II SA/Gd 390/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Krzysztof Kaszubowski (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz Asesor WSA Wojciech Wycichowski po rozpoznaniu w dniu 8 października 2025 r. w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi A. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 27 marca 2025 r. nr SKO.421.44.2025 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy Potęgowo z dnia 17 lutego 2025 r. nr 524.1.2025.CN. A. W. zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego. Zaskarżone rozstrzygnięcie zostało wydane w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych: Wnioskiem z dnia 9 stycznia 2025 r. A. W. (dalej jako: "strona", "skarżąca", "wnioskodawczyni") zwróciła się o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, J. K. Z akt sprawy wynika, że J. K. (ur. 19 listopada 1951 r.) jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym legitymującą się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności z dnia 3 grudnia 2024 r. wydanym przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Słupsku. Symbol przyczyny niepełnosprawności to 05-R, 10-N. Nie da się ustalić daty, od której istnieje niepełnosprawność. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 29 czerwca 2022 r. Orzeczenie wydano na stałe. Niepełnosprawna wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz korzystania z systemu środowiskowego wsparcia samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług specjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki a także zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze i środki techniczne ułatwiające funkcjonowanie. Na podstawie ustaleń dokonanych przez pracownika socjalnego w trakcie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 3 lutego 2025 r. a także na podstawie złożonych przez wnioskodawczynię oświadczeń ustalono, że J. K. cierpi na nadciśnienie, dnę moczanową, jest po operacji kręgosłupa i kolana. Jest osobą niesamodzielną, wymagającą stałej opieki, którą zapewnia jej córka. Niepełnosprawna mieszka razem z mężem, którego stan zdrowia uniemożliwia mu sprawowanie nad nią opieki. Mąż niepełnosprawnej choruje na arytmię serca, ma problemy z kręgosłupem w części szyjnej i lędźwiowej oraz liczne schorzenia związane z podeszłym wiekiem. Legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Zły stan zdrowia ojca wnioskodawczyni i niemożność sprawowania opieki nad żoną znajduje potwierdzenie w zaświadczeniu lekarskim wystawionym przez lekarza chorób wewnętrznych. Małżonkowie mają pięcioro dzieci, z czego czworo - ze względu na sytuację życiową i rodzinną - nie jest w stanie zapewnić matce opiekę. Opiekę nad matką sprawuje wnioskodawczyni. Wnioskodawczyni prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z mężem, który pracuje za granicą i często wyjeżdża. Małżonkowie zamieszkują obok rodziców wnioskodawczyni. Strona nie pracuje i nie podejmuje żadnych prac dorywczych z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad matką. Opieka nad matką polega przede wszystkim na utrzymaniu higieny osobistej, przygotowywaniu posiłków podawaniu leków, sprzątaniu, praniu, robieniu zakupów, organizowaniu i towarzyszeniu w regularnych wizytach u lekarzy specjalistów, załatwianiu czynności urzędowych. Z dokumentacji sprawy wynika, że wnioskodawczyni posiadała prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach obowiązujących do 31 grudnia 2023 r., na podstawie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 9 grudnia 2022 r., przyznanego na okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 sierpnia 2024 r. Prawo do świadczenia pielęgnacyjnego zostało przedłużone decyzją Kolegium z dnia 27 września 2024 r. do dnia 31 marca 2025 r., jednak nie dłużej niż do dnia, w którym nowe orzeczenie o niepełnosprawności albo nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, stanie się ostateczne. Decyzją z dnia 17 lutego 2025 r. Wójt Gminy Potęgowo odmówił wnioskodawczyni przyznania żądanego świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie organu, choć strona spełnia przesłanki wynikające z art. 17 ust. 1, 1a i art. 17 b ust. 5 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2024 r., poz. 323 ze zm.; dalej jako: "u.ś.r.") w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r. oraz art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429 ze zm.; dalej jako: "u.ś.w.") to jednak w przedmiotowej sprawie nie zostały spełnione przesłanki wynikające z art. 17 ust. 1b u.ś.r., albowiem niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała po 25 roku życia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku, po rozpoznaniu odwołania, decyzją z dnia 27 marca 2025 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. W uzasadnieniu, przywołując m. in. treść przepisu art. 63 ust. 1-4 u.ś.w. i art. 17 – 17b ust. 1 u.ś.r. Kolegium w pierwszej kolejności wyjaśniło, że w jego ocenie organ I instancji niezasadnie odmówił stronie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wskazując na przepis art. 17 ust.1b u.