II SA/Gd 29/09

Dnia 24 sierpnia 2009 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz po rozpoznaniu w dniu 24 sierpnia 2009 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku skarżącej W. B. o przyznanie prawa pomocy w sprawie z jej skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 31 października 2008 roku, nr [...] w przedmiocie zasiłku rodzinnego i dodatków do zasiłku rodzinnego postanawia: odmówić skarżącej W. B. przyznania prawa pomocy polegającego na ustanowieniu radcy prawnego z urzędu. Skarżąca W. B. zwróciła się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Uzasadniając wniosek stwierdziła, że jej sytuacja materialna jest dość ciężka, w związku z czym nie posiada środków finansowych na opłacenie usług adwokata lub radcy prawnego, a sama nie zna przepisów prawnych. Wskazała także, iż koszty utrzymania domu i uczących się dzieci są bardzo wysokie. Ponosi również duże wydatki na leki dla siebie i członków rodziny (dzieci mają orzeczony stopień niepełnosprawności - lekki i umiarkowany). W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach zawartym w formularzu PPF wnioskodawczyni podała, iż prowadzi czteroosobowe gospodarstwo domowe, wraz z mężem, synem i córką. Wydatki na media oszacowała na około 350 zł (energia, woda, ścieki, Internet), na podatki i ubezpieczenia – około 300 zł, na paliwo – około 400 zł miesięcznie, koszt utrzymania dzieci – około 750 zł miesięcznie, żywność – 600 zł miesięcznie. Wskazała również, iż w 2008 roku z uwagi na klęskę suszy ponieśli z mężem stratę, którą oszacowano na kwotę 10.126 zł. Mąż wnioskodawczyni zaciągnął "kredyt klęskowy" na kwotę 10.000 zł. Wnioskodawczyni oświadczyła, iż otrzymuje świadczenie emerytalne w kwocie 700 zł miesięcznie brutto. Jej mąż natomiast pracuje na gospodarstwie rolnym i osiąga z tego tytułu miesięczny dochód w wysokości 2.000 zł brutto. Wnioskodawczyni jest właścicielką mieszkania o powierzchni 38 m2, a jej maż właścicielem domu o powierzchni 100 m2 oraz nieruchomości rolnej o powierzchni 18,33 ha wraz zabudowaniami gospodarczymi. Ponadto mąż wnioskodawczyni jest właścicielem ciągnika MTZ o wartości 20.000 zł i dwóch samochodów osobowych: Volkswagena (rocznik 1985) oraz Opla Calibry (rocznik 1992). Na wezwanie referendarza sądowego wnioskodawczyni przedłożyła dokumenty źródłowe oraz dodatkowe wyjaśnienie, z których wynika, że mieszkanie o powierzchni 38 m2 wynajmuje, lokatorzy opłacają czynsz, jednak, z uwagi na to, że w mieszkaniu tym mieszka syn siostry, wnioskodawczyni nie pobiera opłaty za najem. Składając do akt kserokopie rachunków wnioskodawczyni udokumentowała ponoszone wydatki, wykazane w formularzu PPF. Przedstawiła ponadto faktury VAT dotyczące zakupów środków chemicznych i urządzeń wykorzystywanych w gospodarstwie rolnym dokonanych w okresie od marca do czerwca 2009 roku. Nadto złożyła kserokopie dwóch decyzji z 18 listopada 2008 roku, z których wynika, że mąż wnioskodawczyni otrzymał z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa 10.172,18 zł tytułem płatności obszarowych na 2008 rok oraz 3.078,80 zł tytułem płatności ONW (wspierania gospodarowania na obszarach o niekorzystnych warunkach) na 2008 rok. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku pouczył wnioskodawczynię, iż korzysta ona z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych na podstawie przepisu art. 239 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) oraz - postanowieniem z dnia 8 lipca 2009 roku, wydanym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa pomocy przez ustanowienie adwokata. W sprzeciwie z dnia 21 lipca 2009 roku od powyższego postanowienia pełnomocnik skarżącej K. B. stwierdził, iż uzyskane przez niego w 2008 roku dopłaty wyniosły 13.200 zł, nie zaś - jak to wskazano w zaskarżonym postanowieniu, 15.000 zł. Nie stanowiły one także - jego zdaniem - dodatkowego dochodu. Rozpoznając niniejszą sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: W razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym (art. 260 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Zgodnie z treścią art. 239 pkt 1 lit. a ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi strona skarżąca działanie lub bezczynność w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych. Oznacza to, że w stosunku