II SA/Gd 457/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Kaszubowski (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz Asesor WSA Wojciech Wycichowski Protokolant Specjalista Anna Rusajczyk po rozpoznaniu w dniu 9 października 2024 r. w Gdańsku na rozprawie sprawy ze skargi P. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 28 lutego 2024 r., nr SKO.421.990.2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. P. B. zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku w sprawie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zaskarżona decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych: Wnioskiem z dnia 5 października 2023 r. P. B. zwróciła się o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, B. J. Z akt sprawy wynika, że B. J. (ur. 1 stycznia 1957 r.) jest osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 20 września 2023 r. wydanym przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Bytowie. Symbol przyczyny niepełnosprawności to 08-T. Niepełnosprawność istnieje od 66-go roku życia, ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 17 sierpnia 2023 r. Orzeczenie wydano do 30 września 2024 r. Niepełnosprawna wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne ułatwiające funkcjonowanie, a także korzystania z systemu środowiskowego wsparcia samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług specjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki. Na podstawie przeprowadzonego przez pracownika socjalnego wywiadu środowiskowego oraz złożonego przez wnioskodawczynię oświadczenia ustalono, że u B. J. zdiagnozowano chorobę nowotworową, a ponadto zapalenie żołądka oraz zwyrodnienie kręgosłupa (stan po zabiegu operacyjnym). Przechodzi ona leczenie chemioterapią w cyklu dwutygodniowym, które powoduje złe samopoczucie (wymioty, biegunki, osłabienie, brak apetytu i odwodnienie). Niepełnosprawna porusza się samodzielnie, samodzielnie korzysta także z toalety. Niepełnosprawna matka wnioskodawczyni jest mężatką. Jej mąż, W. J., w okresie od 2 września 2022 r. do 2 września 2023 r. przebywał w Zakładzie Karnym, gdzie odbywał karę pozbawienia wolności za znęcanie się psychiczne i fizyczne nad członkami rodziny. Obecnie wynajmuje mieszkanie w innej miejscowości i nie utrzymuje kontaktów z żoną. Oprócz wnioskodawczyni niepełnosprawna ma jeszcze dwie córki, które nie są w stanie zapewnić jej całodobowej opieki (mają rodziny, pracują zawodowo, mieszkają w innych miejscowościach). Córki wspierają matkę w miarę swoich możliwości. Ustalono ponadto, że wnioskodawczyni jest zamężna, ma dwoje dzieci, gospodarstwo domowe prowadzi wraz z mężem oraz niepełnosprawną matką. Wnioskodawczyni nie pracuje, jest zarejestrowana jako osoba bezrobotna w PUP w Bytowie bez prawa do zasiłku. Ze złożonego oświadczenia wynika, że do 30 czerwca 2022 r. prowadziła działalność gospodarczą, którą musiała zawiesić z uwagi na problemy zdrowotne matki i konieczność sprawowania nad nią stałej opieki. P. B. raz na dwa tygodnie jeździ z matką na chemioterapię do szpitala w S. Niezależnie od powyższego wykonuje wszystkie czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego (pierze, sprząta, pali w piecu itp.) i załatwia sprawy urzędowe. Przygotowuje matce lekkostrawne posiłki i napoje, pilnuje by niepełnosprawna się nie odwodniła, a także pomaga w codziennej toalecie. Wnioskodawczyni oświadczyła, że sprawuje stała opiekę nad matką, nigdy nie pozostawia jej samej. W ocenie pracownika socjalnego, z uwagi na aktualny stan zdrowia niepełnosprawnej matki wnioskodawczyni, sprawowanie nad nią opieki jest niezbędne. Córka zapewnia matce właściwą i należytą opiekę, wykonuje wszystkie czynności dnia codziennego i pielęgnacyjne oraz uczestniczy w procesie leczenia. Decyzją z dnia 19 października 2023 r. Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Kołczygłowach, działając z upoważnienia Wójta Gminy Kołczygłowy, odmówił wnioskodawczyni przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. W ocenie organu w przedmiotowej sprawie zaistniała negatywna przesłanka wynikająca z art. 17 ust. 1 b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r., poz. 390; dalej jako: "u.ś.r.") albowiem ustalony stopień niepełnosprawności matki wnioskodawczyni istnieje od 66-go roku życia. Decyzją z dnia 28 lutego 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku, po rozpoznaniu odwołania, utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. W ocenie Kolegium organ I instancji niezasadnie odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wskazując na przepis art. 17 ust.lb ustawy, bez uwzględnienia treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego sygn. akt K 38/14. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie Kolegium wskazało, że postanowieniami z dnia 29 listopada 2023 r. oraz 18 stycznia 2024 r. zleciło organowi I instancji uzupełnienie materiału dowodowego odnośnie ustalenia, czy mąż osoby wymagającej opieki posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. W wyniku przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego ustalono, że W. J. legitymuje się orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności. W związku z powyższym Kolegium, przywołując treść uchwały składu siedmiu sędziów NSA z dnia 14 listopada 2022 r, sygn. akt I OPS 2/22 wskazało, że okoliczność, iż osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim stanowi, zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a u.