II SA/Gd 267/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Janina Guść (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Jolanta Górska Sędzia WSA Dorota Jadwiszczok Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Marta Sankiewicz po rozpoznaniu w Gdańsku na rozprawie w dniu 18 września 2013 r. sprawy ze skargi J. R. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 20 lutego 2013 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej oddala skargę. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia 9 sierpnia 2012 r., Nr [...], wydaną na podstawie art. 1 pkt 1 i art. 2 pkt 2 lit. a i art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) odmówił J. R. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego przepisami tej ustawy. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż w dniu 20 kwietnia 2011 r. weszła w życie nowelizacja ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395, ze zm.). W myśl znowelizowanego art. 2 pkt 2 lit. "a" powołanej ustawy represją w rozumieniu ustawy jest: deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Zatem niezbędnym warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie jest udowodnienie deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej i wykonywania tej pracy przez okres co najmniej 6 miesięcy. Przepisy przywołanej wyżej ustawy z dnia 31 maja 1996 r. nie przewidują automatycznego przyznawania uprawnienia do świadczenia dla wszystkich poszkodowanych przez pracę przymusową na rzecz III Rzeszy Niemieckiej, gdyż istniał na terenach okupowanych przez III Rzeszę powszechny obowiązek świadczenia pracy, której niepodjęcie zagrożone było surowymi karami. Niejednokrotnie istniała potrzeba jej wykonywania z powodów bytowych, konieczności przeżycia w trudnych warunkach okupacyjnej rzeczywistości (otrzymania wyżywienia bądź kartek na żywność, różnego rodzaju deputatów w naturze, wynagrodzenia na zaspokojenie minimalnych potrzeb życiowych, ubezpieczenia itp.). Ustawodawca zawęził krąg osób uprawnionych do świadczenia do osób wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja/wywiezienie) w stosunku do obowiązujących powszechnie przepisów. W niniejszej sprawie, zdaniem organu, wykonywanie pracy w miejscu zamieszkania w G. nie miało charakteru szczególnie dotkliwego. Praca była świadczona w znanej okolicy, niedaleko rodziny i znajomych. Młody wiek skarżącego mógł zwiększyć poczucie osamotnienia, niemniej jednak w sensie obiektywnym była to okolica jej dotychczasowego miejsca zamieszkania. Organ w uzasadnieniu decyzji powołał się na orzeczenia sądów administracyjnych w analogicznych sprawach (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 8 września 2010 r. II SA/Bd 666/10 i wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 lipca 2011 r. II OSK 628/11). Zdaniem organu, zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie potwierdza deportacji skarżącego do pracy przymusowej. Wykonywanie pracy przymusowej nie będącej następstwem deportacji (wywiezienia), nie wypełnia dyspozycji art. 2 pkt 2 powołanej wyżej ustawy i nie może być przyznane z tego tytułu uprawnienie do świadczenia pieniężnego. Decyzją z dnia 20 lutego 2013 r. Nr [...], Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, po rozpatrzeniu wniosku skarżącego o ponowne rozpoznanie sprawy, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 9 sierpnia 2012 r. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie organ wskazał, że art. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla osób, które podlegały represjom określonym w ustawie. Rodzaje represji, których doznanie, z zastrzeżeniem wymagań art. 1 ustawy, uprawnia do ubiegania się o przyznanie świadczenia pieniężnego, zostały wymienione enumeratywnie w art. 2 ustawy i obejmują: 1. osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych; 2. deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium: • III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945; • Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Dla wydania decyzji pozytywnej na podstawie art. 2 pkt 2 ww. ustawy konieczne jest więc łączne wystąpienie następujących przesłanek: że osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, oraz, że praca była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy. Skarżący we wniosku podnosił, iż w okresie okupacji, w trakcie gdy pracował niemieckim przedsiębiorstwie budowlanym w swojej rodzinnej miejscowości – G. - został deportowany do M. W M. zgodnie z jego oświadczeniem przez okres około 7 miesięcy wykonywał prace przymusowe polegające na budowie niemieckich umocnień wojskowych. Organ wskazał, że wnioskodawca oprócz własnych oświadczeń nie przedstawił żadnych dowodów na okoliczność pracy w M. Dołączone zaś oświadczenia świadków są jedynie dowodem okoliczności pracy na terenie G. Ponadto organ podkreślił, że dokumenty zgromadzone w aktach sprawy nie potwierdzają faktu pobytu wnioskodawcy w M., ani okresu tego pobytu. Organ wskazał, że wnioskodawca w trakcie przesłuchania nie potrafił także wskazać czasu, w jakim represja miała miejsce. Organ stwierdził, że przeprowadził postępowanie dowodowe zwracając się do instytucji, które mogłyby potwierdzić okoliczności podnoszone przez stronę. Jednak otrzymane dokumenty, zarówno z Instytutu Pamięci Narodowej, Archiwum Fundacji [...], Archiwum Państwowego w G. i Archiwum Państwowego w E. z siedzibą w M., nie potwierdzają faktu deportacji wnioskodawcy. W skardze na powyższą decyzję skarżący zarzucił naruszenie: - § 4 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 grudnia 1999 r. w sprawie wymaganych dokumentów i dowodów potwierdzających rodzaj represji i okres jej trwania oraz szczegółowego trybu postępowania przy składaniu i rozpatrywaniu wniosków o przyznanie świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 111, poz. 1300) poprzez odmowę jego zastosowania, - art. 138 § 1 pkt 1 i art. 107 § 3 w związku z art. 140 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. k.p.a. w związku z art. 4 ust. 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395, ze zm.) poprzez utrzymanie w mocy decyzji, odnośnie której złożono wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, i brak ustosunkowania się w uzasadnieniu decyzji wydanej w wyniku rozpatrzenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy do podniesionych w nim zarzutów. Skarżący powołując się art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, podniósł, iż nie wymaga ścisłego ustalenia w jakim konkretnie okresie miała miejsce represja polegająca na deportacji do pracy przymusowej. Nie jest jego zdaniem, zatem konieczne udowodnienie konkretnych dat tj. początkowej i końcowej jej trwania. Ustawa wymaga jedynie, aby czas trwania tak rozumianej represji był nie krótszy niż sześć miesięcy. Ponadto § 4 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 grudnia 1999 r. w sprawie wymaganych dokumentów i dowodów potwierdzających rodzaj represji i okres jej trwania oraz szczegółowego trybu postępowania przy składaniu i rozpatrywaniu wniosków o przyznanie świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich stanowi, że w uzasadnionych przypadkach, gdy brak jest możliwości udokumentowania doznanej represji dowodami wskazanymi w § 2 lub § 3 ww. rozporządzenia, dowodem może być również oświadczenie wnioskodawcy lub protokół z jego przesłuchania. Zdaniem skarżącego, organ wadliwie zaniechał w niniejszej sprawie oparcia się na takim oświadczeniu. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi podtrzymując argumentację zawartą w wydanej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz.1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje, w zakresie swojej właściwości, kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. W postępowaniu sądowym badana jest zatem wyłącznie legalność aktu administracyjnego, czyli jego zgodność z przepisami prawa materialnego i prawidłowość przyjętej przez organ procedury, która doprowadziła do wydania aktu. Kontroli Sądu w niniejszej sprawie poddana została decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 20 lutego 2013 r., utrzymująca w mocy decyzję własną z dnia 9 sierpnia 2012 r., odmawiającą przyznania skarżącemu uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej. Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) – zwanej dalej ustawą. Zgodnie z art. 2 ustawy represją w rozumieniu ustawy jest: 1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, 2) (2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Nabycie prawa do świadczenia wymagało udowodnienia faktu deportacji do pracy przymusowej oraz okresu tej pracy przekraczającego 6 miesięcy. Zebrany w sprawie materiał dowodowy nie daje podstaw do ustalenia żadnej z tych okoliczności. Dowody przedłożone przez skarżącego, jak i zebrane przez organ nie potwierdzają faktu przebywania skarżącego na robotach przymusowych w M. W ocenie Sądu, organ administracji prawidłowo przeprowadził postępowanie w niniejszej sprawie i dokonał właściwej oceny zebranego materiału dowodowego. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Organ prowadzący postępowanie nie ograniczył się do dowodów przedłożonych przez skarżącego, lecz z własnej inicjatywy zwracał się do szeregu organów, w tym Instytutu Pamięci Narodowej, Archiwum Fundacji [...], Archiwum Państwowego w G. i Archiwum Państwowego w E., celem odnalezienia dokumentacji umożliwiającej potwierdzenie fakt deportacji skarżącego do pracy przymusowej. Zarówno materiały dowodowe przedłożone przez skarżącego, jak i materiały zgromadzone przez organ nie potwierdzają faktu deportacji skarżącego do pracy przymusowej. Organ dokonał w tym zakresie właściwej oceny zebranego materiału dowodowego, a dokonane ustalenia nie naruszają normy art. 80 k.p.a. Z § 1 ust. 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej dnia 29 grudnia 1999 r. w sprawie wymaganych dokumentów i dowodów potwierdzających rodzaj represji i okres jej trwania oraz szczegółowego trybu postępowania przy składaniu i rozpatrywaniu wniosków o przyznanie świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 111 poz. 1300), zwanego dalej rozporządzeniem, wynika, iż do wniosku należy dołączyć dokumenty i inne dowody służące wyjaśnieniu wszystkich okoliczności sprawy, potwierdzające fakt podlegania represjom (rodzaje, okres i miejsce), o których mowa w ustawie. Rodzaje tych dokumentów zostały szczegółowo wymienione w § 2 rozporządzenia. W aktach sprawy brak jest dokumentacji wskazanej w § 2 rozporządzenia, potwierdzającej fakt deportacji skarżącego. Zgodnie z § 3 rozporządzenia, dowodami w przypadku stwierdzenia braku możliwości przedstawienia przez wnioskodawcę dokumentów lub innych dowodów określonych w § 2 ust. 1-3, dowodami w sprawie mogą być również oświadczenia co najmniej dwóch świadków (ust. 1). Oświadczenia te powinny być złożone na piśmie, a podpisy świadków uwierzytelnione przez organ administracji rządowej lub samorządowej, notariusza lub upoważnionego przedstawiciela stowarzyszenia osób poszkodowanych, o którym mowa w § 1 ust. 1 (ust. 2). Świadkowie składający oświadczenie powinni przedstawić dowody wymienione w § 2, potwierdzające ich osobisty udział w zdarzeniach będących przedmiotem oświadczenia. Skarżący złożył oświadczenia dwóch świadków – M. K i A. S. Obaj świadkowie nie żyją i brak jest możliwości dopuszczenia dowodu z ich przesłuchania. (dowód - informacja Referatu Ewidencji Ludności i Meldunków Wydziału Spraw Obywatelskich UM w G. k. 12 akt administracyjnych) Złożone oświadczenia potwierdzają jedynie fakt pracy skarżącego w niemieckim przedsiębiorstwie budowlanym w G., będącej miejscem jego zamieszkania. Nie potwierdzają one natomiast faktu deportacji do pracy przymusowej do M. Także żaden z dokumentów uzyskanych przez organ od Instytutu Pamięci Narodowej, Archiwum Fundacji [...], Archiwum Państwowego w G. i Archiwum Państwowego w E. nie potwierdził faktu deportacji skarżącego do pracy przymusowej ani faktu zatrudniania obywateli polskich do prac przymusowych przy budowie umocnień wojskowych – okopów na terenie M. i okolic. (dowód – pisma IPN wraz z załączoną dokumentacją – k. 80-89, 92, akt administracyjnych, pismo Archiwum Państwowego w G. k. 70, 68, 55, 46 akt administracyjnych, pismo Archiwum Państwowego w E. k. 48 akt administracyjnych). W skardze podniesiono zarzut naruszenia § 4 rozporządzenia, zgodnie z którym w uzasadnionych przypadkach, gdy brak jest możliwości udokumentowania doznanej represji dowodami wymienionymi w § 2 lub 3, dowodem może być również oświadczenie wnioskodawcy lub protokół z jego przesłuchania. Oparcie ustaleń faktycznych będących podstawą przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego jedynie na oświadczeniu lub zeznaniach uprawnionego prawodawca ograniczył do przypadków uznanych przez organ za uzasadnione. Ocena danego przypadku "za uzasadniony" nie może być dokonywana w każdej sprawie, w której strona nie dysponuje materiałem dowodowym potwierdzającym fakt represji. Mogłoby to bowiem prowadzić do przyznawania świadczeń osobom nieuprawnionym. Zastosowanie § 4 rozporządzenia wymaga zaistnienia szczególnych okoliczności, uzasadniających oparcie się przez organ na twierdzeniach wnioskodawcy o rodzaju, miejscu i czasie represji, mimo braku innych dowodów potwierdzających te okoliczności. Za przypadki takie uznać można sytuacje, w których okoliczności faktyczne stanowiące podstawę przyznania uprawnienia nie zostały udowodnione, lecz zostały przez wnioskodawcę uprawdopodobnione. Oparcie się na dowodzie z oświadczenia lub zeznań wnioskodawcy uznać można za uzasadnione także w sytuacji, gdy w sprawie zostały udowodnione okoliczności, które same w sobie nie stanowią podstawy przyznania żądanego świadczenia, lecz choćby pośrednio są związane z przesłankami uzyskania uprawnienia i umożliwiają pozytywną ocenę wiarygodności twierdzeń uprawnionego. Ocena rodzaju tych okoliczności zależeć będzie od stanu faktycznego danej sprawy. Z okoliczności niniejszej sprawy nie wynikało, że organ wadliwie zaniechał oparcia swoich ustaleń w zakresie faktu deportacji na twierdzeniach samego wnioskodawcy. Przy braku dowodów na fakt, iż skarżący został skierowany do pracy przymusowej na terenie M. oraz braku dowodów na długość okresu wykonywanej pracy, oparcie się w tym zakresie na dowodzie z przesłuchania wnioskodawcy, mogłoby być uznane za uzasadnione w przypadku, gdyby zebrany w sprawie materiał dowodowy potwierdził przynajmniej tę okoliczność, że władze niemieckie kierowały obywateli polskich do pracy przymusowej na terenie Malborka, polegającej na budowie okopów, w warunkach wskazanych przez skarżącego. W sprawie brak było jakichkolwiek obiektywnych dowodów potwierdzających ten fakt, ani jakichkolwiek, nie ograniczających się do oświadczeń samego wnioskodawcy, środków uprawdopodobniających wiarygodność jego zeznań. Stwierdzenie przez organ rozpoznający sprawę, iż w okolicznościach danej sprawy, uzasadnione jest uznanie za dowód represji oświadczenia wnioskodawcy lub protokołu z jego przesłuchania zawiera w sobie element oceny organu. Ocenie dokonanej w tym zakresie przez organ w niniejszej sprawie nie można zarzucić naruszenia prawa. Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), oddalił skargę jako niezasadną.