II SA/Gd 311/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Krzysztof Kaszubowski Sędziowie: Sędzia NSA Joanna Zdzienicka-Wiśniewska Asesor WSA Jakub Chojnacki (spr.) po rozpoznaniu w dniu 5 czerwca 2024 r. w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 19 stycznia 2024 r., nr SKO Gd/4541/23 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Pan M. S. (dalej: skarżący) wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku (dalej: SKO) z 22 lutego 2024 r. w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego. Zaskarżoną decyzję wydano w następującym stanie faktycznym i prawnym: Skarżący wnioskiem z 19 maja 2023 r. zwrócił się do Prezydenta Miasta Starogard Gdański (dalej: Prezydent) o przyznanie świadczenie pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką. Prezydent decyzją z 12 grudnia 2023 r. odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że w dniu 7 czerwca 2023 r. pracownik socjalny podjął pierwszą próbę przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu sprawowania opieki. Na miejscu zastał tylko A. S. (matkę skarżącego), która oświadczyła, że skarżący pojechał na zaplanowane wcześniej badania do szpitala. Pobyt w szpitalu miał trwać do 9 czerwca. W trakcie wizyty pracownika socjalnego Pani S. była sama, stwierdziła że pod nieobecność pomaga skarżącego pomaga jej drugi syn K. W dniu 13 czerwca 2023 r. pracownik socjalny podjął kolejną próbę przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania i sprawowania opieki. W mieszkaniu zastał skarżącego wraz z niepełnosprawną matką. Skarżący podał w trakcie wywiadu, że mieszka z matką od momentu opuszczenia zakładu karnego w marcu br. Jest kawalerem, posiada wykształcenie podstawowe. Ostatnie zatrudnienie miało miejsce w zakładzie karnym - praca jako kucharz, pomoc kuchenna. Od czasu opuszczenia zakładu karnego nie wykonywał żadnej pracy, nie pobiera żadnych świadczeń z innych instytucji. W kwietniu zarejestrował się w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna. Gospodarstwo domowe utrzymuje się z emerytury oraz zasiłku pielęgnacyjnego matki. Skarżący nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, a stan zdrowia pozwala mu na sprawowanie opieki nad matką. Skarżący oświadczył, że wcześniej matką opiekował się brat – R. S. (do 2020 r., potem trafił do Zakładu Karnego), następnie niepełnosprawnej pomagała sąsiadka i drugi brat – K. S. Matka skarżącego choruje na osteoporozę, upośledzenie funkcji układu trawiennego (celiakia), upośledzenie funkcji układu nerwowo-mięśniowo-szkieletowego, układu moczowego, problemy z trzustką, problemy z poruszaniem się. Zgodnie ze słowami skarżącego, pomaga on niepełnosprawnej matce podczas wychodzenia z domu, gdy idzie do lekarza albo na badania, gdy matka bierze kąpiel (czuje się bezpieczniej, gdy jest ktoś w domu). Pani A. S. nie jest osobą leżącą, porusza się przy pomocy kuli (w mieszkaniu są zamontowane poręcze, których niepełnosprawna może się przytrzymać), samodzielnie korzysta z toalety, dba o higienę osobistą, sama się kąpie, zmienia pieluchomajtki, sama spożywa posiłki, które przygotowuje skarżący, sama pilnuje dawkowania i zażywania leków, sama kontaktuje się z lekarzami i załatwia sprawy medyczne. Skarżący zajmuje się sprzątaniem mieszkania, wiesza i zdejmuje pranie, robi zakupy, chodzi z matką na spacery. Skarżący wskazał, że niepełnosprawna matka może zostawać sama w domu, obecnie nie korzysta z żadnych rehabilitacji. W uwagach do wywiadu środowiskowego pracownik socjalny wskazał, że pomimo swoich chorób i legitymowania się orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS, A. S. jest osobą w dużym stopniu samodzielną. Pomocy wymaga przede wszystkim podczas wychodzenia z domu lub przy niektórych czynnościach domowych. Pracownik wskazał również, że zakres sprawowanej przez opieki nie jest na tyle absorbujący, aby skarżący nie mógł podjąć zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze, tym bardziej, że w razie konieczności w opiece nad matką może liczyć na pomoc brata K. Ponadto wymienione przez skarżącego czynności takie jak sprzątanie, robienie zakupów, robienie prania czy gotowanie, to tzw. czynności dnia codziennego, wykonywane we wszystkich gospodarstwach domowych, również osób pracujących. Mieszkając wspólnie z matką i prowadząc jedno gospodarstwo domowe, skarżący robi to wszystko również dla siebie. Prezydent