ś.r., negatywną przesłankę przyznania wnioskowanego świadczenia. Kolegium podniosło, że nie kwestionuje trudnej sytuacji rodzinnej wnioskodawczyni, niemniej jednak zaistnienie powyższej okoliczności wyklucza przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku P. B. wniosła uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie uchylenie zaskarżonych decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie art. 7 oraz art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm.; zwanej dalej "k.p.a.") poprzez niepodjęcie wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego zbadania stanu faktycznego i wyjaśnienia wszelkich kwestii istotnych z punktu widzenia interesu społecznego i słusznego interesu obywateli, ponadto poprzez przyjęcie, "że skazanie prawomocnym wyrokiem karny za przestępstwo znęcania się nad małżonką B. J. pozostaje obojętne wobec obowiązków małżonka pomocy w chorobie, i nie pozostaje w związku z objęciem opieką nad żoną, która takiej opieki na co dzień bezsprzecznie wymaga". Zarzuciła ponadto naruszenie art. 80 k.p.a. poprzez brak należytej oceny całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, poprzez pominięcie prawomocnego wyroku skazującego oraz faktu związanego z wyprowadzką i zamieszkiwaniem poza miejscem zamieszkania osoby wymagającej opieki. Dodatkowo podniosła zarzut naruszenia art. 107 § 3 k.p.a., poprzez nie wyjaśnienie sytuacji faktycznej, jak również nieprzeprowadzenie w tym zakresie właściwej oceny oraz brak należytego uzasadnienia decyzji, w szczególności w zakresie braku wspólnego zamieszkiwania małżonków oraz wydania prawomocnego wyroku skazującego wobec małżonka osoby wymagającej opieki. W ocenie skarżącej zaskarżona decyzja rażąco narusza przepisy prawa materialnego tj. art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżąca podniosła także zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeśli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Zarzuciła także naruszenie art. 11 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez niezastosowanie oraz pominięcie związania organu administracji publicznej ustaleniami wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa. Końcowo podniosła zarzut naruszenia art. 138 § 1 pkt 1 i 2 k.p.a., poprzez utrzymanie zaskarżonej decyzji organu I instancji w mocy zamiast zastosowania art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. i uchylenia zaskarżonej decyzji w całości. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację i stanowisko, jak w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Przedmiotem kontroli sądowoadministracyjnej w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku, którą utrzymano w mocy decyzję o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W ocenie Sądu zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa w stopniu, który uzasadniałby uwzględnienie skargi i podjęcie rozstrzygnięcia na podstawie art. 145 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.; dalej jako: "P.p.s.a."). Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.; dalej jako: "u.ś.r."), a w szczególności art. 17 tej ustawy, w którym szczegółowo określono wymogi, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, mającego w określonym stopniu rekompensować brak możliwości świadczenia pracy w związku z opieką, jaką sprawuje nad osobą niepełnosprawną. Wskazane przez ustawę przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie przy jednoczesnym braku zaistnienia przesłanek negatywnych. W niniejszej sprawie organy prawidłowo zidentyfikowały brak możliwości przyznania świadczenia ze względów podmiotowych córce osoby posiadającej znaczny stopień niepełnosprawności. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie zaś do art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Sąd w składzie orzekającym podziela stanowisko Kolegium odnośnie do zakresu zastosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r., bowiem wobec treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. (sygn. K 38/13), przymiot konstytucyjności utraciło przewidziane w tym przepisie kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego przez opiekunów dorosłych niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r. Z tych przyczyn w odniesieniu do opiekunów dorosłych niepełnosprawnych, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Pomimo odmiennego stanowiska organu I instancji, decyzja tego organu, jak zasadnie wskazał organ odwoławczy, ostatecznie jest zgodna z prawem. Nie może bowiem ujść uwadze, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje jedynie osobie, która spełnia łącznie przesłanki określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r. (pozytywne), przy braku przesłanek negatywnych z art. 17 ust. 5 u.