II SA/Gd 34/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Diana Trzcińska Sędziowie: Sędzia NSA Joanna Zdzienicka-Wiśniewska Asesor WSA Jakub Chojnacki (spr.) po rozpoznaniu w dniu 8 maja 2024 r. w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi M. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 14 listopada 2023 r., sygn. akt SKO Gd/4440/23 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku na rzecz skarżącej M. W. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania. Pani M. W. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 14 listopada 2023 r. w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego. Zaskarżoną decyzję wydano w następującym stanie faktycznym i prawnym: Burmistrz Miasta i Gminy Gniew decyzją z 21 czerwca 2023 r. odmówił skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad mężem J.W. Wskazanym przez Burmistrza powodem odmowy było pozostawanie podopiecznego w związku małżeńskim oraz to, że jego niepełnosprawność powstała w 39. roku życia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Burmistrza. Organ drugiej instancji uznał, że wiek powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki nie powinien stanowić przesłanki negatywnej przyznania świadczenia i kryterium to w ogóle nie powinno być brane pod uwagę przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Wedle Kolegium, Burmistrz niezasadnie odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, powołując się na przesłankę z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Ponadto, ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na osobę pozostającą w związku małżeńskim jest dopuszczalne, o ile współmałżonek spełnia warunek wskazany w art. 17 ust. 1 u.ś.r., tzn. rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym. Kolegium uznało jednakże, że świadczenie nie może zostać przyznane, bowiem nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1 u.ś.r., w postaci związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z aktywności zawodowej i niepodejmowaniem jej, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Wskazują na to następujące okoliczności: - wnioskująca nie zrezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym małżonkiem. Jak bowiem wynika z ustaleń organu pierwszej instancji, aktywność zawodowa wnioskującej zakończyła się w 2009 r., W kolejnych latach wnioskująca nie podejmowała zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, jak również nie rejestrowała się jako osoba bezrobotna. Z przedłożonego orzeczenia o niepełnosprawności oraz załączonych dokumentów medycznych wynika, że w połowie 2018 r. stan zdrowia J. W. uległ znacznemu pogorszeniu. Od czerwca 2018 r. J. W. jest osobą leżącą, dotkniętą postępującym otępieniem i niedowładem. Za osobę niepełnosprawną w znacznym stopniu uznany został od 18 lipca 2018 r. Przyjąć należy więc, że od połowy 2018 r. J. W. wymaga opieki. W tym okresie wnioskująca była już jednak osobą od wielu lat zupełnie bierną zawodowo i nie podejmującą działań mających na celu podjęcie pracy zarobkowej. Podejmując się więc sprawowania opieki nad małżonkiem w 2018 r., strona nie zrezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej; - w przypadku wnioskującej nie może być mowy o niepodejmowaniu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Kolegium zgodziło się z oceną pracownika socjalnego przeprowadzającego wywiad środowiskowy, że stan zdrowia J. W. oraz zakres opieki, jakiej on wymaga, nie pozwala na jednoczesne wykonywanie pracy zarobkowej. Jednak, żadne okoliczności sprawy nie pozwalają na stwierdzenie, że sprawowanie opieki nad mężem jest dla wnioskującej przeszkodą w podjęciu pracy. Okoliczności sprawy wskazują na to, że wnioskująca pozostawałaby osobą bierną zawodowo niezależnie od tego, czy sprawowałaby opiekę nad mężem, czy też nie. W 2018 r., kiedy zaszła konieczność intensywnej opieki nad niepełnosprawnym, strona od 9 lat nie pracowała zarobkowo i nie podejmowała też żadnych działań zmierzających do podjęcia pracy zarobkowej. Strona miała wówczas 54 lata, a więc zbliżała się do osiągnięcia wieku emerytalnego. W konsekwencji uzasadniony jest wniosek, że całkowita bierność zawodowa strony była i jest jej wyborem życiowym i nie wynika z konieczności opiekowania się niepełnosprawnym, a w konsekwencji można uznać, że strona - nawet, gdyby nie opiekowała się niepełnosprawnym, nie podjęłaby pracy zarobkowej. W przypadku osoby od wielu lat niepracującej zarobkowo i niepodejmującej działań nakierowanych na podjęcie pracy zarobkowej - i to zanim pojawiła się konieczność sprawowania opieki nad członkiem rodziny – nie sposób mówić o realnej gotowości i realnej zdolności do podjęcia pracy. O takiej gotowości może być natomiast mowa wówczas, gdy strona wolę pozostania osobą aktywną zawodowo manifestuje określonym zachowaniem, m.in. wykonując pracę zarobkową lub poszukując pracy lub też podejmując działania w celu podniesienia kwalifikacji zawodowych, zanim wystąpiła konieczność sprawowania opieki. W niniejszej sprawie żadne okoliczności dotyczące wnioskującej nie pozwalają na stwierdzenie, że niepodejmowanie przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej jest efektem wyłącznie opieki sprawowanej nad niepełnosprawnym małżonkiem. We wniesionej do Sądu skardze domagano się uchylenia decyzji organów obu instancji oraz zasądzenia kosztów postępowania. Wniesiono także o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Decyzji Kolegium zarzucono naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy oświadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Odpowiadając na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie. Sąd zważył, co następuje: Skarga była uzasadniona. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm. – dalej jako "u.ś.r."), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.) Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia (art. 17 ust. 1b u.