył kończyn dolnych, zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa szyjnego i lędźwiowo-krzyżowego oraz boreliozę. Podczas wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 4 grudnia 2023 r. ustalono też, że matka choruje ponadto na tarczycę, ale od 10 lat nie jeździ do endokrynologa, ma także nieoperacyjne torbiele na wątrobie oraz leczy się specjalistycznie u lekarza chorób zakaźnych. Od 2 miesięcy jest pampersowana, zgłasza duszności podczas jedzenia. Jeżeli dobrze się czuje jeździ sama samochodem, bo córka nie ma prawa jazdy. W przypadku złego samopoczucia zamawia teleporadę. H. M. prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe - zamieszkuje część piwniczną w domu stanowiącym własność córki, zaadaptowaną na część mieszkalną z dostosowaną do potrzeb osób niepełnosprawnych łazienką. Podopieczna nie używa przedmiotów ortopedycznych, a w przypadku zawrotów głowy asekuruje się przy użyciu kul. Nie jest osobą leżącą. Z zakresu czynności przedstawionych przez wnioskodawczynię wynika, że córka wymienia pieluchomajtki, przynosi opał oraz pali w piecu, przygotowuje posiłki, sprząta, prasuje, pierze, masuje oraz oklepuje, smaruje kremami przeciw odparzeniom, podaje leki (raz dziennie leki zakrzepowe w brzuch). Czynności jakie wykonują wspólnie mama z córką to: robienie zakupów, realizacja recept, mierzenie ciśnienie, przygotowanie ubrań oraz ubieranie. Podopieczna nie wymaga, aby ktoś czuwał podczas snu. W tak ustalonym stanie faktycznym Wójt uznał, że czynności opiekuńcze ze strony wnioskodawczyni są realizowane przez określony czas w ciągu dnia, o określonych porach, co nie świadczy o ciągłym, długotrwałym i tak dużym zaangażowaniu wnioskodawczyni, by nie mogła ona podjąć zatrudnienia. Czynności opiekuńcze sprowadzają się w istocie do czynności pomocniczych. Z kolei pomoc w zakresie prania, sprzątania, załatwiania spraw urzędowych, wizyt u lekarza, robienie zakupów, przygotowania posiłków sprowadzają się do wykonywania czynności dnia codziennego, które wykonuje się w każdym gospodarstwie domowym, gdzie wszyscy ich członkowie pracują. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku (dalej: SKO, Kolegium, organ drugiej instancji) decyzją z 3 stycznia 2025 r. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Uzasadniając decyzję Kolegium podniosło m.in., że do śmierci w dniu 20 grudnia 2022 r. ojca Skarżącej H. M. (męża H. M.), wnioskodawczyni opiekowała się nim i otrzymywała z tego tytułu świadczenie pielęgnacyjne. Z akt sprawy nie wynika, by wnioskodawczyni w ostatnim czasie podejmowała jakiekolwiek zatrudnienie, a zatem nie została spełniona przesłanka rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W takim wypadku, w sytuacji przyznania wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego, dochody jej gospodarstwa domowego uległyby znacznemu wzrostowi biorąc pod uwagę brak dotychczasowej aktywności zawodowej strony i nieotrzymywanie wynagrodzenia z tego tytułu, a zatem świadczenie pielęgnacyjne nie byłoby rekompensatą, tylko realnym dochodem wnioskodawczym za opiekę nad niepełnosprawną matką. Dalej Kolegium oceniło, że niepodejmowanie zatrudnienia przez wnioskodawczynię, o ile może wiązać się z opieką nad niepełnosprawną matką, to opieka ta nie ma charakteru stałej lub długotrwałej opieki, bowiem zakres i rozmiar wykonywanych czynności umożliwiają podjęcie zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Podopieczna bowiem samodzielnie się porusza, prowadzi samochód, gdy zajdzie taka konieczność, samodzielnie spożywa posiłki, jest sprawna intelektualnie (bez zastanowienia odpowiadała na pytania podczas wywiadu środowiskowego, co zostało utrwalone przez pracownika socjalnego), zatem jej stan zdrowia i tryb życia wskazują, że nie jest uzasadnione świadczenie przez wnioskodawczynię opieki w sposób bezpośredni, ścisły i ciągły. Natomiast pomoc, jaką wnioskodawczyni świadczy w niektórych czynnościach życia codziennego, nie wyklucza podjęcia przez nią zatrudnienia. 