ś.r., bez uwzględnienia treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego sygn. akt K 38/14. Niemniej jednak, zdaniem Kolegium, powyższe uchybienie nie pozwala na wydanie rozstrzygnięcia zgodnego z wolą odwołującej, albowiem w sprawie występuje negatywna przesłanka uniemożliwiająca przyznanie prawa do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, stypizowana w treści art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit.a u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostawała w związku małżeńskim, chyba że jej współmałżonek legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku A. W. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o wydanie orzeczenia merytorycznego a także o zasądzenie kosztów postępowania. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 k.p.a. poprzez niewypełnienie przez organ obowiązku wszechstronnego i wyczerpującego wyjaśnienia wszystkich istotnych dla wyniku sprawy okoliczności, w szczególności oceny na czym miała polegać ocena stopnia niepełnosprawności męża J. K. Zarzuciła ponadto naruszenie art. 17 u.ś.r. poprzez jego wadliwe zastosowanie. W uzasadnieniu wskazała, że kwestią istotną dla rozstrzygnięcia jest obowiązywanie przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Skarżąca zwróciła uwagę, że decyzją Kolegium z 27 września 2024 r. przedłużono przyznanie świadczenia do dnia 31 marca 2025 r. W jej ocenie dla przedłużenia decyzji przepis o małżonku osoby niepełnosprawnej nie obowiązuje. Podniosła dodatkowo, że jej ojciec jest osobą niepełnosprawną, wymagająca opieki, która ze względu na swój stan zdrowia nie jest w stanie sprawować opieki nad małżonkiem. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.; dalej jako: "P.p.s.a.") stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. W jej wyniku decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c P.p.s.a.). Z przepisu art. 134 § 1 P.p.s.a. wynika, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Tym samym, sąd ma prawo i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został w skardze podniesiony. Należy również wskazać, że w myśl art. 119 pkt 2 P.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Aktem poddanym sądowej kontroli jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z 27 marca 2025 r. utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy Potęgowo Gdańska z 17 lutego 2025 r. odmawiającą A. W. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką J. K. W podstawie prawnej wskazanych rozstrzygnięć jako ich materialnoprawną podstawę organy obu instancji wskazały ustawę z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, przy czym Prezydent, jako miejsce publikacji, wskazał Dziennik Ustaw z 2024 r., poz. 323, natomiast Kolegium - Dziennik Ustaw z 2023 r., poz. 390). Organ I instancji na s. 1 swojej decyzji wskazał, że: "zgodnie z art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym, w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe". Organ odwoławczy przepis ten powtórzył i przytoczył treść przepisów regulujących przyznawanie świadczenia pielęgnacyjnego w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r. Żaden z organów administracji nie uzasadnił jednak, dlaczego w ich ocenie należy stosować przepisy u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r. Należy przy tym zauważyć, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługiwało: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmowali lub rezygnowali z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Od dnia 1 stycznia 2024 r., na podstawie art. 43 ust. 1 pkt 4 lit. a ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r. poz. 1429 z późn. zm.) - dalej: "u.ś.w.", art. 17 ust. 1 u.ś.r. otrzymał następujące brzmienie: świadczenie pielęgnacyjne przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359 oraz z 2022 r. poz. 2140) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, 3) opiekunowi faktycznemu dziecka, 4) rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego - jeżeli sprawują opiekę nad osobą w wieku do ukończenia 18. roku życia legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zmiana, jaka nastąpiła w wyniku nowelizacji wskazanego przepisu względem poprzedniego stanu prawnego oznacza, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli niepełnosprawny członek rodziny jest osobą, która ukończyła 18 rok życia. Osoby te od 1 stycznia 2024 r. zostały objęte nową formą wsparcia ze strony Państwa w postaci świadczenia wspierającego, którego celem jest udzielanie osobom niepełnosprawnym mającym potrzebę wsparcia pomocy służącej częściowemu pokryciu wydatków związanych z zaspokojeniem szczególnych potrzeb życiowych tych osób. Zdaniem Sądu, przepisy u.ś.r. dotyczące przyznawania świadczeń pielęgnacyjnych w brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej mocą przepisów u.ś.w., czyli przed 1 stycznia 2024 r., należało stosować wobec tych osób, które najpóźniej do dnia 31 grudnia 2023 r. złożyły wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego i jednocześnie przed tą datą nabyły prawo do wnioskowanego świadczenia. Tylko w przypadku tych osób można mówić o potrzebie stosowania starych regulacji z powodu nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego pod ich rządami. Oba wskazane warunki przełamujące zasadę działania nowego prawa powinny zaistnieć łącznie, co oznacza, że organ nie możne poprzestawać na stwierdzeniu powstania prawa do świadczenia w dacie przed 31 grudnia 2023 r. Ten wniosek opiera się na początkowym zdaniu art. 63 ust. 1 u.