do takich stron sąd nie podejmuje żadnego rozstrzygnięcia w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych, albowiem są one w tym zakresie zwolnione z mocy prawa. Jednakże strony zwolnione od kosztów sądowych z mocy ustawy mają możliwość domagania się przyznania prawa pomocy przez ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika z urzędu. Z tych względów należało wniosek skarżącej rozpoznać wyłącznie w części dotyczącej ustanowienia radcy prawnego. Prawo pomocy, zdefiniowane w art. 239 pkt 4 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jako prawo do pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym w zakresie określonym w prawomocnym postanowieniu o przyznaniu tego prawa, stanowi uprawnienie strony do zwolnienia od kosztów sądowych (tj. opłat - wpisu i opłaty kancelaryjnej oraz zwrotu wydatków - art. 211 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi) oraz ustanowienia dla niej profesjonalnego pełnomocnika (art. 244 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), o które może ubiegać się strona, która nie posiada dostatecznych środków umożliwiających jej prowadzenie sprawy przed sądem administracyjnym (art. 246 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Przyznanie prawa pomocy oznacza, iż ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie, zamiast strony, budżet państwa, czyli faktycznie inni obywatele. Skutki przyznania prawa pomocy znajdą bowiem odzwierciedlenie zarówno po stronie dochodowej, jak i wydatkowej budżetu, ze względu na możliwe zmniejszenie dochodów z uwagi na zwolnienie od opłat sądowych, jak i na zwiększenie wydatków ze względu na konieczność pokrycia za stronę należnego od niej zwrotu wydatków oraz ewentualnie - kosztów wynagrodzenia przyznanego jej zawodowego pełnomocnika. Dlatego w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonywania wyboru pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a odstąpieniem od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP), czego wyrazem na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego jest regulacja zawarta w art. 199 i art. 214 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zwolnienie - jako odstępstwo od tego obowiązku - należy traktować w sposób wyjątkowy (zob. na temat prawa pomocy H. Knysiak - Molczyk, Prawo pomocy w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, PS 2003, nr 11-12, s. 72-93; P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" (w:) J. Stelmasiak, J. Niczyporuk, S. Fundowicz (red.), Polski model sądownictwa administracyjnego, Lublin 2003, zob. także postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 7 września 2006 roku, sygn. II SA/Ol 588/06, Baza Orzeczeń LEX nr 191863; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 2004 roku, sygn. akt FZ 507/04, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Ustanowienie zawodowego pełnomocnika z urzędu, jak już wskazano powyżej, stanowi instytucję wyjątkową i dlatego może być stosowane jedynie wtedy, gdy strona istotnie nie posiada żadnych możliwości finansowych zapłaty należności związanych z wyborem zawodowego pełnomocnika, przy czym jej sytuacja finansowa jest tego rodzaju, że zapłata kosztów związanych z postępowaniem sądowym spowodowałaby utratę płynności finansowej i mogła przyczynić się do uszczerbku utrzymania koniecznego dla wnioskodawcy i jego rodziny. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej uzależnione jest w pierwszej kolejności od sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawcy i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Skoro przepisy dotyczące prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, że to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, to rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym, to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Przepisy dotyczące przyznania prawa pomocy wymuszają na wnioskodawcy zawarcie we wniosku niezbędnych do oceny jego sytuacji majątkowej i rodzinnej danych. Powyższe wprost wynika z treści art. 246 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, iż przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Gdy wniosek o przyznanie prawa pomocy odpowiada wymogom formalnym, lecz oświadczenie strony w nim zawarte jest niewystarczające do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości możliwe jest przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego. Art. 255 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nakłada na stronę obowiązek złożenia, na wezwanie sądu, dodatkowych oświadczeń lub dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Sąd rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy na podstawie treści wniosku oraz przedstawionych przez wnioskodawcę dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, o ile wnioskodawca był wzywany do ich złożenia i wezwanie wykonał. W niniejszej sprawie wnioskodawczyni domagała się przyznania prawa pomocy poprzez ustanowienie radcy prawnego z urzędu. W ocenie Sądu treść wniosku oraz nadesłanych na wezwanie Sądu dokumentów zawierała dostateczny materiał informacyjny dla prawidłowej oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawczyni. Rozpoznając wniosek skarżącej Sąd miał w szczególności na uwadze, iż brak możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania oznacza, że strona obiektywnie nie może tychże kosztów ponieść. Jeżeli więc strona bez ważnego powodu nie wykorzystuje w całości lub w części swoich możliwości zarobkowych, to przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy należy przyjąć, że stan majątkowy i dochody strony są takie jakie miałaby ona, gdyby w pełni wykorzystywała swoje możliwości zarobkowe. W tym miejscu wskazać należy, iż wnioskodawczyni podała, że jest właścicielką mieszkania, które wynajmuje synowi siostry, od którego jednak nie pobiera czynszu z tego tytułu. Ponadto wraz z mężem prowadzi gospodarstwo rolne składające się z domu, gruntów rolnych i budynków gospodarczych. Wskazane składniki majątkowe mogą stanowić źródło pożytków. Nieruchomości pozostające we własności wnioskodawczyni i jej małżonka mogą być także przedmiotem zabezpieczenia kredytu lub pożyczki bankowej, a uzyskane w ten sposób środki mogą być przeznaczone na pokrycie kosztów ustanowienia zawodowego pełnomocnika z wyboru. Dobrowolne odstąpienie od pobierania czynszu z tytułu najmu mieszkania należy przy tym ocenić jako niewykorzystanie w pełni przez wnioskodawczynię jej możliwości zarobkowych. Wynajmowanie mieszkania osobie bliskiej nie uzasadnia odstąpienia od pobierania czynszu w sytuacji, w której - jak twierdzi skarżąca, ponosi ona znaczne wydatki na utrzymanie rodziny. Rezygnacja z tego źródła dochodu pozwala - zdaniem Sądu, przyjąć, iż wnioskodawczyni znajduje się w sytuacji majątkowej lepszej, niż stara się to przedstawić we wniosku. Ponadto spośród wydatków wykazanych przez wnioskodawczynię część stanowią koszty prowadzenia gospodarstwa rolnego (np. podatki i ubezpieczenia, zakup środków chemicznych, urządzeń), zatem należy mieć na uwadze, że wydatki w tym zakresie są częściowo rekompensowane przyznawanymi małżonkowi wnioskodawczyni płatnościami obszarowymi oraz płatnościami ONW. Mimo, iż ww. płatności są przyznawane jednorazowo w określonym czasie to jednak stanowią one dodatkowy dochód, który pozwala na pokrycie przynajmniej części wydatków związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Takie dopłaty małżonek skarżącej otrzymał pod koniec 2008 roku i złożył o nie wniosek na rok 2009. Prawo pomocy - jak to już podkreślano powyżej, stanowi instytucję szczególną, zarezerwowaną wyłącznie dla podmiotów znajdujących się w bardzo trudnej sytuacji finansowej, uniemożliwiającej pokrycie kosztów prowadzonego postępowania. Przyznanie prawa pomocy uzależnione jest bowiem od wykazania zupełnego braku środków, z których mogłyby zostać pokryte koszty postępowania sądowoadministracyjnego, jak również koszty udzielonej pomocy prawnej z wyboru. Oznacza to, że sytuacja materialna wnioskodawcy musi być skrajnie ciężka, wykluczająca możliwość wygospodarowania środków na pokrycie tych kosztów (por. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 25 lutego 2008 r., sygn. akt II SA/Bk 2/08, nie publikowane). Z informacji przedstawionych przez wnioskodawczynię nie wynikało natomiast, aby jej sytuacja materialna, zarobkowa i rodzinna była na tyle trudna, aby pokrycie kosztów pomocy prawnej ustanowionej z wyboru skutkowało uszczerbkiem utrzymania koniecznego dla wnioskodawczyni i jej rodziny. Z tych też przyczyn Sąd, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.