1.8. W związku z tym, zdaniem organu odwoławczego, zebrany w sprawie materiał dowodowy nie daje podstawy do ustalenia istnienia związku przyczynowo- skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez wnioskodawczynię zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad matką, co uzasadniało utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji w całości. 2. We wniesionej do Sądu skardze Skarżąca domagała się uchylenia decyzji SKO z 3 stycznia 2025 r. oraz poprzedzającej jej decyzji organu pierwszej instancji Skarżąca wniosła również o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Decyzji SKO zarzucono naruszenie prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga z rezygnacji z zatrudnienia przez Skarżącą. Zdaniem Skarżącej organ pierwszej instancji nie wziął w ogóle pod uwagę ustaleń wywiadu środowiskowego, w trakcie którego pracownik socjalny w żaden sposób nie zakwestionował samego faktu sprawowania opieki jak i zakresu czynności opiekuńczych deklarowanych przez Skarżącą w złożonym oświadczeniu. Organ dokonał też pobieżnej oceny oświadczenia wnioskodawczyni odnoszącego się do zakresu i harmonogramu sprawowanej opieki, które jej zdaniem w wystarczający sposób potwierdzają, że matka potrzebuje codziennej, stałej opieki w zakresie opisanym w tych dokumentach. Co więcej, okoliczność, że matka Skarżącej nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować bez stałej lub długotrwałej opieki drugiej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, została potwierdzona przez wyspecjalizowany w tym zakresie organ zaliczający osobę niepełnosprawną do grupy osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności. Kolegium również pochopnie wykluczyło zwykłe czynności z życia codziennego z zakresu opieki i pomocy uzasadniającej prawo do świadczenia. Wszystkie te czynności są natomiast konieczne, aby zapewnić osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji właściwe warunki życia i zadbać o jej dobrostan adekwatnie do orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności. Kolegium nie przedsięwzięło jakiejkolwiek inicjatywy dowodowej w celu wykazania zbędności podejmowania określonych czynności w ramach opieki i pomocy nad matką, uzasadniających konieczność rezygnacji z zatrudnienia (niepodejmowania zatrudnienia) i w konsekwencji nie zdołało podważyć potrzeby sprawowania przez Skarżącą całodobowej i kompleksowej opieki nad matką. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Skarga podlega oddaleniu. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.) - dalej jako "u.ś.r.", świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: matce lub ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności -jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. 4.3. Istota przedmiotowej sprawy sprowadza się do kontroli prawidłowości dokonania przez SKO oceny związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką, a niemożnością podjęcia z tego powodu przez Skarżącą zatrudnienia. Sąd rozpoznający sprawę podziela pogląd, że chociaż u.ś.r. nie zawiera definicji sprawowania opieki, to jednak z treści art. 17 ust. 1 wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być "stała" lub "długoterminowa". Te określenia "stała" lub "długoterminowa" wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (zob. wyrok NSA z 2 lutego 2017 r., I OSK 2201/15). Przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. System świadczeń .rodzinnych został bowiem tak skonstruowany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Jednak wówczas wnioskujący musi sprawować stała opiekę nad osoba niepełnosprawna i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a miedzy obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo skutkowy. Ustawodawca wymaga zatem, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy, pozostawały w bezpośrednim i ścisłym związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r., I OSK 516/19). W każdej sprawie właściwy organ musi dokonać oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. wyrok NSA z 13 maja 2015 r., I OSK 2820/13). 