zwrócił też uwagę na rozbieżności pomiędzy tym, co skarżący zawarł w oświadczeniu dołączonym do wniosku (tam zakres czynności opiekuńczych był znacznie szerszy, wynikało wręcz z niego, że p. S. nie jest w stanie samodzielnie wykonywać żadnych czynności), a tym co oświadczył pracownikowi socjalnemu do wywiadu środowiskowego ("Moja mama nie jest osobą leżącą, porusza się przy pomocy kuli .... Mama sama dba o swoją higienę osobistą, sama się kąpie, sama zmienia sobie pieluchomajtki, sama korzysta z toalety, sama spożywa posiłek, posiłki przygotowujemy wspólnie, sama pilnuje i zażywa leki, sama kontaktuje się z lekarzami, załatwia sprawy medyczne"). Prezydent podniósł również, że skarżący składając dodatkowe wyjaśnienia oświadczył, że po opuszczeniu zakładu karnego zaczął opiekować się matką, ponieważ brat K. ze względu na pracę i swoją rodzinę nie jest w stanie zapewnić należytej opieki mamie oraz że stan zdrowia niepełnosprawnej pogarsza się z miesiąca na miesiąc, zostały m.in. zdiagnozowane zmiany neurologiczne mózgu, dodatkowo występują nowotwory niezłośliwe tkanki łącznej i tkanek miękkich. Do tego dochodzi obrzęk stawu skokowego, żylaki kończyn dolnych, zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa, choroba zwyrodnieniowa stawów kolanowych. Zgodnie z oświadczeniem skarżącego, liczne schorzenia przyczyniają się u niepełnosprawnej do zawrotów głowy, występują zaburzenia równowagi, a on zapewnia matce wsparcie w każdym aspekcie, zapewnia jej bezpieczeństwo i komfort psychiczny. Skarżący wskazał na czynności usługowo-opiekuńcze, które wykonuje przy niepełnosprawnej, w tym pomoc w wykonywaniu czynności higienicznych, wymiana pieluchomąjtek, smarowanie maściami, pomiary ciśnienia, przygotowywanie leków, przygotowywanie posiłków, robienie masaży, układanie do snu. Ponadto sprzątanie, pranie, prasowanie, robienie zakupów, realizacja recept, umawianie na wizyty lekarskie, towarzyszenie podczas wizyt, załatwianie spraw urzędowych, czytanie książek, prasy. Zdaniem organu pierwszej instancji, nie sposób nie zauważyć, że oświadczenie z 3 lipca 2023 r. jest niespójne z tym, co skarżący oświadczył w dniu 13 czerwca 2023 r. do wywiadu środowiskowego. Prezydent końcowo wskazał, że czynności opiekuńcze, jakie wykonuje skarżący przy matce i czas jaki poświęca na ich wykonywanie nie wykluczają go z rynku pracy. Ponadto, Pani A. S. nie legitymuje się orzeczeniem, z którego wynikałoby, że jej niepełnosprawność powstała przed ukończeniem 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej przed ukończeniem 25 roku życia, to nie została spełniona przesłanka warunkująca przyznanie świadczenia zgodnie z art. 17 ust 1 lit "b" ustawy o świadczeniach rodzinnych. SKO zaskarżoną do Sądu decyzją utrzymało w mocy decyzję Prezydenta. Kolegium powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., wydany w sprawie K 38/13, uznało że rozpoznając sprawę organ nie miał podstaw do odmowy przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tylko i wyłącznie na podstawie braku spełnienia przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Jednocześnie organ drugiej instancji stwierdził, że Prezydent po przeprowadzeniu postępowania w sprawie w sposób zgodny z wymogami prawa, w szczególności po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, zasadnie uznał, że rozmiar i zakres opieki sprawowanej przez wnioskodawcę nad matką A. S. nie wymusza rezygnacji z podjęcia pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Kolegium podzieliło w powyższym zakresie ustalenia i ocenę prawną dokonaną przez organ pierwszej instancji. We wniesionej do Sądu skardze domagano się uchylenia decyzji organów obu instancji i orzeczenia o istocie sprawy, zasądzenia kosztów postępowania oraz rozpoznania sprawy w trybie uproszczonym. Decyzji SKO zarzucono naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Odpowiadając na skargę SKO wniosło o jej oddalenie oraz rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Sąd zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.) – dalej jako "u.