ś.r. Istotą sporu w rozpoznawanej sprawie jest natomiast legalność odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego córce osoby wymagającej opieki w sytuacji, gdy osoba ta ma współmałżonka, który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Stan faktyczny sprawy nie jest sporny. Organy nie zakwestionowały bowiem ani stanu zdrowia matki skarżącej B. J., która jest niewątpliwie trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji, ani też faktu, że skarżąca sprawuje opiekę nad matką. Bezsporne jest również, że B. J. pozostaje w związku małżeńskim z W. J., a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Niewątpliwie również ojciec skarżącej nie opiekował się żoną między innymi z uwagi na wyrok 1 roku pozbawienia wolności z powodu znęcania się psychicznego i fizycznego nad członkami rodziny a także z uwagi na orzeczenie zakazu zbliżania się do B. J., P. B. oraz W.B. na odległość bliższą niż 10 metrów na okres 1 roku. Pomimo tego faktu B. J. i W. J. pozostają nadal w związku małżeńskim. W orzecznictwie sądowym niejednokrotnie wskazywano, że ustawodawca wyszedł z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się rodzina, co nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. W rozpoznawanej sprawie kluczowe znaczenie ma podjęcie przez Naczelny Sąd Administracyjny w dniu 14 listopada 2022 r. w sprawie o sygn. I OPS 2/22, uchwały, której punkt drugi stanowi, że "warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.)". Uchwała ta wiąże sądy administracyjne, co wynika z art. 269 § 1 P.p.s.a. Przepis ten nie pozwala żadnemu składowi sądu administracyjnego rozstrzygnąć sprawy w sposób sprzeczny ze stanowiskiem zawartym w uchwale i przyjmować wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. np. wyrok NSA z 27 listopada 2020 r., II GSK 3773/17). W przywoływanej uchwale Naczelny Sąd Administracyjny przesądził, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim, osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Naczelny Sąd Administracyjny nie znalazł podstaw do odejścia od literalnej wykładni omawianych przepisów. Podkreślił, że przyjęcie kryterium związanego z orzeczeniem o niepełnosprawności nie jest kryterium arbitralnym. Zastosowanie tej przesłanki - nie zaś uzależnienie oceny od każdorazowej analizy stanu faktycznego przez organy administracji - nie narusza wartości związanych z państwem prawnym. Stopień orzeczonej niepełnosprawności osoby uprawnionej do świadczenia w pierwszej kolejności jako kryterium przejścia uprawnienia do świadczenia na osoby uprawnione w kolejności dalszej, stanowi kryterium zobiektywizowane, a jednocześnie w sposób rzeczowy jest związane z możliwością sprawowania osobistej opieki nad osobą tego wymagającą. Reasumując, związany dokonaną przez Naczelny Sąd Administracyjny wykładnią prawa materialnego wyrażoną we wskazanej wyżej uchwale, Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę stwierdza, że w niniejszej sprawie wystąpiła określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. negatywna przesłanka przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką, ponieważ jej matka ma męża, który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W orzecznictwie podkreśla się przy tym, że za błędną należy uznać wykładnię przyjmującą, że dopuszczalne jest przeprowadzenie innych dowodów niż orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności na okoliczność potwierdzenia braku możliwości pełnienia alimentacji przez osobę do tego zobligowaną w pierwszej kolejności, czyli przez małżonkę osoby wymagającej opieki, gdyż art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wskazuje wyraźnie, jaka okoliczność stanowi negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz innych osób niż współmałżonek, tj. legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (por. wyrok NSA z 6 grudnia 2023 r., I OSK 2355/22, wyrok z dnia 2 sierpnia 2024 r., I OSK 1947/23). W związku z powyższym żadnego wpływu na rozstrzygnięcie sprawy nie ma argumentacja skarżącej dotycząca zarówno skazania W. J. prawomocnym wyrokiem karnym za przestępstwo znęcania się nad żoną, córką i zięciem, jak również dotycząca wyprowadzki ojca i zamieszkiwania przez niego poza miejscem zamieszkania osoby wymagającej opieki. Sąd tych okoliczności nie kwestionuje, tak samo, jak nie kwestionuje faktu sprawowania przez skarżącą opieki nad matką oraz zakresu tej opieki. Dopóki jednak B. J. oraz W. J. pozostają w związku małżeńskim, a ojciec skarżącej nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, dopóty skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z pracy zarobkowej z uwagi na konieczność opieki nad matką. Istnienie w obrocie prawnym uchwały NSA skutkuje tym, że w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki ma małżonka nie legitymującego się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to nie mają znaczenia powody, dla których nie sprawuje on opieki nad współmałżonkiem. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku - na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji wyroku. Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (https://orzeczenia.nsa.gov.pl).