ś.r.). Po pierwsze, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. winien być interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z którego wynika, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18 roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez wskazanej przesłanki. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Sąd w składzie orzekającym podziela stanowisko Kolegium w zakresie braku podstaw do uznania, że na gruncie niniejszej sprawy podstawę odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego może stanowić art. 17 ust. 1b u.ś.r. Po drugie, Kolegium prawidłowo uznało, że pozostawanie podopiecznego w związku małżeńskim ze skarżącą nie stanowi negatywnej przesłanki uzyskania przez nią świadczenia pielęgnacyjnego. Z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skutecznie ubiegać się może jedynie osoba określona w punktach od 1 do 4 tego przepisu, która sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną (legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji) w takim wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy. Prawidłowo Kolegium uzasadniło możliwość ubiegania się o to świadczenie przez współmałżonka osoby niepełnosprawnej. W myśl art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Należy podkreślić, że w judykaturze prezentowane jest jednolite stanowisko, zgodnie z którym przywołany przepis nie stanowi przeszkody w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy wnioskodawcą jest współmałżonek osoby niepełnosprawnej. Odmienna wykładnia tego przepisu stoi w sprzeczności z założeniami dotyczącymi obowiązku alimentacyjnego oraz obowiązku wzajemnej pomocy między małżonkami wynikającymi z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W związku z powyższym należało uznać, że fakt, iż osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim nie jest przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, gdy wniosek o przyznanie świadczenia złożył małżonek (por. wyrok WSA w Gliwicach z 20 grudnia 2023 r., sygn. akt II SA/Gl 1549/23, dostępne na orzeczenia.nsa.gov.pl). Skarżąca jako żona, należy zatem do kręgu osób uprawnionych do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w związku z opieką nad mężem. Błędnie, jednakże Kolegium dokonało oceny przesłanki związku przyczynowo- skutkowego pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką nad mężem a niepodejmowaniem zatrudnienia. W utrwalonym orzecznictwie przyjmuje się, że rezygnację z czegokolwiek należy rozumieć nie tylko jako zaprzestanie konkretnego działania, ale także jako jego niepodejmowanie z uwagi na wystąpienie przeszkody uniemożliwiającej to działanie. Wykładnia omawianego pojęcia musi się więc odbywać przez pryzmat celu jakiemu służą świadczenia opiekuńcze, którym jest zrekompensowanie osobom wymagającym opieki i osobom opiekę tę sprawującym, utraconego zarobku i wydatków związanych z koniecznością zapewnienia tej opieki. Z punktu widzenia celu, nie jest istotne czy nastąpiła rezygnacja z zatrudnienia, czy rezygnacja z podjęcia zatrudnienia. Istotne jest natomiast to, czy zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku istnieje bezpośredni związek ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną osobą. Taka wykładnia znajduje pełne umocowanie w wartościach przyjętych w preambule Konstytucji RP, gwarantującej godność człowieka pozbawionego zdolności do samodzielnej egzystencji, w konstytucyjnej zasadzie demokratycznego państwa prawnego, urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej i konstytucyjnej zasadzie równości wobec prawa (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 28 maja 2020 r., sygn. III SA/Gd 408/20, opublikowany na orzeczenia.nsa.gov.pl). Przesłanka niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia powinna być zatem odczytywana jako niepozostawanie w zatrudnieniu wynikające z konieczności sprawowania opieki, której mowa w art. 17 ust.1 u.ś.r. W okolicznościach niniejszej sprawy bezspornym było, że mąż skarżącej wymaga stałej i długotrwałej opieki w zakresie wykluczającym podjęcie przez skarżącą zatrudnienia choćby w minimalnym zakresie. Stan taki stanowi przesłankę niepodejmowania zatrudnienia w związku z koniecznością opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Okoliczność braku aktywności zawodowej skarżącej w okresie poprzedzającym konieczność opieki nad mężem nie wyklucza uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Na marginesie zauważyć należy, że przyczyny niepodejmowania zatrudnienia nie muszą mieć charakteru stałego i mogą ulegać zmianie np. w związku z bieżącą sytuacją życiową. Nawet gdyby uznać twierdzenia Kolegium (w gruncie rzeczy niewykazane) dotyczące przyczyn bierności zawodowej skarżącej przed rokiem 2018 (przed rozpoczęciem sprawowania intensywnej opieki nad mężem), to biorąc pod uwagę doświadczenie życiowe można przyjąć, że nowa sytuacja życiowa w jakiej znalazła się skarżąca w związku ze stanem zdrowia męża, spowodowała u niej potrzebę zarobkowania, które w okolicznościach przedmiotowej sprawy jest obiektywnie niemożliwe. Stwierdzić zatem należało, że wbrew stanowisku organu drugiej instancji, w przedmiotowej sprawie istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. Nie było zatem podstaw do odmowy przyznania świadczenia z tego powodu. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm. -dalej jako "P.p.s.a."), uchylił zaskarżoną decyzję uznając to za wystarczające do ponownego, właściwego załatwienia sprawy. Kolegium posiada bowiem kompetencje merytoryczno-reformacyjne umożliwiające wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, zgodnego z wiążącą oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w niniejszym wyroku. Sąd orzekał w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, korzystając z przepisu art. 119 pkt 2 P.p.s.a., bowiem wniosek w tej sprawie w skardze złożyła skarżąca. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 P.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2023 r. poz. 1964), zasądzając od Kolegium na rzecz skarżącej kwotę 480 zł, na którą składa się wynagrodzenie pełnomocnika.