ś.r." (w wersji obowiązującej w dacie wydawania zaskarżonej decyzji), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: matce lub ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z kolei w myśl art. 17 ust. 1b u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. W pierwszej kolejności wyjaśnić należy, że SKO słusznie uznało, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. winien być interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z którego wynika, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18. roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji, przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez wskazanej przesłanki. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Z tego powodu argument dotyczący daty powstania niepełnosprawności podopiecznej, nie mógł stanowić podstawy do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy natomiast stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. System świadczeń rodzinnych został bowiem tak skonstruowany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Jednak wówczas wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo skutkowy. Ustawodawca wymaga zatem, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy, pozostawały w bezpośrednim i ścisłym związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r., I OSK 516/19). W niniejszej sprawie organy obu instancji prawidłowo uznały, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad matką. Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wprost wynika, że matka skarżącego pomimo swojego stanu zdrowia jest osobą w znacznym stopniu samodzielną. Wymaga pomocy w stosunkowo wąskim zakresie, to jest podczas wychodzenia z domu lub przy niektórych czynnościach domowych. Jednocześnie podopieczna nie jest osobą leżącą, porusza się przy pomocy kuli (w mieszkaniu są zamontowane poręcze, których niepełnosprawna może się przytrzymać), samodzielnie korzysta z toalety, dba o higienę osobistą, sama się kąpie, zmienia pieluchomajtki, sama spożywa posiłki, które przygotowuje skarżący, sama pilnuje dawkowania i zażywania leków, sama kontaktuje się z lekarzami i załatwia sprawy medyczne. Rację mają organy obu instancji, że czynności takie jak sprzątanie, robienie zakupów, robienie prania czy gotowanie, to tzw. czynności dnia codziennego, wykonywane we wszystkich gospodarstwach domowych, również osób pracujących. Mieszkając wspólnie z matką i prowadząc jedno gospodarstwo domowe, skarżący robi to wszystko również dla siebie i jak w wieku domach, mógłby to robić przed lub po pracy. Zauważyć przy tym należy, że oświadczanie skarżącego złożone trzy tygodnie po przeprowadzonym wywiadzie środowiskowym, w zakresie stanu zdrowia matki oraz zakresu sprawowanej przez niego opieki stoi w sprzeczności z jego oświadczeniem składanym przy tym wywiadzie. W szczególności wskazywane przez skarżącego pogorszenie stanu zdrowia matki, nie znajduje potwierdzenia w dokumentacji medycznej. Co więcej, uznać należy że okoliczność przebywania podopiecznej samej w domu, w czasie próby przeprowadzenia wywiadu środowiskowego (7 czerwca 2023 r.), potwierdza jedynie okoliczności wskazywane przez skarżącego w wywiadzie środowiskowym, w szczególności możliwość przebywania podopiecznej samodzielnie w domu. Nie może także umknąć dodatkowo uwadze, że wedle oświadczenia podopiecznej, może ona liczyć na pomoc drugiego syna – K. Wiarygodności twierdzeń skarżącego nie wzmacnia także treść oświadczenia złożonego wraz z wnioskiem o przyznanie opieki, wedle którego stan zdrowia matki i zakres czynności opiekuńczych radykalnie odbiega od sytuacji, którą zastał na miejscu pracownik socjalny. W przedmiotowej sprawie brak jest dowodów pozwalających na zakwestionowanie prawidłowości ustaleń faktycznych dokonanych przez pracownika socjalnego, potwierdzonych przez skarżącego własnoręcznym podpisem, znajdującym się na formularzu wywiadu. Wyjaśnienia wtedy złożone, spójne są z obserwacjami poczynionymi przez pracownika socjalnego i pozwoliły na dokonanie przez organy instancji prawidłowego ustalenia stanu faktycznego sprawy. Następcza zmiana stanowiska skarżącego, niemająca potwierdzenia w innych dowodach, musi być oceniona jako prezentowanie wersji dla niego korzystnej z punktu widzenia możliwości uzyskania wnioskowanego świadczenia, jednakże wersja ta sprzeczna jest z ustalonym przez organy stanem faktycznym sprawy. Mając powyższe na względzie, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.) skargę oddalił. Sprawę rozpoznano w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 P.p.s.a, zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy, przy czym w przedmiotowej sprawie wnioski takie złożył skarżący i organ.