ś.w., gdzie ustawodawca wyraźnie wyodrębnił kategorie spraw o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy w brzmieniu dotychczasowym, czyli kategorie spraw ukształtowanych dotychczasową treścią art. 17 ust. 1 u.ś.r. obejmującą opiekę nad osobami dorosłymi. A contrario, sprawą o świadczenie pielęgnacyjne w brzmieniu dotychczasowych przepisów, czyli z elementem wykonywania opieki nad dorosłymi osobami niepełnosprawnymi, nie jest sprawa zainicjowana w dacie obowiązywania nowego brzmienia art. 17 ust. 1 u.ś.r. Kontekst czasowy wynikający ze zmiany prawa dokonanej 1 stycznia 2024 r. powoduje, że jest to sprawa administracyjna, na którą w warstwie normatywnej składają się nowe unormowania u.ś.r. Innymi słowy: art. 63 ust. 1 u.ś.w., jako przepis znajdujący się w rozdziale 7 tej ustawy o tytule: "Przepisy przejściowe, dostosowujące i przepis końcowy", porządkuje stosowanie przepisów wobec spraw wszczętych, ale pod rządami starego prawa, tj. sprawy o przyznanie m. in. świadczenia pielęgnacyjnego w kształcie formowanym brzmieniem sprzed dokonanej nowelizacji. Tego przepisu nie można już stosować wobec spraw zainicjowanych po dniu wejścia życie zmian skutkujących przeniesieniem publicznego wsparcia dorosłych osób niepełnosprawnych do systemu świadczeń wspierających. Względem wniosków o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożonych po 1 stycznia 2024 r. zgodnie z zasadą lex proscipit non rescipit ("prawo patrzy naprzód, nie wstecz") znajduje zastosowanie reguła działania nowego prawa, a więc wymóg zachowania określonych w nim warunków związanych z kategorią wiekową osób wymagających opieki z powodu niepełnosprawności. Ponieważ sytuacja niepełnosprawnych osób dorosłych nie pozostała poza obszarem regulacji prawnych, osoby te uzyskały systemowe wsparcie w nowej instytucji świadczenia wspierającego. W tej sytuacji ani organy administracji publicznej, ani sądy administracyjne nie mogą powoływać się na ważne racje natury aksjologicznej, przemawiające za swoistym "rozciągnięciem" dotychczasowych unormowań materialnoprawnych na postępowania wszczęte po dniu 1 stycznia 2024 r. W przedmiotowej sprawie na podkreślenie zasługują dwie kwestie. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że A. W. przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną matką przyznane wcześniejszymi decyzjami. Okoliczności tej nie można jednak potwierdzić albowiem w aktach sprawy brak jakichkolwiek decyzji (potwierdzonych za zgodność kserokopii) dotyczących wcześniejszych świadczeń. Jedynie w treści notatki służbowej z 18 lutego 2025 r. wskazano, że ostatnia wypłata świadczenia pielęgnacyjnego nastąpiła w grudniu 2024 r. Przyjmując, że faktycznie taka sytuacja miała miejsce i w sprawie należałoby stosować przepisy dotychczasowe nie sposób ustalić dlaczego odmowę przyznania świadczenia oparto o przesłankę z art. 17 ust. 1b u.ś.r. to jest o moment powstania niepełnosprawności. Istotą sprawy pozostaje jednak zasadność jej rozstrzygnięcia w oparciu o dotychczasowe brzmienie przepisów u.ś.r. Jak była o tym mowa, żaden z orzekających w sprawie organów administracji nie wyjaśnił na jakiej podstawie przyjął konieczność rozstrzygania w oparciu o dotychczas obowiązujący stan prawny. Nie ulega wątpliwości, że składając w dniu 9 stycznia 2025 r. wniosek skarżąca ubiegała się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu niepodejmowania zatrudnienia w związku z opieką nad osobą dorosłą. Wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na dorosłą matkę strona złożyła pod rządami nowych rozwiązań prawnych. Datą wszczęcia postępowania w sprawie o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, która wyznaczyła właściwy reżim prawny tej sprawy, jest data wpływu wniosku o przyznanie tego świadczenia do organu I instancji. Zatem, wbrew stanowisku orzekających w sprawie organów, sprawa zainicjowana wnioskiem skarżącej z 9 stycznia 2025 r. nie była sprawą o świadczenie pielęgnacyjne, do której należało stosować przepisy u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r. W tym przypadku nie zaistniały warunki umożliwiające stosowanie przepisów dotychczasowych. Z uwagi na datę złożenia wniosku organ pierwszej instancji miał obowiązek kierować się nowym brzmieniem art. 17 ust. 1 u.ś.r., który nie pozwala rozpatrywać wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli wnioskodawca opiekuje się dorosłym niepełnosprawnym. W odniesieniu do wniosku A. W. należało rozważyć zasadność zastosowania art. 61a § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2024 r. poz. 572) Mając na uwadze przedstawione powyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 P.p.s.a., uchylił zarówno zaskarżoną, jak i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. Ponownie rozpatrując sprawę organy administracji uwzględnią przedstawioną w niniejszym uzasadnieniu ocenę prawną. Sąd orzekał w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, korzystając z przepisu art. 119 pkt 2 P.p.s.a., bowiem wniosek w tej sprawie złożył organ administracji publicznej w odpowiedzi na skargę (k. 7 akt sądowych), a skarżąca w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu tego wniosku nie zażądała przeprowadzenia rozprawy.