II SA/Gd 185/09

Dnia 6 lipca 2009 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz po rozpoznaniu w dniu 6 lipca 2009 roku, na posiedzeniu niejawnym wniosku Z. C. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi Z. C. na decyzję Wojewody z dnia 5 marca 2009 roku, nr [...] w przedmiocie odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość postanawia: 1) przyznać skarżącej Z. C. prawo pomocy w części, przez zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie 3/4 wpisu sądowego; 2) odmówić Z. C. przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Z. C. wniosła skargę na opisaną powyżej decyzję Wojewody, utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta z dnia 3 listopada 2008 roku, którą ustalono na rzecz skarżącej i innych osób odszkodowanie w łącznej kwocie 27.777 zł za przejętą z mocy prawa na własność Gminy nieruchomość oznaczoną jako działka nr [...] położoną w G. przy ul. P. W dniu 16 kwietnia 2009 roku skarżąca Z. C. zwróciła się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Ze złożonego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawczyni wynika, że prowadzi ona gospodarstwo domowe wspólnie z mężem. Źródłem utrzymania małżonków są dochody z emerytur w łącznej kwocie 2.496,69 zł miesięcznie. Wnioskodawczyni wskazała, że jest właścicielką mieszkania o pow. 42 m2 oraz nieruchomości gruntowej rolnej o pow. 625 m2. Poza tym nie posiada żadnych oszczędności i przedmiotów wartościowych. Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gdańsku - postanowieniem z dnia 29 kwietnia 2009 roku, wydanym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), przyznał Z. C. prawo pomocy przez zwolnienie od obowiązku uiszczenia 1/2 wpisu sądowego od skargi oraz odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. W sprzeciwie od powyższego postanowienia, wniesionym w ustawowym terminie, wnioskodawczyni stwierdziła, że jest po ciężkiej operacji serca, w związku z czym wydaje wraz z małżonkiem na leczenie około 500 zł miesięcznie. Pełnomocnik wnioskodawczyni, wezwany do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, w piśmie z dnia 27 maja 2009 roku - wskazał, że miesięczne koszty utrzymania rodziny wnioskodawczyni wynoszą w sumie 1.559,82 zł. Są to koszty: czynszu, raty pożyczki, opłat za media, ubezpieczenia na życie oraz komunikacyjnego, podatku gruntowego, przeglądu technicznego oraz eksploatacji samochodu, a także leków i dojazdów na zabiegi rehabilitacyjne oraz badania. Pełnomocnik wyjaśnił nadto, że nieruchomość gruntowa, stanowiąca własność wnioskodawczyni, nie przynosi dochodów. Rozpoznając niniejszą sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: W razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym (art. 260 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Prawo pomocy, zdefiniowane w art. 239 pkt 4 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jako prawo do pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym w zakresie określonym w prawomocnym postanowieniu o przyznaniu tego prawa, stanowi uprawnienie strony do zwolnienia od kosztów sądowych (tj. opłat - wpisu i opłaty kancelaryjnej oraz zwrotu wydatków - art. 211 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi) oraz ustanowienia dla niej profesjonalnego pełnomocnika (art. 244 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), o które może ubiegać się strona, która nie posiada dostatecznych środków umożliwiających jej prowadzenie sprawy przed sądem administracyjnym (art. 246 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Przyznanie prawa pomocy oznacza, iż ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie, zamiast strony, budżet państwa, czyli faktycznie inni obywatele. Skutki przyznania prawa pomocy znajdą bowiem odzwierciedlenie zarówno po stronie dochodowej, jak i wydatkowej budżetu, ze względu na możliwe zmniejszenie dochodów z uwagi na zwolnienie od opłat sądowych, jak i na zwiększenie wydatków ze względu na konieczność pokrycia za stronę należnego od niej zwrotu wydatków oraz ewentualnie - kosztów wynagrodzenia przyznanego jej zawodowego pełnomocnika. Dlatego w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonywania wyboru pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a odstąpieniem od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP), czego wyrazem na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego jest regulacja zawarta w art. 199 i art. 214 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zwolnienie - jako odstępstwo od tego obowiązku - należy traktować w sposób wyjątkowy (zob. na temat prawa pomocy H. Knysiak - Molczyk, Prawo pomocy w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, PS 2003, nr 11-12, s. 72-93; P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" (w:) J. Stelmasiak, J. Niczyporuk, S. Fundowicz (red.), Polski model sądownictwa administracyjnego, Lublin 2003, zob. także postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 7 września 2006 roku, sygn. II SA/Ol 588/06, Baza Orzeczeń LEX nr 191863; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 2004 roku, sygn. akt FZ 507/04, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zwolnienie od obowiązku uiszczenia opłat sądowych (w tym wpisu od skargi), stanowi zatem instytucję wyjątkową i dlatego może być stosowane jedynie wtedy, gdy strona rzeczywiście nie posiada żadnych możliwości finansowych zapłaty tej należności, przy czym jej sytuacja finansowa jest tego rodzaju, że zapłata kosztów związanych z postępowaniem sądowym spowodowałaby utratę płynności finansowej i mogła przyczynić się do uszczerbku utrzymania koniecznego dla wnioskodawcy i jego rodziny. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej uzależnione jest w pierwszej kolejności od sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawcy i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Skoro przepisy dotyczące prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, iż to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, to rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym, to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Powyższe wprost wynika z treści art. 246 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, iż przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W niniejszej sprawie wnioskodawczyni domagała się przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Zdaniem Sądu, nie wykazała jednak, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w niniejszej sprawie w jakiejkolwiek części. Wskazać należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy należy brać pod uwagę wysokość obciążeń finansowych, jakie strona zobowiązana jest ponieść w konkretnym postępowaniu sądowym. Na obecnym etapie postępowania sądowego wnioskodawczyni zobowiązana jest do uiszczenia kwoty 2.000 zł tytułem wpisu od skargi (wysokość wpisu stosunkowego obliczona na podstawie § 1 pkt 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 roku w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. nr 221, poz. 2193 ze zm. - od wartości przedmiotu zaskarżenia wskazanej przez skarżącą). Porównanie powyższej kwoty z kwotą miesięcznych dochodów uzyskiwanych przez wnioskodawczynię i jej małżonka oraz okoliczność, że wnioskodawczyni nie ma nikogo na utrzymaniu, powoduje, że brak było podstaw zwolnienia jej od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych w całości. Jak to już bowiem powyżej wskazano, prawo pomocy stanowi instytucję szczególną, zarezerwowaną wyłącznie dla podmiotów znajdujących się w bardzo trudnej sytuacji finansowej, uniemożliwiającej pokrycie kosztów prowadzonego postępowania. Przyznanie prawa pomocy w pełnym zakresie uzależnione jest od wykazania braku środków, z których mogłyby zostać pokryte jakiekolwiek koszty postępowania sądowoadministracyjnego. Oznacza to, że sytuacja materialna wnioskodawcy musi być skrajnie ciężka, wykluczająca możliwość wygospodarowania jakichkolwiek środków na pokrycie tych kosztów. Ponadto podnieść należy, że w skład majątku wnioskodawczyni wchodzą nieruchomości (lokal mieszkalny i nieruchomość gruntowa rolna) oraz samochód osobowy. Posiadany majątek, nawet jeśli nie przynosi pożytków (na co wskazywał pełnomocnik wnioskodawczyni w piśmie z dnia 27 maja 2009 roku), może jednak służyć jako zabezpieczenie pożyczki, czy też kredytu, jeżeli właścicielowi, który jest obowiązany do poniesienia określonych wydatków (w tym również kosztów sądowych), brakuje bieżących środków finansowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2005 roku, sygn. akt FZ 478/04, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W postanowieniu z dnia 28 grudnia 2004 roku Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że przy ocenie sytuacji wnioskodawcy, z punktu widzenia przepisu art. 246 § 1 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uwzględnia się nie tylko bieżące dochody i wydatki jego i rodziny, ale również stan majątkowy wnioskodawcy. Posiadanie majątku, w tym nieruchomości, rzutuje bowiem na ocenę potencjalnych możliwości płatniczych skarżącego, np. jego zdolność kredytową czy możliwość zaciągania pożyczek (vide postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 2004 roku, sygn. akt FZ 507/04, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wojewódzki Sąd Administracyjny miał przy tym także na uwadze, iż część wskazywanych przez pełnomocnika skarżącej miesięcznych wydatków, ponoszonych w gospodarstwie domowym wspólnie prowadzonym przez wnioskodawczynię i jej małżonka, nie stanowi wydatków koniecznych, które należałoby stawiać przed kosztami sądowymi. Wystarczy wskazać chociażby na koszty związane z utrzymaniem trzech telefonów (w sumie 88,23 zł), opłatę za telewizję kablową (52,50 zł) oraz koszty związane z samochodem (180,70 zł). Reasumując - Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, iż dochody uzyskiwane w gospodarstwie domowym wnioskodawczyni, pomniejszone o ponoszone, konieczne wydatki, są wystarczające do poniesienia części należnych w niniejszej sprawie kosztów sądowych w wysokości 500 zł. Z tych też przyczyn, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd uwzględnił wniosek Z. C. w części, przyznając jej prawo pomocy w postaci zwolnienia od obowiązku uiszczenia 3/4 wpisu sądowego i odmawiając przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie.