II SA/Gd 270/11

Dnia 13 października 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz po rozpoznaniu w dniu 13 października 2011 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku skarżącego J. D. o przyznanie prawa pomocy w sprawie z jego skargi na decyzję Wojewody z dnia 13 stycznia 2011 roku, nr [...] w przedmiocie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości postanawia: 1) przyznać skarżącemu J. D. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata; 2) odmówić przyznania skarżącemu prawa pomocy w pozostałym zakresie. J. D. wnioskiem z dnia 10 sierpnia 2011 roku zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym przez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Wskazał, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, osiąga dochody na poziomie około 2000 zł miesięcznie. Posiada mieszkanie o pow. 53 m2, barak o pow. 50 m2 oraz działkę 2150 m2, stanowiącą teren przeznaczony pod ulicę. Na wezwanie referendarza, skarżący przedstawił wyciąg bankowy z trzech miesięcy, z którego wynika, iż dochodem wnioskodawcy jest umowa zlecenia na kwotę 887,99 zł i emerytura 1397,94 zł. Zeznań podatkowych skarżący nie przedstawił oświadczając, że rozliczenia dokonał za niego ZUS. Opłata za mieszkanie wynosi miesięcznie 432,59 zł, opłata za energię elektryczną 87,22 zł, składka na ubezpieczenie 74,20, telefon i internet 120,17 zł, rocznie podatek od działki 1032 zł i 50 zł od mieszkania. Oświadczył, że posiada samochód osobowy VW Passat rok produkcji 1992, zakupiony w 2007 roku, o wartości 1500 zł. Wskazał, że ponosi znaczne wydatki na lekarstwa, nie podając, jaka jest wysokość tych wydatków. Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gdańsku - postanowieniem z dnia 31 sierpnia 2011 roku, wydanym na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), odmówił przyznania wnioskodawcy prawa pomocy. W sprzeciwie od powyższego postanowienia wnioskodawca wyjaśnił, że dochód w wysokości 887 zł jest jednorazowym dochodem sezonowym. Dochód uzyskany z tytułu emerytury w wysokości 1397 zł pomniejszony o stałe miesięczne wydatki w wysokości 900 zł daje kwotę 497 zł, która pozostaje skarżącemu na zakup leków, żywności, środków czystości, ubioru oraz na pokrycie kosztów eksploatacji samochodu. Rozpoznając niniejszą sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: W razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym (art. 260 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Prawo pomocy, zdefiniowane w art. 239 pkt 4 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jako prawo do pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym w zakresie określonym w prawomocnym postanowieniu o przyznaniu tego prawa, stanowi uprawnienie strony do zwolnienia od kosztów sądowych (tj. opłat - wpisu i opłaty kancelaryjnej oraz zwrotu wydatków - art. 211 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi) oraz ustanowienia dla niej profesjonalnego pełnomocnika (art. 244 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), o które może ubiegać się strona, która nie posiada dostatecznych środków umożliwiających jej prowadzenie sprawy przed sądem administracyjnym (art. 246 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Przyznanie prawa pomocy oznacza, iż ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie, zamiast strony, budżet państwa, czyli faktycznie inni obywatele. Skutki przyznania prawa pomocy znajdą bowiem odzwierciedlenie zarówno po stronie dochodowej, jak i wydatkowej budżetu, ze względu na możliwe zmniejszenie dochodów z uwagi na zwolnienie od opłat sądowych, jak i na zwiększenie wydatków ze względu na konieczność pokrycia za stronę należnego od niej zwrotu wydatków oraz ewentualnie - kosztów wynagrodzenia przyznanego jej zawodowego pełnomocnika. Dlatego w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonywania wyboru pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a odstąpieniem od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP), czego wyrazem na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego jest regulacja zawarta w art. 199 i art. 214 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zwolnienie - jako odstępstwo od tego obowiązku - należy traktować w sposób wyjątkowy (zob. na temat prawa pomocy H. Knysiak - Molczyk, Prawo pomocy w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, PS 2003, nr 11-12, s. 72-93; P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" (w:) J. Stelmasiak, J. Niczyporuk, S. Fundowicz (red.), Polski model sądownictwa administracyjnego, Lublin 2003, zob. także postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 7 września 2006 roku, sygn. II SA/Ol 588/06, Baza Orzeczeń LEX nr 191863; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 2004 roku, sygn. akt FZ 507/04, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zwolnienie od obowiązku uiszczenia opłat sądowych (w tym wpisu od skargi kasacyjnej), stanowi zatem instytucję wyjątkową i dlatego może być stosowane jedynie wtedy, gdy strona rzeczywiście nie posiada żadnych możliwości finansowych zapłaty tej należności, przy czym jej sytuacja finansowa jest tego rodzaju, że zapłata kosztów związanych z postępowaniem sądowym spowodowałaby utratę płynności finansowej i mogła przyczynić się do uszczerbku utrzymania koniecznego dla wnioskodawcy i jego rodziny. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej uzależnione jest w pierwszej kolejności od sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawcy i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Skoro przepisy dotyczące prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, iż to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, to rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym, to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Powyższe wprost wynika z treści art. 246 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, iż przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wnioskodawca wskazał, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i osiąga dochody w wysokości około 2200 zł, z czego kwota w wysokości około 887 zł stanowi dochód sezonowy z tytułu umowy zlecenia. Z przedstawionych przez wnioskodawcę dokumentów wynika, że dochody z tytułu umowy zlecenia osiągnął w miesiącach maj-lipiec 2011 roku. Oświadczył przy tym, że zlecenie przyjął w celu uzyskania środków na pokrycie kosztów wymiany okien w mieszkaniu. Suma wykazanych przez wnioskodawcę stałych miesięcznych wydatków wynosi około 800 zł. Wnioskodawca nie wykazał natomiast, na jakim poziomie kształtują się miesięczne wydatki związane z zakupem leków i żywności oraz utrzymaniem samochodu osobowego. Brak oświadczenia w tym zakresie uniemożliwia Sądowi dokonanie pełnej oceny sytuacji finansowej wnioskodawcy i poczynienie prawidłowych ustaleń dotyczących rzeczywistej wysokości ponoszonych przez niego miesięcznych wydatków. Nie jest przy tym rolą Sądu przyjmowanie założeń co do wysokości kosztów utrzymania wnioskodawcy. W ocenie Sądu wnioskodawca, wnosząc skargę w miesiącu lutym 2011 roku, winien był mieć świadomość, że postępowanie sądowoadministracyjne jest związane z obowiązkiem poniesienia kosztów sądowych i dokonać odpowiednich oszczędności w celu ich pokrycia. W dniu 24 marca 2011 roku pokrył koszty wpisu sądowego od skargi w kwocie 200 zł i nie zwracał się o przyznanie mu prawa pomocy, z czego wynika, że jego sytuacja finansowa w tamtym okresie nie była ciężka na tyle, by uniemożliwiała mu uiszczenie wpisu sądowego. Skoro w okresie letnim wnioskodawca podjął się prac sezonowych, które przyniosły mu dodatkowy dochód, to należało uznać, że jego sytuacja finansowa się polepszyła. Przeznaczenie dodatkowych środków pieniężnych na inne cele niż na koszty postępowania sądowoadministracyjnego nie uzasadnia zwolnienia wnioskodawcy z obowiązku ich poniesienia. Również wydatkowanie posiadanych środków pieniężnych na pokrycie kosztów utrzymania samochodu osobowego, zamiast na koszty sądowe, jest wyłącznie decyzją wnioskodawcy, która nie uzasadnia zwolnienia od kosztów sądowych. Mieć przy tym należy na uwadze, że na obecnym etapie postępowania wnioskodawca jest obowiązany ponieść wyłącznie koszty sądowe w postaci opłaty kancelaryjnej za sporządzenie uzasadnienia wyroku w wysokości 100 zł. Jeżeli zaś skorzysta z prawa zaskarżenia wydanego w niniejszej sprawie wyroku będzie obowiązany uiścić wpis od skargi kasacyjnej w wysokości 100 zł. Wnioskodawca winien był przewidzieć możliwość powstania dodatkowych kosztów sądowych toczącego się z jego udziałem postępowania i zabezpieczyć na ten cel odpowiednie środki finansowe, zaś osiągane przez wnioskodawcę dochody, nawet uwzględniając wyłącznie dochody uzyskiwane z tytułu świadczenia emerytalnego, pozwalają mu na pokrycie kosztów sądowych wynikających z aktualnego stanu niniejszego postępowania. Sąd miał jednocześnie na uwadze, że skorzystanie z prawa zaskarżenia wyroku, wydanego w niniejszej sprawie, wiąże się z koniecznością sporządzenia skargi kasacyjnej przez adwokata lub radcę prawnego (art. 175 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Obranie profesjonalnego pełnomocnika z wyboru wymaga poniesienia kosztów udzielonej pomocy prawnej, co w obecnej sytuacji finansowej wnioskodawcy stanowiłoby dla niego istotny uszczerbek koniecznego utrzymania. Z uwagi bowiem na konieczność pokrycia powstałych kosztów sądowych toczącego się postępowania, środki pieniężne, jakimi wnioskodawca dysponuje nie wystarczyłyby na pokrycie kosztów pomocy prawnej udzielonej przez pełnomocnika z wyboru. Z tych względów Sąd uznał, że wnioskodawca wykazał, iż jego sytuacja finansowa uzasadnia przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata, co wiąże się z pokryciem kosztów udzielonej pomocy prawnej ze środków Skarbu Państwa. Mając na uwadze powyższe Sąd, na podstawie art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.