4.4. Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, w ocenie Sądu stwierdzić należy, że organy obu instancji prawidłowo uznały, że w sprawie nie zachodził związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem przez Skarżącą zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. Jak wynika bowiem z okoliczności faktycznych sprawy ustalonych na podstawie wywiadu środowiskowego i oświadczeń wnioskodawczyni, wykonuje ona następujące czynności podczas opieki nad matką: higiena: 1 raz na 2 miesiące fryzjer, obcinanie paznokci 1 raz na 2 tygodnie; wymiana pielucho-majtek: 3-4 razy dziennie; smarowanie kremami przeciw odparzeniem: 1 raz rano, 1 raz na wieczór; przygotowywanie ubrań: 1 raz dziennie: ćwiczenia fizyczne: 5 razy dziennie: mierzenie ciśnienia: 2 razy dziennie (samodzielnie Pan Halina lub z pomocą wnioskodawczyni); podawanie leków: 2 razy dziennie; przygotowywanie posiłków; sprzątanie, prasowanie, pranie: według potrzeb; przygotowywanie i przynoszenie opału, palenie w piecu: według potrzeb; ośnieżanie: według potrzeb; masaże, oklepywanie: 1 raz dziennie. Ponadto podopieczna jest samodzielna w zakresie poruszania się - asekuruje się jedynie kulami w przypadku zawrotów głowy, jest samodzielna intelektualnie, sama też spożywa posiłki. W ocenie Sądu organu obu instancji doszły do prawidłowych wniosków, że wskazany zakres czynności wykonywanych przez Skarżącą w tracie opieki nad niepełnosprawną matką nie jest na tyle obszerny i absorbujący czasowo oraz niezbędny dla egzystencji podopiecznej, by bezkrytycznie można było odrzucić możliwość podjęcia przez nią zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze czasowym. Nieprzekonujące są oświadczenia Skarżącej dotyczące koniczności wymiany przez nią pieluchomajtek, nawet kilka razy dziennie. Jeżeli bowiem podopieczna jest w stanie samodzielnie się ubierać, czy poruszać, to również wymiana pieluchomajtek nie może stanowić czynności, której nie jest w stanie wykonać samodzielnie, w szczególności, że z całokształtu materiału dowodowego nie wynika, aby tego rodzaju ruch sprawiał podopiecznej trudności. Wskazuje na to m.in. fakt, że matka sama się porusza bez użycia pomocy ortopedycznych i jest w stanie sama smarować się kremem na odparzenia w obrębie pośladków, jak wskazano w dokumencie "Czynności wykonywane podczas opieki [....]" z 4 grudnia 223 r. Zatem, choć wnioskodawczyni deklaruje, iż zmienia mamie pieluchomajtki 3-4 razy na dobę, to w ocenie Sądu okoliczności faktyczne sprawy nie wskazują na konieczność jej pomocy w tym zakresie i negatywny wpływ na egzystencję podopiecznej w przypadku zaprzestania tej pomocy Także smarowanie kremami (gdzie jak już wskazano podopieczna jest częściowo samodzielna), ćwiczenia fizyczne, masaże i oklepywanie, czy też organizowanie i asysta w wizytach lekarskich, nie należą do czynności, których wykonanie wymaga takiej ilości czasu by przy należytej organizacji tej opieki Skarżąca nie mogłaby podjąć zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze czasowym. Masaże i oklepywania wykonywane są raz dziennie, zatem niewątpliwie można zorganizować je poza godzinami pracy. Wizyty lekarskie organizowane są według potrzeb, czasem w formie teleporady, zatem ich częstotliwość nie jest intensywna, zaś zgodnie z oświadczeniem złożonym podczas wywiadu, podopieczna sama też umawia teleporady. Nie jest zatem co do zasady konieczna obecność córki podczas wizyt, co koresponduje z ustaleniami wywiadu, że H. M. jest samodzielna intelektualnie, więc może sama świadomie uzyskiwać porady medyczne. Jest w stanie również sama mierzyć sobie ciśnienie, zatem w zakresie sticte zdrowotnym opieka córki nie jest konieczna. Wprawdzie córka robi zastrzyki przeciwzakrzepowe w brzuch, lecz czynność ta ma miejsce tylko raz dziennie, co również umożliwia dostosowanie do godzin pracy. Ponadto, w ocenie Sądu, ogólny stan zdrowia i stopień samodzielności podopiecznej nie wymaga zapewnienia całodobowej opieki opiekuna, w związku z czym również w tym kontekście brak jest związku pomiędzy faktem niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. W szczególności na uwagę zasługuje ustalenie, że podopieczna samodzielnie jeździ samochodem. Wykonywanie tej czynności, która co do zasady wymaga zdolności intelektualnych (skupienie, podzielność uwagi, szybkie reagowanie) oraz fizycznych, w szczególności w kontekście ustalonej przyczyny niepełnosprawności odnoszącej się do upośledzenia narządu ruchu, wskazuje, że nie wymaga ona stałej opieki i nadzoru ze strony opiekuna. Skoro może ona samodzielnie wykonywać czynności stanowiące potencjalne zagrożenie dla jej zdrowia i bezpieczeństwa nie sposób uznać, że świadczona ze strony córki pomoc jest niezbędna do prawidłowej egzystencji podopiecznej. Z kolei wykonywanie przez Skarżącą czynności polegających na pomocy w przygotowaniu posiłków, robieniu zakupów, sprzątaniu i praniu, załatwianiu spraw urzędowych, nie są czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. uniemożliwiającą podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, choćby na część etatu. Wpisują się one w normalne działania związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego i są charakterystyczne dla większości osób, które są aktywne zawodowo, prowadzą gospodarstwo domowe i mają pod opieką osoby wymagające wsparcia, a nielegitymujące się orzeczeniem o niepełnosprawności. Pozostałe zaś czynności opisane przez Skarżącą związane ze zdrowiem podopiecznej nie absorbują jej w takim zakresie, aby wykluczało to podjęcie zatrudnienia. Podkreślenia przy tym wymaga, że w toku postępowania organy administracji nie kwestionowały stanu zdrowia podopiecznej oraz tego, że wymaga ona opieki. Zakwestionowały jedynie, to że zakres sprawowanej opieki uniemożliwiał Skarżącej podjęcie zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu. Zauważyć należy, że Skarżąca nie zaoferowała organom administracji dowodów podważających ustalenia pracownika socjalnego przedstawione w wywiadzie środowiskowym dotyczące zakresu sprawowanej przez nią opieki, w szczególności w zakresie dużego stopnia samodzielności podopiecznej. Przeciwnie - ustalenia te zostały potwierdzone przez Skarżącą podpisem na formularzu wywiadu. Mając powyższe na względzie Sąd stwierdza, że SKO dokonało prawidłowej subsumcji stanu faktycznego sprawy i normy z art. 17 ust. 1 u.ś.r. wskazując, że zakres wymaganej i sprawowanej opieki nad matką nie uniemożliwia Skarżącej podjęcia chociażby częściowego zatrudnienie. W rozważanym wypadku słusznie przyjęto, że w związku ze swoimi schorzeniami matka Skarżącej nie potrzebuje nieustannej pomocy lub dozoru ze strony osoby drugiej, a świadczona przez córkę pomoc nie jest konieczna dla jej prawidłowego funkcjonowania oraz zachowania zdrowia. Sąd nie kwestionuje przy tym, że Skarżąca wspiera matką, to jednakże na dzień orzekania przez SKO, sposób funkcjonowania matki i świadczonej przez Skarżącą opieki, nie uniemożliwiał jej podjęcia choćby częściowego zatrudnienia. Z tych też względów, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 z ze zm.) skargę oddalił. Sprawę rozpoznano w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a, zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Wniosek taki zgłosiła Skarżąca, czemu nie sprzeciwił się organ w wyznaczonym terminie. Przywołane w uzasadnieniu orzecznictwo opublikowano w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, na stronie internetowej: orzeczenia.nsa.gov.pl.