II SA/Gd 184/08

Dnia 18 czerwca 2008 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Asesor WSA Katarzyna Krzysztofowicz po rozpoznaniu w dniu 18 czerwca 2008 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku skarżącego A. J. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi A. J. na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia 18 grudnia 2007 roku, nr [...] w przedmiocie rozbiórki obiektów budowlanych postanawia: odmówić skarżącemu A. J. przyznania prawa pomocy w części przez zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżący A. J., pismem z dnia 10 marca 2008 roku (data nadania pisma w urzędzie pocztowym), wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie go od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych, wskazując, że nie posiada środków pozwalających na opłacenie skargi bez uszczerbku dla utrzymania swojego i rodziny. Do pisma skarżący załączył formularz PPF, w którym wyjaśnił, że jego żona nie pracuje i pozostaje na jego utrzymaniu. Wnioskodawca wyjaśnił także, iż w skład jego majątku wchodzi dom o powierzchni 100m2 oraz działki gruntu: rolna o powierzchni 500m2 oraz budowlana o powierzchni 800m2, a ponadto samochód osobowy marki Volkswagen Golf rocznik 2005. Oświadczył również, że nie posiada zasobów pieniężnych. Stwierdził nadto, że osiąga dochód z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, który w miesiącu styczniu 2008 roku wyniósł 5.477 zł. Referendarz sądowy – zarządzeniem z dnia 29 kwietnia 2008 roku, wydanym na podstawie art. 257 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), pozostawił wniosek o przyznanie prawa pomocy bez rozpoznania wskazując, iż wnioskodawca nie złożył wniosku w wymaganej prawem formie i tym samym nie uzupełnił braków formalnych wniosku. W sprzeciwie od powyższego zarządzenia, wniesionym w ustawowym terminie, wnioskodawca podniósł, że jego wniosek został bezpodstawnie pozostawiony bez rozpoznania, albowiem został złożony na prawidłowym formularzu. Rozpoznając niniejszą sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: W razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym (art. 260 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Sąd uznał, iż wniosek A. J. o przyznanie prawa pomocy – złożony na urzędowym formularzu, którego treść została doprecyzowana w piśmie z dnia 10 marca 2008 roku, spełnia wymogi przewidziane prawem. Prawo pomocy, zdefiniowane w art. 239 pkt 4 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jako prawo do pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym w zakresie określonym w prawomocnym postanowieniu o przyznaniu tego prawa, stanowi uprawnienie strony do zwolnienia od kosztów sądowych (tj. opłat - wpisu i opłaty kancelaryjnej oraz zwrotu wydatków - art. 211 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi) oraz ustanowienia dla niej profesjonalnego pełnomocnika (art. 244 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), o które może ubiegać się strona, która nie posiada dostatecznych środków umożliwiających jej prowadzenie sprawy przed sądem administracyjnym (art. 246 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Przyznanie prawa pomocy oznacza, iż ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie, zamiast strony, budżet państwa, czyli faktycznie inni obywatele. Skutki przyznania prawa pomocy znajdą bowiem odzwierciedlenie zarówno po stronie dochodowej, jak i wydatkowej budżetu, ze względu na możliwe zmniejszenie dochodów z uwagi na zwolnienie od opłat sądowych, jak i na zwiększenie wydatków ze względu na konieczność pokrycia za stronę należnego od niej zwrotu wydatków oraz ewentualnie - kosztów wynagrodzenia przyznanego jej zawodowego pełnomocnika. Dlatego w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonywania wyboru pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a odstąpieniem od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP), czego wyrazem na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego jest regulacja zawarta w art. 199 i art. 214 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zwolnienie - jako odstępstwo od tego obowiązku - należy traktować w sposób wyjątkowy (zob. na temat prawa pomocy H. Knysiak - Molczyk, Prawo pomocy w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, PS 2003, nr 11-12, s. 72-93; P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" (w:) J. Stelmasiak, J. Niczyporuk, S. Fundowicz (red.), Polski model sądownictwa administracyjnego, Lublin 2003, zob. także postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 7 września 2006 roku, sygn. II SA/Ol 588/06, Baza Orzeczeń LEX nr 191863; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 2004 roku, sygn. akt FZ 507/04, nie publikowane). Zwolnienie od obowiązku uiszczenia opłat sądowych (w tym wpisu od skargi), jak już wskazano powyżej, stanowi instytucję wyjątkową i dlatego może być stosowane jedynie wtedy, gdy strona istotnie nie posiada żadnych możliwości finansowych zapłaty tej należności, przy czym jej sytuacja finansowa jest tego rodzaju, że zapłata kosztów związanych z postępowaniem sądowym spowodowałaby utratę płynności finansowej i mogła przyczynić się do uszczerbku utrzymania koniecznego dla wnioskodawcy i jego rodziny. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej uzależnione jest w pierwszej kolejności od sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawcy i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Skoro przepisy dotyczące prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, iż to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, to rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym, to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Powyższe wprost wynika z treści art. 246 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, iż przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W tym miejscu wskazać należy, iż wnioskodawca domagał się przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Zdaniem Sądu wnioskodawca nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Wskazać należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy należy brać pod uwagę wysokość obciążeń finansowych, jakie strona zobowiązana jest ponieść w konkretnym postępowaniu sądowym. Na obecnym etapie postępowania sądowego wnioskodawca zobowiązany jest do uiszczenia kwoty 500 zł tytułem wpisu od skargi. Porównanie powyższej kwoty z kwotą miesięcznych dochodów uzyskiwanych przez wnioskodawcę z tytułu prowadzonej działalności (w styczniu wyniosły one 5.477 zł) prowadzi do wniosku, że sytuacja materialna oraz możliwości zarobkowe wnioskodawcy są dobre i nie uzasadniają zwolnienia go od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Negatywną przesłankę przyznania prawa pomocy stanowi fakt uzyskania przez wnioskodawcę w okresie bezpośrednio poprzedzającym wniesienie skargi środków finansowych wielokrotnie przekraczających koszty zainicjowanego postępowania sądowoadministracyjnego. Jak to już zaś wyżej wskazano, prawo pomocy stanowi instytucję szczególną, zarezerwowaną wyłącznie dla podmiotów znajdujących się w bardzo trudnej sytuacji finansowej, uniemożliwiającej pokrycie kosztów prowadzonego postępowania. Przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie uzależnione jest bowiem od wykazania braku środków, z których mogłyby zostać pokryte koszty postępowania sądowoadministracyjnego. Oznacza to, że sytuacja materialna wnioskodawcy musi być skrajnie ciężka, wykluczająca możliwość wygospodarowania środków na pokrycie tych kosztów (por. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 25 lutego 2008 r., sygn. akt II SA/Bk 2/08, nie publ.). Ponadto podnieść należy, że w skład majątku wnioskodawcy wchodzą nieruchomości oraz samochód osobowy. Posiadany przez niego majątek może zatem przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki, czy też kredytu, jeżeli właścicielowi, który jest obowiązany do poniesienia określonych wydatków (w tym również kosztów sądowych), brakuje bieżących środków finansowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04, nie publ.). W innym orzeczeniu Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że przy ocenie sytuacji wnioskodawcy, z punktu widzenia przepisu art. 246 § 1 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uwzględnia się nie tylko bieżące dochody i wydatki jego i rodziny, ale również stan majątkowy wnioskodawcy. Posiadanie majątku, w tym nieruchomości, rzutuje bowiem na ocenę potencjalnych możliwości płatniczych skarżącego, np. jego zdolność kredytową czy możliwość zaciągania pożyczek (postanowienie z dnia 28 grudnia 2004 r., sygn. akt FZ 507/04, nie publ.). Oceny zasadności wniosku nie mogła zmienić również okoliczność, że na utrzymaniu wnioskodawcy pozostaje jego małżonka. Okoliczność pozostawania na utrzymaniu wnioskodawcy wyłącznie jednej osoby, przy podanej przez wnioskodawcę wysokości osiąganych miesięcznie dochodów, nie uzasadnia przyznania prawa pomocy, wskazuje bowiem, że wysokość miesięcznych wydatków ponoszonych przez wnioskodawcę (co do których wnioskodawca nie złożył żadnego oświadczenia) nie jest znaczna. W ocenie Sądu zatem - dochody uzyskiwane przez wnioskodawcę A. J. są wystarczające do poniesienia należnych w niniejszej sprawie kosztów sądowych wynoszących 500 zł. Jedynie na marginesie należy dodatkowo wskazać, iż koszty utrzymania konieczne dla osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sadowych i jej rodziny należy odnosić do kosztów minimalnych w skali kraju, a nie kosztów jakie ponosi dana rodzina. Odmowa zwolnienia od kosztów sądowych w wysokości 500 zł osoby, której dochody znacząco przewyższają przeciętne wynagrodzenie w gospodarce narodowej (w IV kwartale 2007 roku wynosiło 2.899,83 zł – por. Komunikat Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego z dnia 11 lutego 2008 roku, M.P. nr 13, poz. 141), mającej na utrzymaniu jedną osobę i posiadającej znacznej wartości majątek, odpowiada zatem prawu i nie ogranicza konstytucyjnego prawa wnioskodawcy do sądu. Udzielenie prawa pomocy oznacza bowiem przerzucenie kosztów postępowania sądowego ze skarżącego na innych obywateli, z ich danin pochodzą bowiem dochody budżetu państwa, z których pokrywane są wydatki budżetowe. Dlatego też może mieć miejsce w przypadku osób, których dochody i stan majątkowy są istotnie niższe od przeciętnej, a taka sytuacja nie ma odniesienia w stosunku do skarżącego (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 2004 r., sygn. akt FZ 507/04, nie publ.). Z tych też przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.