II SA/Gd 2143/02

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jan Jędrkowiak (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Jolanta Górska Asesor WSA Krzysztof Retyk Protokolant Agnieszka Dobroń po rozpoznaniu w dniu 15 września 2005 r. na rozprawie sprawy ze skargi E. F. i F. H. na decyzję Wojewody z dnia 24 czerwca 2002 r., nr [...] w przedmiocie stwierdzenia wartości pozostawionej nieruchomości 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta z dnia 12 marca 2002 r., nr [...], 2. zasądza od Wojewody solidarnie na rzecz skarżących E. F. i F. H. kwotę 30,- (trzydzieści) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania. Decyzją z dnia 12 marca 2002 r. Prezydent Miasta na podstawie art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego w związku z art. 212 ust. 1, 4 ustawy o gospodarce nieruchomościami z dnia 21 sierpnia 1997 r. (Dz.U. Nr 46 z 2000 r. poz. 543) oraz § 5 ust. 1 i 2 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13.01.1998 r. w sprawie sposobu zaliczania wartości nieruchomości pozostawionych za granicą na pokrycie ceny sprzedaży nieruchomości lub opłat za użytkowanie wieczyste oraz sposobu ustalania wartości tych nieruchomości (Dz.U. Nr 9, poz. 32 z 1998 r. ze zm.) po rozpatrzeniu wniosku M. F. występującej jako spadkobierca i pełnomocnik właścicieli mienia pozostawionego (J. B. i F. H.) orzekł o odmowie wydania decyzji stwierdzającej wartość pozostawionej nieruchomości położonej w majątku I. W uzasadnieniu wskazano, iż prawo do zaliczenia wartości mienia pozostawionego na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego przysługuje obywatelom polskim, zamieszkałym w dniu 1 września 1939 r. na tych terenach, którzy po tym dniu opuścili je w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. i zamieszkują w Polsce. Organ I instancji podkreślił, iż z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy wynika, że F. H. na kilka dni przed wybuchem wojny dobrowolnie opuściła majątek I. i wyjechała do R. M. (woj. warszawskie); zaś J. B. odbywał na Wydziale Weterynarii Uniwersytetu, gdzie w sierpniu 1939 r. uzyskał absolutorium, a następnie po mobilizacji w tymże miesiącu, trafił do armii gen. Kleeberga, a następnie dostał się do niewoli, skąd uciekł, jednak do majątku już nie powrócił. W związku z powyższym w ocenie organu zarówno F. H. jak i E. F. nie przysługuje prawo ubiegania się o ekwiwalent za mienie pozostawione za granicą, gdyż jego właściciele nie zamieszkiwali w majątku I. przed dniem 1.09.1939 r. oraz nie byli repatriantami i nie pozostawili majątku w związku z wojną. Odwołanie od powyższej decyzji złożyła E. F., pełnomocnik F. H. oraz spadkobierczyni J. B., wnosząc o uchylenie powyższej decyzji z uwagi na fakt, iż została ona wydana w oparciu o błędną interpretację faktów i przepisów prawa. W uzasadnieniu odwołująca się wskazuje, iż miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu. Zgodnie bowiem z art. 28 kodeksu cywilnego można mieć tylko jedno miejsce zamieszkania. Odwołująca podkreśla, iż J. B. wprawdzie odbywał studia w W., ale jego miejscem zamieszkania był majątek I. Weterynarię zaś studiował w celu zarządzania tym majątkiem, a powołanie do wojska uniemożliwiło mu powrót osobisty do majątku I.. Zaś F. H. wyjechała z majątku, ale nie porzuciła go z zamiarem opuszczenia, lecz jej nieobecność w nim miała charakter tymczasowy. Była matką małego dziecka i spodziewając się, że wybuchnie wojna w celu ratowania swego dziecka udała się do bezpieczniejszego miejsca. Decyzją z dnia 24 czerwca 2002 r. Wojewoda utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ podkreślił, iż zarówno F. H. jak i J. B. nie spełniają przesłanek wynikających z art. 212 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. Nr 46, poz. 543), zgodnie z którym na pokrycie opłat za użytkowanie wieczyste lub ceny sprzedaży działki budowlanej oraz ceny sprzedaży położonych na nich budynków lub lokali, stanowiących własność Skarbu Państwa osobom, które w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. pozostawiły nieruchomości na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru państwa, a które na mocy umów międzynarodowych zawartych przez państwo miały otrzymać ekwiwalent za mienie pozostawione za granicą, zalicza się wartość pozostawionych nieruchomości. W dalszej części organ wskazuje, iż przytoczone unormowanie odsyła do postanowień układów zawartych przez Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego w dniu 9 września 1944 r. z Rządami Ukraińskiej SRR i Białoruskiej SRR oraz w dniu 22 września 1945 r. z Rządem Litewskiej SRR o ewakuacji obywateli polskich z terytorium tych Republik oraz postanowień umowy z dnia 6 lipca 1945 r. między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej a Rządem ZSRR o prawie zmiany obywatelstwa radzieckiego osób narodowości polskiej i żydowskiej mieszkających w ZSRR i o ich ewakuacji do Polski i o prawie zmiany obywatelstwa osób narodowości rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej, rusińskiej i litewskiej mieszkających na terytorium Polski i o ich ewakuacji do ZSRR. W ocenie organu układy te nie zezwalały osobom ewakuowanym na dysponowanie ich majątkiem nieruchomym. Równało się to pozbawieniu obywateli polskich ewakuowanych z ZSRR prawa własności do ich majątku nieruchomego. Organ II instancji podkreślił, iż prawo do zaliczenia wartości mienia nieruchomego pozostawionego na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru państwa polskiego, przysługuje obywatelom polskim, zamieszkałym w dniu 1 września 1939 r. na tych terenach, którzy po tym dniu opuścili je w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. i zamieszkują w Polsce. Skargę na powyższą decyzję wniosła E. F., żądając jej uchylenia. Podniosła ona, iż nieobecność F. H. i J. B. w majątku I. w dniu 1 września 1939 r. miała charakter czasowy. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy podtrzymał dotychczasową argumentację i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153 poz. 1271) sprawy, w których skargi zostały wniesione do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed dniem 1 stycznia 2004 r. i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwe wojewódzkie sądy administracyjne na podstawie przepisów ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153 poz. 1269) stanowi, iż sąd administracyjny sprawuje, w zakresie swej właściwości, kontrolę pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, sąd rozstrzyga w granicach danej, sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja jest niezgodna z prawem. Powołany w podstawie prawnej wydanych w sprawie decyzji art. 212 ust. 1 obowiązującej w czasie orzekania ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2000 r., Nr 46, poz. 543 ze zm.) stanowił, że na pokrycie opłat za użytkowanie wieczyste lub ceny sprzedaży działki budowlanej oraz ceny sprzedaży położonych na niej budynków lub lokali stanowiących własność Skarbu Państwa osobom, które w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. pozostawiły nieruchomości na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru państwa, a które z mocy umów międzynarodowych zawartych przez państwo miały otrzymać ekwiwalent za mienie pozostawione za granicą, zalicza się wartość pozostawionych nieruchomości. Jak wynika z powyższego, przepis przytoczonego artykułu ustalając rozpoczęcie wojny w 1939 r. jako przyczynę pozostawienia nieruchomości (czego konsekwencją, po zmianie granic i w wyniku umów międzynarodowych, była utrata tych nieruchomości przez dotychczasowych właścicieli) stwarza możliwość uzyskania przez nich bądź ich spadkobierców (ust. 5) stosownego ekwiwalentu. Poza sporem w sprawie jest, że zarówno F. H. jak i J. B. nie przebywali w dniu 1 września 1939 r. w majątku I. Nie podlegali też repatriacji na mocy układów tzw. "republikańskich" zawartych przez PKWN w dniu 9 września 1944 r. z rządami Ukraińskiej i Białoruskiej SRR oraz w dniu 12 września 1945 r. z Litewską SRR. Nie dotyczyła ich również ewakuacja obywateli polskich z terytorium tych republik, o której mowa w umowie z dnia 25 marca 1957 r. zawartej między Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej a Rządem ZSRR w sprawie terminu i dalszej repatriacji ze Związku Radzieckiego osób narodowości polskiej. Z powyższych faktów orzekające w sprawie organy wywiodły brak po stronie skarżącej przesłanek do przyznania uprawnienia do ekwiwalentu za mienie pozostawione na terenie nie wchodzących obecnie w skład Rzeczpospolitej Polskiej. Sąd stwierdza, że okoliczności rozpoznawanej sprawy i zebrany w niej materiał dowodowy nie pozwalają na jednoznaczne ustalenie, iż na gruncie przytoczonego na wstępie rozważań art. 212 ust. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami nie istnieją postawy do uzyskania przez wnioskujących uprawnień do rekompensaty za pozostawione mienie w majątku I. Przede wszystkim zauważyć należy, że cyt. art. 212 ust. 1 w/w ustawy nie przewiduje wprost warunku "zamieszkiwania", który został wyinterpretowany z treści przepisu (pozostawienie nieruchomości "w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r.") i wprowadzony został dopiero po uchyleniu art. 212 (art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu w poczet ceny sprzedaży ... - (Dz.U. z 2004 r. Nr 6, poz. 39 ze zm.). Przyjmując jednak ten warunek jako konieczny stwierdzić należy, że czym innym jest "miejsce zamieszkania" określonej osoby od miejsca aktualnego jej pobytu. Przesłanką "zamieszkania" od "pobytu" osoby na danym terenie, czy w określonej miejscowości różni m.in. to, iż osoba, która aktualnie nie przebywa w miejscu zamieszkania nie zrywa i nie traci na skutek nieobecności istniejącego związku z miejscem zamieszkania. W tym miejscu w dalszym ciągu ośrodkuje się jej centrum życiowe i nawet dłuższy okres pobytu (np. kilkuletni wyjazd w celu odbycia studiów wyższych) tego związku nie niweczy. Jeszcze na gruncie regulującego omawiane tu kwestie art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (t.j. Dz.U. z 1989 r. Nr 14, poz. 74 ze zm.) Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały 7 sędziów z dnia 30 maja 1990 r. - III CZP 1/90 (OSNC 1990/10-11/129) wyraził stanowisko, iż <<"na równi z osobami, które powróciły do kraju na podstawie wymienionych umów zawartych w latach 1944-57, powinny być traktowane osoby, które nie mogły się poddać "procedurze" określonej w tych umowach, zwłaszcza zaś w układach "republikańskich", gdyż w tym okresie z przyczyn od siebie niezależnych nie przebywały w ZSRR, a w przypadku pozostawania na terytorium tego państwa mogły z prawa do ewakuacji czy repatriacji skorzystać. Chodzi o osoby, które pozostawiły swoje mienie nieruchome na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa, zamieszkiwały na tych terenach przed 1 września 1939 r. i opuściły ZSRR przed rozpoczęciem ewakuacji - zbiegły na obecne terytorium Polski z obawy przed deportacjami, zsyłkami czy wręcz likwidacją (...). Nie sposób, jak trafnie podniesiono w piśmiennictwie, stosować wykładni po stanowień umów, o jakich mowa, która prowadziłaby do niezrozumiałego zróżnicowania sytuacji prawnej obywateli polskich w zależności od faktów i zjawisk, na które nie mieli żadnego wpływu" >>. I dalej "podobieństwo sytuacji całej społeczności polskiej - mieszkańców ziem wschodnich Rzeczypospolitej nakazuje równe ich traktowanie, odpowiadające poczuciu sprawiedliwości i w zasadzie równości obywateli wobec obowiązującego prawa". Indywidualny charakter sprawy administracyjnej zobowiązywał orzekające w sprawie organy do poczynienia ustaleń i dokonanie oceny, czy majątek I. należy uznać za miejsce zamieszkania F. H. i J. B. również w dniu 1 września 1939 r., oraz czy opuszczenie tego miejsca (w znaczeniu utraty majątku) przed wyżej wymienioną datą było usprawiedliwione istniejącymi okolicznościami, na które powołuje się strona skarżąca. W konsekwencji czy można uznać za usprawiedliwiony, gdyż wynikający z przyczyn niezależnych, brak powrotu, i w konsekwencji nie poddanie się procedurze repatriacyjnej określonej w układach "republikańskich". Ustalenie tych okoliczności (z przyczyn wyżej wskazanych) pozwalało na dokonanie ocen co do istnienia przesłanek z art. 212 ust. 1 cyt. ustawy. Braki w w/w przedmiocie powodują, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c orzekł jak w sentencji wyroku.